อาณาจักรสุโขทัย

สำหรับความหมายอื่นของ "สุโขทัย" ดูที่ สุโขทัย (แก้ความกำกวม)

อาณาจักรสุโขทัย
พ.ศ. 1792–1981
อาณาจักรสุโขทัยในช่วงแผ่ไพศาลที่สุดในรัชสมัยพ่อขุนรามคำแหงมหาราช ราวพุทธศตวรรษที่ 19 ตามที่ระบุไว้ในจารึกหลักที่ 1 ชายฝั่งเป็นไปตามสมัยนั้น
อาณาจักรสุโขทัย (สีส้ม) ราว พ.ศ. 1943 หลังตกเป็นประเทศราชอยุธยา (สีม่วงเข้ม)
เมืองหลวง	สุโขทัย (พ.ศ. 1781–1890) สองแคว (พ.ศ. 1890–1981)
ภาษาทั่วไป	ไทยเก่า
ศาสนา	พุทธเถรวาท
การปกครอง	อาณาจักรระบบมณฑล ในไทยคือ พ่อปกครองลูก (สมัยตอนต้นจนถึงสมัยตอนปลาย) ธรรมราชา (สมัยตอนปลาย)
พระมหากษัตริย์
• พ.ศ. 1792–1812 (พระองค์แรก)	พ่อขุนศรีอินทราทิตย์
• พ.ศ. 1822–1841	พ่อขุนรามคำแหงมหาราช
• พ.ศ. 1890–1911	พระมหาธรรมราชาที่ 1
• พ.ศ. 1962–1981 (พระองค์สุดท้าย)	พระมหาธรรมราชาที่ 4
ยุคประวัติศาสตร์	สมัยกลาง
• ก่อตั้งเป็นนครรัฐ	พ.ศ. 1670
• สถาปนาอาณาจักร	พ.ศ. 1792
• รัฐบรรณาการของอยุธยา	พ.ศ. 1921–1981
• ผนวกรวมกับอยุธยา	พ.ศ. 1981
• แต่งตั้งสมเด็จพระมหาธรรมราชาธิราช	พ.ศ. 2112
สกุลเงิน	หอยเบี้ย พดด้วง
ก่อนหน้า ถัดไป ละโว้ เชลียง แพรกศรีราชา อาณาจักรอยุธยา

อาณาจักรสุโขทัย หรือ หัวเมืองเหนือ เป็นอาณาจักรในคาบสมุทรอินโดจีนที่ดำรงอยู่ในสมัยกลาง โดยมีศูนย์กลางอยู่ที่เมืองสุโขทัย สุโขทัยเริ่มต้นจากการเป็นศูนย์กลางการค้า แล้วพัฒนาขึ้นเป็นนครรัฐใน พ.ศ. 1670 ก่อนที่พ่อขุนศรีอินทราทิตย์จะสถาปนาเป็นอาณาจักรใน พ.ศ. 1792 และดำรงความเป็นอิสระอยู่จนถึง พ.ศ. 1981 เมื่ออาณาจักรตกอยู่ภายใต้อิทธิพลของอาณาจักรอยุธยาภายหลังการสวรรคตของพระมหาธรรมราชาที่ 4 (บรมปาล)

ในสมัยทวารวดี สุโขทัยมีฐานะเป็นศูนย์กลางการค้าในอาณาจักรละโว้ตั้งแต่พุทธศตวรรษที่ 13 ต่อมาเมื่ออาณาจักรละโว้เสื่อมอำนาจลง สุโขทัยจึงตกอยู่ภายใต้การปกครองของอาณาจักรศยามปุระ (เชียนจือฝู) กระทั่งอาณาจักรพระนครเข้าพิชิตศยามปุระใน พ.ศ. 1489 สุโขทัยจึงถูกผนวกเข้ากับอาณาจักรหริภุญชัย จากนั้นในช่วงปลายพุทธศตวรรษที่ 18 กษัตริย์สยาม (เซียน) ซึ่งสืบเชื้อสายมาจากศยามปุระได้กลับมาควบคุมสุโขทัยอีกครั้งหนึ่ง และสันนิษฐานว่ายังคงอยู่ภายใต้อำนาจอาณาจักรพระนครในช่วงระยะเวลาอันสั้น ก่อนที่สุโขทัยจะประกาศอิสรภาพอย่างสมบูรณ์ใน พ.ศ. 1781

อาณาจักรสุโขทัยเจริญรุ่งเรืองและมีอาณาเขตแผ่ไพศาลที่สุดในรัชสมัยพ่อขุนรามคำแหงมหาราช (พ.ศ. 1822–1841) โดยพระองค์ทรงมีบทบาทสำคัญในการเผยแผ่พระพุทธศาสนานิกายเถรวาท รวมทั้งทรงประดิษฐ์อักษรไทยขึ้นเป็นครั้งแรก นอกจากนี้ยังทรงสถาปนาความสัมพันธ์ทางการทูตกับจีนสมัยราชวงศ์หยวน อันเป็นที่มาของการพัฒนาเทคนิคการผลิตและส่งออกเครื่องปั้นดินเผา โดยเฉพาะเครื่องสังคโลก

หลังรัชสมัยพ่อขุนรามคำแหงมหาราช อาณาจักรสุโขทัยจึงเริ่มเสื่อมถอยลง โดยเมื่อ พ.ศ. 1892 ในรัชสมัยพระมหาธรรมราชาที่ 1 (พระยาลิไทย) อาณาจักรอยุธยาได้ยกทัพมารุกราน ทำให้สุโขทัยกลายเป็นรัฐบรรณาการของอยุธยา และถูกผนวกรวมอย่างสมบูรณ์ใน พ.ศ. 1981 อย่างไรก็ตาม ราชวงศ์สุโขทัยยังคงมีบทบาทและอิทธิพลต่อราชสำนักอยุธยาสืบต่อมาอีกหลายศตวรรษ

สุโขทัยได้รับการยกย่องในประวัติศาสตร์ไทยมาโดยตลอดว่าเป็น "อาณาจักรแห่งแรกของชาวไทย" แม้ว่าในปัจจุบันนักวิชาการจะยอมรับว่าต้นกำเนิดของชนชาติไทยนั้นมีมาก่อนหน้านั้นแล้วก็ตาม ปัจจุบัน โบราณสถานที่หลงเหลืออยู่ของเมืองหลวงเดิมซึ่งตั้งอยู่ห่างจากตัวเมืองสุโขทัยในปัจจุบันประมาณ 12 กิโลเมตร ได้รับการอนุรักษ์ไว้เป็นอุทยานประวัติศาสตร์สุโขทัย และได้รับการขึ้นทะเบียนเป็นแหล่งมรดกโลกโดยองค์การยูเนสโก

ศัพทมูลวิทยา

นามของ สุโขทัย มีความหมายว่ารุ่งอรุณแห่งความสุข และมีข้อสันนิษฐานว่าในอดีตยุคที่แผ่นดินของสุโขทัยอยู่ภายใต้การปกครองของเขมร ในยุคนั้นพระเจ้าชัยวรมันที่ 7 ได้ส่งพระชัยพุทธมหานาถ ไปยังทั้ง 23 เมืองซึ่งอาจรวมไปถึงสุโขทัยด้วย นอกจากนี้แล้วยังพบโบราณวัตถุของเขมรในสุโขทัยเป็นจำนวนมาก อาจเป็นไปได้ว่าสุโขทัยเป็นเมืองท่าสำคัญของเขมร และเมื่อตรวจสอบตามชื่อเมืองที่ระบุในจารึกแล้วพบว่าสุโขทัยในยุคบายนคือ ศรีชยเกษมปุรี ที่แปลว่าความสุขใจ

ที่ตั้งและอาณาเขต

อาณาจักรสุโขทัย ตั้งอยู่บนเส้นทางการค้าผ่านคาบสมุทรระหว่างอ่าวเมาะตะมะและที่ราบลุ่มแม่น้ำโขงตอนกลาง มีอาณาเขตดังนี้

1. ทิศเหนือ มีเมืองแพร่ (ปัจจุบันคือแพร่) เป็นเมืองปลายแดนด้านเหนือสุด
2. ทิศใต้ มีเมืองพระบาง (ปัจจุบันคือนครสวรรค์) เป็นเมืองปลายแดนด้านใต้
3. ทิศตะวันตก มีเมืองฉอด (ปัจจุบันคือแม่สอด) เป็นเมืองชายแดนที่จะติดต่อเข้าไปยังอาณาจักรมอญ
4. ทิศตะวันออก มีเมืองสะค้าใกล้แม่น้ำโขงในเขตภาคอีสานตอนเหนือ

ประวัติศาสตร์

ประวัติศาสตร์ยุคต้น

กษัตริย์แห่งสุโขทัย บนแผนที่การเมืองอินโดจีน พ.ศ. 1503

ภาพจำลองการแต่งกายแบบดั้งเดิมของสตรีในสมัยสุโขทัย (ศตวรรษที่ 13-15) โดยอ้างอิงจากหลักฐานทางโบราณคดี

พระบริหารเทพธานี (เฉลิม กาญจนาคม) อ้างว่าเมืองสุโขทัยก่อตั้งขึ้นใน พ.ศ. 1037 ตามมาด้วยเมืองคู่แฝดคือเมืองเชลียง ส่วนตำนานนิทานพระอรหันต์ระบุว่าพระอินทราไชยธิราชแห่งนครหลวง (อาจหมายถึงลวปุระหรือละโว้) ทรงก่อตั้งเมืองสุโขทัยขึ้นใน พ.ศ. 1222 ทว่าต่อมาเมื่อ พ.ศ. 1230 พระองค์ทรงถูกพระยาพาลีธิราชโค่นราชบัลลังก์ โดยพระยาพาลีธิราชผู้นี้ทรงเป็นพระราชโอรสองค์โตของพระยากาฬวรรณดิศราชแห่งลวปุระ หลักฐานทางประวัติศาสตร์ที่ปรากฏเกี่ยวกับลำดับการสืบราชสันตติวงศ์ภายหลังรัชสมัยพระยาพาลีธิราชนั้นยังคงคลุมเครือ อย่างไรก็ดี เอกสารโบราณท้องถิ่นระบุว่า ในกาลต่อมาทั้งเมืองสุโขทัยและเมืองละโว้ต่างตกอยู่ภายใต้พระราชอำนาจของพระปทุมสุริยวงศ์ ซึ่งตำนานเหล่านี้ยกย่องให้พระองค์เป็นปฐมกษัตริย์สยาม และมีการสันนิษฐานว่าพระองค์คือบุคคลเดียวกับพระมหากษัตริย์ที่มีพระนามปรากฏในบันทึกตะวันตกว่า พระปฐมสุริยเทพนรไทยสุวรรณบพิตร ซึ่งตามกรอบเวลาทางประวัติศาสตร์ดังกล่าว รัชสมัยของพระองค์ควรอยู่ในช่วง พ.ศ. 1300–1343 ทั้งนี้ ข้ออ้างดังกล่าวยังสอดคล้องกับการตีความของทัตสึโอะ โฮชิโนะ ต่อสารานุกรมเช่อฝู่ยฺเหวียนกุย (冊府元龜) และพงศาวดารราชวงศ์ถัง (舊唐書) ซึ่งบันทึกไว้ว่า ดินแดนเชียน (Qiān; 千) ที่มีศูนย์กลางอยู่ ณ เมืองศรีเทพ มีอาณาเขตทางทิศเหนือติดกับรัฐตัวหมัวฉาง (Duō Mó Cháng; 多摩萇) โดยโฮชิโนะระบุว่ารัฐแห่งนี้ตั้งอยู่บริเวณลุ่มแม่น้ำยมและแม่น้ำน่านในเขตเทือกเขาของภาคเหนือในประเทศไทยปัจจุบัน จากการตีความดังกล่าว จึงมีข้อสันนิษฐานว่าดินแดนแถบสุโขทัย-เชลียงอาจมีสถานะอยู่ภายใต้อำนาจของเมืองศรีเทพในช่วงพุทธศตวรรษที่ 13–15

ต่อมาในช่วงพุทธศตวรรษที่ 14–15 มีการสันนิษฐานโดยทั่วไปว่าเมืองสุโขทัยได้ถูกทิ้งร้างไป หลังจากการรุกรานของอาณาจักรสุวรรณโคมคำ อันเป็นอาณาจักรขอมในตำนานที่ตั้งอยู่บริเวณอำเภอเชียงแสน จังหวัดเชียงรายในปัจจุบัน อย่างไรก็ตาม สมมติฐานนี้ขัดแย้งกับหลักฐานจากเอกสารโบราณอีกสายหนึ่ง ซึ่งยืนยันว่าเมืองสุโขทัยมีบทบาทสำคัญอย่างยิ่งในการสืบราชสมบัติของแคว้นทวารวดีศามพูกะ โดยบันทึกสายนี้กล่าวว่า ผู้ปกครองเมืองสุโขทัยทรงรับพญาพานแห่งแคว้นศามพูกะเป็นพระราชบุตรบุญธรรม โดยทรงสนับสนุนให้พญาพานโค่นล้มพระราชบิดาของพระองค์เอง แล้วจึงสถาปนาให้ขึ้นเป็นกษัตริย์พระองค์ใหม่แห่งแคว้นศามพูกะ มีหลักฐานระบุว่าพญาพานทรงครองราชย์อยู่ในช่วง พ.ศ. 1410 ถึง พ.ศ. 1456 นอกจากนี้ ยังเป็นที่ยอมรับกันอย่างกว้างขวางว่า สุวรรณโคมคำคือรัฐบรรพบุรุษก่อนหน้าที่จะเกิดอาณาจักรโยนก และเจริญรุ่งเรืองมาก่อนช่วงพุทธศตวรรษที่ 13 ด้วยลำดับเวลาทางประวัติศาสตร์เช่นนี้ จึงเป็นไปไม่ได้ที่สุวรรณโคมคำจะสามารถนำกำลังเข้ารุกรานเมืองสุโขทัยได้ในช่วงพุทธศตวรรษที่ 14 และเมื่อพิจารณาประกอบกันแล้ว ความไม่สอดคล้องกันของข้อมูลเหล่านี้ได้ลดทอนความน่าเชื่อถือของข้อสันนิษฐานที่ว่าเมืองสุโขทัยเคยถูกทิ้งร้างลงอย่างมีนัยสำคัญ

ภายหลังการล่มสลายของบรรดารัฐในลุ่มแม่น้ำเจ้าพระยา อันเป็นผลสืบเนื่องมาจากการรุกรานของอาณาจักรตามพรลิงค์และอาณาจักรพระนครในช่วงพุทธศตวรรษที่ 15 มีหลักฐานปรากฏว่าเมืองสุโขทัยได้ถูกกษัตริย์เชื้อสายมอญพระนามว่า พระยาอภัยคามินี ยึดครองในช่วง พ.ศ. 1500 โดยสันนิษฐานว่าพระองค์ทรงลี้ภัยมาจากอาณาจักรหริภุญชัย หลังจากที่แคว้นอุโมงคเสลา (ตั้งอยู่ที่อำเภอฝาง จังกวัดเชียงใหม่) ซึ่งเป็นรัฐขอมอีกแห่งหนึ่งเข้ายึดครองราชธานี ต่อมาสุโขทัยได้แยกตนเองเป็นอิสระจากอุโมงคเสลาใน พ.ศ. 1560 ตรงกับรัชสมัยสมเด็จพระอรุณราช ผ่านการควบคุมเส้นทางการค้าที่เชื่อมโยงนครรัฐมอญทางตะวันตก อาณาจักรไททางตอนเหนือ และอาณาจักรเซียนในลุ่มน้ำเจ้าพระยาตอนล่างทางตอนใต้ และเชื่อกันว่าสุโขทัยได้พัฒนาเป็นศูนย์กลางคมนาคมระดับภูมิภาค และได้พัฒนาเป็นนครรัฐไม่ช้ากว่า พ.ศ. 1670 ซึ่งได้ดำรงสภาพเช่นนั้นอยู่เรื่อยมาจนกระทั่งเกิดการสถาปนาอาณาจักรสุโขทัยขึ้นใน พ.ศ. 1781

ก่อนหน้านี้ นักประวัติศาสตร์สันนิษฐานว่าการอพยพของกลุ่มชาติพันธุ์ไทเข้าสู่ภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้นั้นได้ดำเนินอย่างค่อยเป็นค่อยไป และคาดว่าน่าจะเกิดขึ้นในช่วงพุทธศตวรรษที่ 12 ถึง 14 ทั้งนี้ ก่อนหน้าการเรืองอำนาจของอาณาจักรสุโขทัย อาณาจักรของกลุ่มชาติพันธุ์ไทอื่น ๆ หลายแห่งได้ก่อตั้งขึ้นและดำรงอยู่ในบริเวณที่ราบสูงทางตอนเหนือ อันหมายรวมถึงอาณาจักรเงินยางของชาวไทยวน (ปัจจุบันคืออำเภอเชียงแสน) และอาณาจักรเชียงรุ่งของชาวไทลื้อ (ปัจจุบันคือนครเชียงรุ่ง ประเทศจีน) โดยอ้างอิงจากเอกสารกึ่งตำนานของชาวไทใหญ่ระบุว่า เจ้าสามหลวงฟ้า เจ้าฟ้าไทใหญ่แห่งเมืองกอง ได้นำกำลังเข้ารุกรานบริเวณลุ่มน้ำเจ้าพระยาและคาบสมุทรมลายู พระองค์สามารถแผ่ขยายอำนาจไปได้ไกลถึงทวายและย่างสเลง (อาจหมายถึงเกาะถลาง) ก่อนที่จะทรงสถาปนาอาณาจักรอาหมขึ้นในภูมิภาคอัสสัมเมื่อ พ.ศ. 1772 ซึ่งการหลั่งไหลเข้ามาของกองกำลังติดอาวุธชาวไทตามที่มีการกล่าวอ้างนี้ อาจมีความเกี่ยวเนื่องบางประการกับการสถาปนาอาณาจักรสุโขทัย

อย่างไรก็ตาม ตามที่ปรากฏในหลักฐานเอกสารโบราณท้องถิ่น ได้มีการบันทึกถึงความสัมพันธ์ทางราชวงศ์ระหว่างกษัตริย์มอญจากลุ่มน้ำเจ้าพระยากับเหล่าชนชั้นสูงชาวไทในพื้นที่หุบเขาทางตอนเหนือ ซึ่งได้สถาปนาความสัมพันธ์นี้ขึ้นในช่วงก่อนหน้านั้น หรือโดยเฉพาะอย่างยิ่งในช่วงต้นพุทธศตวรรษที่ 13 ในบริบทดังกล่าว มีการกล่าวถึงพระราชโอรสพระองค์หนึ่งของพระยาพาลีธิราชแห่งสุโขทัยว่าทรงมีพระนามเป็นภาษาไทว่า 'ใสทองสม' ซึ่งตามธรรมเนียมที่สืบทอดกันมาระบุว่า พระองค์ประสูติแต่พระมเหสีชาวไทจากโยนกนคร การเกี่ยวดองข้ามราชวงศ์นี้ระบุว่าเป็นผลมาจากการขยายอำนาจทางการเมืองขึ้นไปทางตอนเหนือของอาณาจักรละโว้เข้าสู่อาณาเขตของแคว้นโยนกในรัชสมัยพระยากาฬวรรณดิศราช (ครองราชย์ พ.ศ. 1191–1243) ดังที่มีบันทึกไว้ในพงศาวดารเหนือ ความสัมพันธ์ทางราชวงศ์ดังกล่าวยังคงสืบเนื่องมาจนถึงรัชสมัยพระยาอภัยคามินี ซึ่งทรงมีพระมเหสีมาจากนครน่านแห่งแคว้นเงินยางของชาวไท

ภาพชาวไทยโบราณ มีการแต่งกายและทรงผมแบบยุคสุโขทัย ที่พบในศิลาวัดศรีชุม

บุคคลดังต่อไปนี้ได้รับการยอมรับว่าเป็นผู้ปกครองสุโขทัย ซึ่งอยู่ในช่วงเวลาก่อนการสถาปนากรุงสุโขทัยอย่างเป็นทางการ ซึ่งนักประวัติศาสตร์รุ่นก่อนได้กำหนดไว้โดยธรรมเนียมว่าเป็น พ.ศ. 1781

พระมหากษัตริย์	รัชสมัย (พ.ศ.)
ภายใต้อาณาจักรละโว้ แห่งทวารวดี
อินทราไชยธิราช	1222–1230
พาลีธิราช	1230–กลางพุทธศตวรรษที่ 13
ภายใต้อินทปรัถนคร/พันจีฟู
ไม่ปรากฏพระนาม	1300–?
ร้าง?	ปลายพุทธศตวรรษที่ 13 – 1500
ภายใต้อาณาจักรหริภุญชัย
อภัยคามินี	1500–1502?
ศรีจันทราธิบดี (พระร่วงที่ 2)	1502–?
นครรัฐอิสระศรีสัชนาลัย–สุโขทัย
อรุณกุมาร (พระร่วงที่ 1)	?–1595
ปกครองจากเมืองเชลียง	ปลายพุทธศตวรรษที่ 16 – ต้นพุทธศตวรรษที่ 17
รัฐแยกออกเป็นสองส่วน: ศรีสัชนาลัย และ กำแพงเพชร–สุโขทัย
ภายใต้อินทปรัถนคร
ไสยรังคราช	1681–?
พนมทะเลศรี	1698?–1699/1700
สุริยราชา	1699–1727
เป็นเอกราชโดยพฤตินัย ประมาณ พ.ศ. 1747
จันทราชา	1727–1757
อีแดงเพลิง	1757?–1762
รวมศูนย์อำนาจปกครอง
ผาเมือง	มอบราชสมบัติให้พ่อขุนศรีนาวนำถุม
พ่อขุนศรีนาวนำถุม	1762–?
ขอมสบาดโขลญลำพง	?–1781
ผาเมือง	1781
1781: การสถาปนาอาณาจักรสุโขทัยตามประวัติศาสตร์กระแสหลัก

หมายเหตุ

การสถาปนาอาณาจักร

ภูมิทัศน์ทางการเมืองยุคแรกและการครอบงำของชาวมอญ

ภายหลังการล่มสลายของรามัญประเทศ (Rāmaññadesa: แปลตรงตัว 'ดินแดนแห่งชาวมอญ' ซึ่งอาจหมายถึงพื้นที่ลุ่มแม่น้ำเจ้าพระยาฝั่งตะวันออก) ที่เสียให้แก่จักรวรรดิพระนคร (อังกอร์) ใน พ.ศ. 1489 ดินแดนลุ่มแม่น้ำเจ้าพระยาตอนบน โดยเฉพาะอย่างยิ่งในพื้นที่บริเวณเมืองสุโขทัย ศรีสัชนาลัย และกัมโพชนคร (หรือที่รู้จักกันในชื่อ พิชัยเชียงใหม่) ได้ตกอยู่ภายใต้การควบคุมของราชวงศ์เชื้อสายมอญจากแคว้นหริภุญชัย ซึ่งนำโดยพระเจ้าอภัยคามินี ตั้งแต่ช่วงพุทธทศวรรษ 1490 เป็นต้นมา ดังที่ได้รับการบันทึกไว้ในพงศาวดารเหนือ ในขณะเดียวกัน เอกสาร คำให้การชาวกรุงเก่า ได้บันทึกว่า พื้นที่บริเวณเมืองพิษณุโลกนั้นอยู่ภายใต้การปกครองของพระเจ้าสุธรรมราชา กษัตริย์แห่งแคว้นเซียน ผู้ทรงอพยพย้ายศูนย์กลางอำนาจขึ้นมาทางตอนเหนือ จากบริเวณเมืองแพรกศรีราชาในพื้นที่ลุ่มแม่น้ำเจ้าพระยาตอนกลาง

ต่อมา ในรัชสมัยของพระเจ้าสุวัจนราช แห่งเมืองศรีสัชนาลัย ซึ่งเริ่มต้นขึ้นในช่วงประมาณพุทธทศวรรษที่ 1590 ดินแดนเหล่านี้ต้องเผชิญกับการรุกรานจากกองกำลังผสมหัวเมืองชาวไทยวน ภายใต้การนำของพระเจ้าศรีธรรมไตรปิฎกแห่งแคว้นเงินยาง เชียงแสน แม้ว่าความขัดแย้งดังกล่าวจะยุติลงได้ในท้ายที่สุดผ่านการเจรจา แต่เพื่อเป็นการสถาปนาความเป็นพันธมิตรทางราชวงศ์ พระเจ้าสุวัจนราชได้โปรดให้พระราชธิดาพระองค์เดียวของพระองค์อภิเษกสมรสกับพระเจ้าศรีธรรมไตรปิฎก ในขณะเดียวกัน มีบันทึกว่ากษัตริย์แห่งแคว้นเสียนที่เมืองพิษณุโลก ซึ่งนำโดยพระเจ้าวิชัยราช ได้อพยพย้ายศูนย์กลางลงมาทางตอนใต้สู่เมืองเพชรบุรีก่อนหน้าที่ความขัดแย้งทางทหารจะปะทุขึ้น การเกี่ยวดองข้ามราชวงศ์ในครั้งนี้ให้กำเนิดพระราชโอรสสองพระองค์ ซึ่งพระราชโอรสพระองค์โตคือ พระเจ้าเกสรีราช ได้เสด็จขึ้นเป็นกษัตริย์แห่งอาณาจักรละโว้ในเวลาต่อมา

สืบเนื่องจากเหตุการณ์ที่ได้กล่าวมาข้างต้น ไม่ปรากฏหลักฐานหรือบันทึกใดที่ยืนยันอย่างชัดเจนถึงการดำรงอยู่สืบต่อมาของราชวงศ์มอญแห่งนี้ ในทางตรงกันข้าม มีการบันทึกว่า พระเจ้าศรีธรรมไตรปิฎก ยังคงแผ่ขยายอิทธิพลอยู่ในภูมิภาคดังกล่าว โดยเฉพาะอย่างยิ่งผ่านการบูรณะฟื้นฟูเมืองพิษณุโลกภายใต้พระราชอำนาจของพระองค์ นอกจากนี้ ยังมีบันทึกระบุว่า พระเจ้าไกรสรราช พระราชโอรสของพระองค์ ได้อภิเษกสมรสกับพระธิดาของผู้ปกครองเมืองศรีสัชนาลัยซึ่งไม่ปรากฏพระนาม และในเวลาต่อมา พระโอรสของทั้งสองพระองค์ได้อภิเษกสมรสกับราชกุมารีแห่งเสียน ภายใต้พระราชอำนาจของพระเจ้าหลวงแห่งอโยธยา แหล่งข้อมูลทางประวัติศาสตร์ยังพรรณนาด้วยว่า พระเจ้าศรีธรรมไตรปิฎกได้เสด็จย้ายไปประทับยังเมืองพิษณุโลก ซึ่งพระองค์ได้สถาปนาและธำรงพระราชอำนาจของพระองค์ไว้ตราบจนเสด็จสวรรคต ทั้งนี้ นักวิชาการได้ตั้งข้อสันนิษฐานในเบื้องต้นว่า ช่วงเวลาของการย้ายศูนย์กลางอำนาจดังกล่าวน่าจะเกิดขึ้นในราว ค.ศ. 1106

การขยายตัวของรัฐสยามในยุคแรกเริ่ม

ในช่วงพุทธศตวรรษที่ 17 พื้นที่ลุ่มแม่น้ำเจ้าพระยาตอนบนน่าจะตกอยู่ภายใต้อำนาจครอบครองของกลุ่มกษัตริย์สยามยุคแรกเริ่มสายใหม่ที่เพิ่งก้าวขึ้นมาเรืองอำนาจ โดยมีศูนย์กลางอำนาจหลักตั้งอยู่ในภูมิภาคเมืองแพรกศรีราชา ตามบันทึกทางประวัติศาสตร์ พระราชวงศ์สองพระองค์ในสายนี้ได้ทรงสถาปนาแว่นแคว้นของแต่ละพระองค์ขึ้นในพื้นที่ลุ่มแม่น้ำตอนบน โดยพระเจ้าสุริยราช พระอัยกาของพ่อขุนศรีอินทราทิตย์ ทรงได้รับการบันทึกไว้ใน คำให้การชาวกรุงเก่า ว่าได้ทรงสถาปนาศูนย์กลางอำนาจขึ้นที่เมืองวิเชียรปราการ (ปัจจุบันคือจังหวัดกำแพงเพชร) ในราว พ.ศ. 1700 ในขณะที่พระญาติของพระองค์คือ พระพนมทะเลศรี ซึ่งมีพระราชอิสริยยศอย่างเป็นทางการว่า สมเด็จพระพนมทะเลศรีมเหศวรวารินทร์ราชบพิตรได้รับการกล่าวถึงใน คำสั่งที่มอบให้แก่คณะราชทูตสยามที่ส่งไปยังโปรตุเกสในปี พ.ศ. 2227 และในจดหมายเหตุลาลูแบร์ว่าได้เสด็จออกจาก ยโสธรนครหลวง หรือ ทโสนครหลวง ซึ่งถูกระบุว่าเป็นเมืองละโว้ เพื่อไปสถาปนาพระราชอำนาจที่สุโขทัย–นครไทย ในราว พ.ศ. 1699 เหตุการณ์ดังกล่าวน่าจะเป็นผลสืบเนื่องมาจากการทำศึกทวงคืนดินแดนละโว้และภูมิภาคแพรกศรีราชา โดยพระเจ้าศรีธรรมาโศกราชที่ 2 (ครองราชย์ พ.ศ. 1700–1726) รวมไปถึงความเป็นไปได้ที่พระองค์จะทรงขยายพระราชอำนาจขึ้นไปทางเหนือเพื่อผนวกรวมภูมิภาคแพรกศรีราชา และแผ่ขยายอาณาเขตไปไกลถึงบริเวณจังหวัดนครสวรรค์ในปัจจุบัน ทั้งนี้อ้างอิงจากการตีความข้อความที่ปรากฏใน จารึกดงแม่นางเมือง (K. 766) ซึ่งมีอายุราว ค.ศ. 1710 อย่างไรก็ตาม ดูเหมือนว่าพระองค์จะทรงสูญเสียอำนาจการควบคุมเหนือดินแดนทั้งหมดในลุ่มแม่น้ำเจ้าพระยาตอนล่าง ให้แก่กษัตริย์แห่งแคว้นเจินหลี่ฟู่ และราชวงศ์มหิธรปุระแห่งเมืองพระนคร (จักรวรรดิเขมร) ในช่วงพุทธทศวรรษ 1720–1730 ซึ่งหลังจากนั้น พระองค์จึงได้ถอยร่นลงไปทางใต้เพื่อกลับสู่แคว้นตามพรลิงค์ อันเป็นศูนย์กลางอำนาจเดิมของพระองค์

เอกสารของฝรั่งเศสยังระบุเพิ่มเติมว่า ในช่วง พ.ศ. 1700/1701 พระพนมทะเลศรี พร้อมด้วยพระอนุชาคือ พระเจ้าอู่ทองที่ 1 แห่งเมืองเชลียง ได้ทรงขยายอำนาจลงมาทางตอนใต้ มีการกล่าวอ้างว่า พระอนุชาได้เสด็จขึ้นครองราชสมบัติแห่งแคว้นสุพรรณภูมิที่กำลังว่างเว้นผู้ปกครองใน พ.ศ. 1706 ขณะที่พระเชษฐาได้ทรงสืบทอดราชสมบัติจากพระญาติที่เมืองสิงห์ในราว พ.ศ. 1712 และต่อมาได้ทรงรุกคืบลงทางใต้ยิ่งขึ้นเพื่อสถาปนาเมืองพริบพรีขึ้นใหม่ใน พ.ศ. 1731 อีกทั้งยังได้ทรงพยายามยกทัพเข้ารุกรานแคว้นตามพรลิงค์ใน พ.ศ. 1723 หรือ 1739 ซึ่งในขณะนั้นอยู่ภายใต้การปกครองของพระเจ้าศรีธรรมาโศกราชที่ 2 ไมเคิล สมิธธีส์ ได้ตั้งข้อสันนิษฐานในเบื้องต้นว่า พระพนมทะเลศรีอาจทรงเป็นเจ้านายในสายราชวงศ์ร่วมกับพ่อขุนศรีอินทราทิตย์ ซึ่งในเวลาต่อมาได้เสด็จขึ้นครองราชสมบัติเหนืออาณาจักรสุโขทัยในระหว่าง พ.ศ. 1781 ถึง 1813 ทั้งนี้ สายราชวงศ์สยามทางตอนล่างที่สืบเนื่องจากพระพนมทะเลศรี ในกาลต่อมาได้พัฒนาไปเป็นราชวงศ์ละโว้แห่งอาณาจักรอยุธยา ในขณะที่สายราชวงศ์ทางตอนบนของพระเจ้าสุริยราชได้กลายมาเป็นราชวงศ์พระร่วงแห่งอาณาจักรสุโขทัย

ใน พ.ศ. 1723 มีรายงานว่ารัฐศูนย์กลางหลักของชาวสยามซึ่งมีราชธานีอยู่ที่เมือง แพรกศรีราชา ได้ตกอยู่ภายใต้อำนาจการปกครองของราชวงศ์หนึ่ง ซึ่งอาจมีความเกี่ยวดองทางสายเลือดกับอาณาจักรมหิธรปุระ ในเขตภูมิภาคพิมาย ภายใต้การปกครองของสายราชวงศ์นี้ รัฐดังกล่าวได้รับการจัดระเบียบโครงสร้างเสียใหม่และเป็นที่รู้จักในนาม เจินหลี่ฟู่ นักวิชาการบางท่านเสนอว่า รัฐที่ได้รับการจัดตั้งขึ้นใหม่นี้ดูเหมือนจะยังคงสถานะอยู่ภายใต้อำนาจเหนือรัฐ ของ เมืองพระนคร ในช่วงระยะเวลาดังกล่าว อย่างไรก็ตาม ล่วงเข้า พ.ศ. 1743 เจินหลี่ฟู่ได้เริ่มแสดงออกถึงอำนาจในการปกครองตนเองทางการเมืองในระดับหนึ่ง ที่เห็นได้ชัดเจนที่สุดคือการส่งคณะราชทูตนำเครื่องราชบรรณาการไปยังราชสำนักจีน ในขณะเดียวกันทางภูมิภาคตอนเหนือ แว่นแคว้นสยามซึ่งอยู่ภายใต้การปกครองของ พระจันทราชา — พระราชโอรสของพระเจ้าสุริยราชา ผู้ซึ่งก่อนหน้านี้ได้ทำการย้ายศูนย์กลางราชธานีจากเมืองกำแพงเพชรไปยังเมืองสุโขทัย ภายหลังการจากไปของ พระพนมทะเลศรี — ได้รับการบันทึกสถานะให้เป็นรัฐประเทศราชผ่านความสัมพันธ์ทางราชวงศ์ที่มีต่อ พระอินทปัตถ์นคร ซึ่งเป็นนครรัฐที่นักวิชาการไทยในยุคแรกพยายามระบุความเชื่อมโยงว่าคือเมืองพระนคร แม้ว่าเอกสารคำให้การชาวกรุงเก่า จะระบุตำแหน่งที่ตั้งของเมืองดังกล่าวไว้ทางทิศตะวันออกของเมืองสรรคบุรีก็ตาม ถึงกระนั้น ในท้ายที่สุดนครรัฐสุโขทัย–กำแพงเพชรก็ได้ยุติพันธกรณีในการส่งเครื่องราชบรรณาการแก่อินทปัตถ์นคร การปฏิเสธความสัมพันธ์ฉันประเทศราชดังกล่าวได้จุดชนวนให้เกิดความขัดแย้งทางทหารระหว่างทั้งสองแว่นแคว้น ทว่ากองทัพของฝ่ายสุโขทัย ซึ่งอยู่ภายใต้การบัญชาการของ พ่อขุนศรีอินทราทิตย์ สามารถคว้าชัยชนะมาได้อย่างเด็ดขาด

การเรืองอำนาจของสุโขทัยและการก่อตั้งรัฐ

ภายหลังจากชัยชนะดังกล่าว พ่อขุนศรีอินทราทิตย์ได้รับการแต่งตั้งให้ปกครอง เมืองบางยาง ซึ่งตั้งอยู่ในเขตอำเภอนครไทยในปัจจุบัน โดยเมืองแห่งนี้เคยเป็นฐานอำนาจเดิมของเครือญาติของพระองค์ นามว่า พระพนมทะเลศรี มาก่อน ในระหว่างที่ทรงปกครองเมืองบางยาง พ่อขุนศรีอินทราทิตย์ได้อภิเษกสมรสกับ พระนางเสือง สตรีชั้นสูงแห่งกลุ่มชาติพันธุ์ไทเลือง ผู้เป็นพระราชธิดาของ พ่อขุนศรีนาวนำถุม เจ้าผู้ครอง เมืองราด ซึ่งสันนิษฐานว่ามีตำแหน่งที่ตั้งอยู่ในเขตอำเภอหล่มสัก หรือบริเวณเมืองทุ่งยั้งในปัจจุบัน ในเวลาต่อมา นครรัฐของชาวไทเลืองแห่งนี้ได้ขยายขอบเขตอิทธิพลเข้าผนวก เมืองเชลียง ในช่วงปลายรัชสมัยของพระเจ้าราชาธิราชที่ 2 ในช่วงต้นพุทธศตวรรษที่ 18 อนึ่ง เป็นที่น่าสังเกตว่าการลุกฮือของกลุ่มขุนนางละโว้ ซึ่งส่งผลให้ชาวมอญกลับมามีอำนาจเหนือสุโขทัยเป็นการชั่วคราวนั้น เกิดขึ้นในห้วงเวลาเดียวกับที่อาณาจักรพระนคร (ขอม) ได้กลับมาแผ่อำนาจเหนือลวปุระหรือละโว้ด้วยเช่นกัน

ภายหลังจากสถาปนาอำนาจในเมืองเชลียงจนมั่นคงแล้ว ประมุขชาวไทเลือง นำโดยพ่อขุนศรีนาวนำถุมและพ่อขุนผาเมือง พระราชโอรส ได้ทรงขยายอำนาจลงมาทางทิศใต้สู่เมืองสุโขทัยในปี พ.ศ. 1762 โดยได้โค่นล้มอำนาจของ อีแดงเพลิง ผู้ปกครองชาวมอญลง อย่างไรก็ตาม ในเวลาต่อมากลุ่มชนชั้นนำขั้วอำนาจเก่าชาวมอญ ซึ่งนำโดย ขอมสบาดโขลญลำพง ได้ก่อการกบฏจนเป็นผลสำเร็จ และสามารถยึดอำนาจการปกครองสุโขทัยกลับคืนไปได้ เพื่อเป็นการตอบโต้ กองกำลังพันธมิตรชาวสยามซึ่งนำโดยผู้นำท้องถิ่นนามว่า พ่อขุนบางกลางหาว — ซึ่งต่อมาได้รับการสถาปนาเป็น พ่อขุนศรีอินทราทิตย์ ได้ยกทัพเข้ายึดเมืองคืน และสถาปนาสุโขทัยขึ้นเป็นรัฐอิสระของชาวสยามอีกครั้งใน พ.ศ. 1781 ในการปฏิบัติการทางทหารครั้งนี้ พ่อขุนศรีอินทราทิตย์ได้รับการสนับสนุนกำลังพลจากพ่อขุนผาเมือง ผู้เป็นพระเทวัน (พี่เขย) และเป็นพระราชโอรสของพ่อขุนศรีนาวนำถุม

เหตุการณ์ข้างต้นนับเป็นจุดเปลี่ยนครั้งสำคัญในประวัติศาสตร์ของชนชาติสยาม เนื่องจากสุโขทัยได้ผงาดขึ้นเป็นศูนย์กลางหลักแห่งอำนาจทางการเมือง และยังคงดำรงความเป็นศูนย์กลางดังกล่าวไว้ได้จวบจนช่วงพุทธศตวรรษที่ 19 แม้หลักฐานหลายฉบับจะบ่งชี้ว่าชาวสยามได้แผ่อำนาจเข้าครอบครองสุโขทัยก่อนหน้าเหตุการณ์นี้แล้วก็ตาม ทว่าการศึกษาประวัติศาสตร์ในอดีตมักถือว่าเหตุการณ์ดังกล่าว—ซึ่งก็คือการสถาปนากรุงสุโขทัยขึ้นใหม่ภายใต้การนำของพ่อขุนศรีอินทราทิตย์ในปี พ.ศ. 1781 —ถือเป็นจุดกำเนิดอย่างเป็นทางการของรัฐสยามในยุคเริ่มแรก อนึ่ง เป็นที่น่าสังเกตว่าการลุกฮือของกลุ่มขุนนางละโว้ ซึ่งส่งผลให้ชาวมอญกลับมามีอำนาจเหนือสุโขทัยเป็นการชั่วคราวนั้น เกิดขึ้นในห้วงเวลาเดียวกับที่อาณาจักรพระนคร (ขอม) ได้กลับมาแผ่อำนาจเหนือลวปุระหรือละโว้ด้วยเช่นกัน

พ่อขุนบางกลางหาวทรงขึ้นครองราชย์สมบัติแห่งกรุงสุโขทัยโดยเฉลิมพระนามปรมาภิไธยว่า "ศรีอินทราทิตย์" พร้อมทั้งทรงสถาปนาราชวงศ์พระร่วงขึ้น ภายใต้การปกครองของพระองค์ อาณาจักรยุคแรกเริ่มแห่งนี้ได้ขยายอิทธิพลไปยังหัวเมืองรายรอบราชธานี จวบจนสิ้นรัชกาลของพระองค์ในปี พ.ศ. 1813 อาณาเขตของสุโขทัยได้ครอบคลุมพื้นที่ราบลุ่มแม่น้ำเจ้าพระยาตอนบนทั้งหมด ซึ่งในขณะนั้นเรียกขานกันเพียงว่า "แม่น้ำ" อันเป็นคำศัพท์ภาษาไทยทั่วไปที่ใช้เรียกสายน้ำทุกสาย ในยุคแรกเริ่ม สุโขทัยมีความสัมพันธ์อันแน่นแฟ้นกับอาณาจักรเพื่อนบ้านชาวมอญทางทิศตะวันตกอย่างอาณาจักรหงสาวดี ซึ่งตั้งอยู่ในเขตประเทศเมียนมาตอนล่างในปัจจุบัน

ในช่วงพุทธศตวรรษที่ 18 ถึง 19 สุโขทัยได้รับอิทธิพลจากวัฒนธรรมเขมรเป็นอย่างมาก ผ่านทางเมืองละโว้ซึ่งเป็นศูนย์กลางของภูมิภาคในขณะนั้น ห่างจากเมืองสุโขทัยขึ้นไปทางทิศเหนือประมาณ 50 กิโลเมตร เป็นที่ตั้งของเมืองคู่แฝดนามว่า ศรีสัชนาลัย ซึ่งในเวลาต่อมาได้กลายเป็นศูนย์กลางทางการเมืองที่สำคัญของอาณาจักรสุโขทัยควบคู่ไปกับราชธานี ภายใต้อิทธิพลของละโว้ ได้มีการก่อสร้างโบราณสถานหลายแห่งขึ้นภายในเมือง ซึ่งหลายแห่งยังคงปรากฏให้เห็นอยู่ภายในอุทยานประวัติศาสตร์สุโขทัยในปัจจุบัน อาทิ ศาลตาผาแดง วัดพระพายหลวง และวัดศรีสวาย อย่างไรก็ตาม รูปแบบศิลปกรรมดังกล่าวได้ปรับเปลี่ยนไปสู่ศิลปะล้านนาของกลุ่มชนไท-ยวน ในช่วงต้นคริสต์ศตวรรษที่ 14 และได้รับอิทธิพลอย่างต่อเนื่องจากชาวมอญและศรีลังกาผ่านทางพระพุทธศาสนานิกายเถรวาท นับตั้งแต่รัชสมัยของพ่อขุนรามคำแหงมหาราชเป็นต้นมา

การขยายอำนาจภายใต้การนำของพ่อขุนรามคำแหง

พระพุทธรูปมารวิชัย จากสุโขทัย สร้างขึ้นในช่วงครึ่งหลังของศตวรรษที่ 13 ณ พิพิธภัณฑ์ศิลปะวอลเตอร์ส

ในปี พ.ศ. 1813 พ่อขุนศรีอินทราทิตย์เสด็จสวรรคต และพ่อขุนบานเมือง พระราชโอรส ได้เสด็จขึ้นครองราชย์สืบต่อมา เมื่อสิ้นสุดรัชสมัยของพ่อขุนบานเมือง พ่อขุนรามคำแหงมหาราช พระอนุชา ได้เสด็จขึ้นครองราชย์สืบแทน ซึ่งพระมหากษัตริย์ทั้งสองพระองค์ได้ทรงแผ่ขยายอาณาเขตของกรุงสุโขทัยให้กว้างไกลออกไปกว่าพรมแดนที่พระราชบิดาทรงสถาปนาไว้ ทางทิศใต้ พ่อขุนรามคำแหงมหาราชทรงแผ่ขยายพระราชอำนาจเข้าครอบครองกลุ่มรัฐมณฑล อันได้แก่ สุวรรณภูมิ (สันนิษฐานว่าคือจังหวัดสุพรรณบุรีในปัจจุบัน) และตามพรลิงค์ (จังหวัดนครศรีธรรมราชในปัจจุบัน) มีการกล่าวอ้างว่า การผนวกตามพรลิงค์เป็นปัจจัยที่ทำให้พ่อขุนรามคำแหงมหาราชทรงรับเอาพระพุทธศาสนานิกายเถรวาทมาเป็นศาสนาประจำกรุงสุโขทัย อย่างไรก็ตาม ความถูกต้องของข้อกล่าวอ้างดังกล่าวโดยกลุ่มนักประวัติศาสตร์แบบจารีต ยังคงเป็นประเด็นที่ถกเถียงกันอยู่

ทางทิศเหนือ พ่อขุนรามคำแหงมหาราชทรงปราบปรามเมืองแพร่และเมืองชวา (ปัจจุบันคือเมืองหลวงพระบาง ประเทศลาว) ตลอดจนนครรัฐในระบบมณฑลอื่น ๆ ให้อยู่ในฐานะรัฐส่งเครื่องบรรณาการ ทางทิศตะวันตก พระองค์ทรงให้ความช่วยเหลือชาวมอญภายใต้การนำของมะกะโท (ผู้ซึ่งตามตำนานกล่าวว่าได้ลอบพาพระราชธิดาของพ่อขุนรามคำแหงมหาราชหนีไป) ในการลุกฮือต่อต้านการปกครองของอาณาจักรพุกาม โดยต่อมามะกะโทได้สถาปนาอาณาจักรขึ้นที่เมืองเมาะตะมะ อันเป็นจุดเริ่มต้นของอาณาจักรหงสาวดี (ปัจจุบันคือเมืองพะโค ประเทศเมียนมา) ตามทัศนะทางประวัติศาสตร์แบบจารีตถือว่าเมาะตะมะเป็นประเทศราชของกรุงสุโขทัย ทว่าอำนาจการปกครองของกรุงสุโขทัยอาจไม่ได้แผ่ขยายไปไกลถึงเพียงนั้น นโยบายการรวบรวมรัฐบรรณาการดังกล่าวส่งผลให้พระองค์สามารถอ้างความเป็นอธิราช เหนือดินแดนต่าง ๆ ตั้งแต่เมืองหลวงพระบางทางทิศเหนือจรดเมืองนครศรีธรรมราชทางทิศใต้ และจากเวียงจันทน์ทางทิศตะวันออกจรดเมืองพะโคทางทิศตะวันตก ความสำเร็จนี้เป็นผลสืบเนื่องมาจากพระเกียรติคุณและพระปรีชาสามารถทางการศึกของพระองค์เป็นสำคัญ ทว่าเมื่อพระองค์เสด็จสวรรคตในปี พ.ศ. 1841 เครือข่ายความสัมพันธ์อันกว้างใหญ่ของบรรดารัฐประเทศราชที่พระองค์ทรงสร้างไว้ก็เสื่อมสลายลงอย่างรวดเร็ว เนื่องจากพระมหากษัตริย์ผู้สืบราชสมบัติในรัชกาลต่อ ๆ มามิได้ทรงมีพระราชอำนาจบารมีเทียบเท่ากับพระองค์

ในด้านศาสนาและวัฒนธรรม พ่อขุนรามคำแหงมหาราชทรงอาราธนาพระมหาเถระจากเมืองศรีธรรมนคร (นครศรีธรรมราช) ขึ้นมาเผยแผ่พระพุทธศาสนานิกายเถรวาท ณ กรุงสุโขทัย นอกจากนี้ ในปี พ.ศ. 1826 สันนิษฐานว่าพระองค์ทรงประดิษฐ์อักษรสุโขทัย (ลายสือไทย) ขึ้น โดยหลักฐานที่เก่าแก่ที่สุดของอักษรไทยโบราณดังกล่าวปรากฏอยู่ในศิลาจารึกพ่อขุนรามคำแหง ซึ่งได้รับการค้นพบโดยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 4) ในเวลาเกือบหกศตวรรษให้หลัง ทั้งนี้ อักษรสุโขทัยได้มีวิวัฒนาการสืบต่อมาจนกลายเป็นรูปแบบอักษรไทยที่ใช้กันอยู่ในปัจจุบัน

นอกจากนี้ ยังเป็นช่วงเวลาที่เริ่มมีการสถาปนาความสัมพันธ์กับจีนในสมัยราชวงศ์หยวนเป็นครั้งแรก และสุโขทัยได้เริ่มส่งคณะทูตการค้าไปยังประเทศจีน สินค้าส่งออกที่ขึ้นชื่อของสุโขทัยก็คือเครื่องสังคโลก ซึ่งถือเป็นเพียงยุคสมัยเดียวในประวัติศาสตร์ไทยที่สยามมีการผลิตเครื่องปั้นดินเผารูปแบบจีน และต่อมาได้เลิกใช้งานไปเมื่อถึงช่วงพุทธศตวรรษที่ 19

ความเสื่อมถอยและสถานะรัฐบรรณาการ

เมื่อถึงช่วงต้นพุทธศตวรรษที่ 19 สุโขทัยได้แผ่อำนาจครอบครองพื้นที่ราบลุ่มแม่น้ำเจ้าพระยา โดยขยายอาณาเขตไปทางทิศตะวันตกจนถึงอาณาจักรหงสาวดี และทางทิศใต้จนถึงอาณาจักรนครศรีธรรมราช หลังจากการเสด็จสวรรคตของพ่อขุนรามคำแหง พระยาเลอไทย พระราชโอรสของพระองค์ได้เสด็จขึ้นครองราชย์สืบต่อมา

บรรดาเมืองขึ้นและประเทศราชของสุโขทัยเริ่มตีตัวออกห่างอย่างรวดเร็วหลังจากการเสด็จสวรรคตของพ่อขุนรามคำแหง ดินแดนใต้อาณัติของสุโขทัยทางตอนเหนือของอุตรดิตถ์ ซึ่งรวมถึงอาณาจักรลาวอย่างเมืองชวาและเวียงจันทน์เวียงคำ (นครหลวงเวียงจันทน์ในปัจจุบัน) ต่างก็ปลดแอกตนเองจากการปกครองของสุโขทัย ต่อมาในปี พ.ศ. 1862 เมืองเมาะตะมะทางทิศตะวันตกได้แยกตัวออกไป และหลังจากปี พ.ศ. 1864 อาณาจักรล้านนา (รัฐที่สืบทอดมาจากอาณาจักรหิรัญนครเงินยาง) ได้แผ่อิทธิพลเข้าครอบงำเมืองตาก ซึ่งเป็นหนึ่งในเมืองที่เก่าแก่ที่สุดของสุโขทัย ส่วนทางตอนใต้ แคว้นสุพรรณภูมิและอาณาจักรนครศรีธรรมราชก็ประกาศแยกตัวเป็นอิสระในช่วงต้นรัชสมัยของพระยาเลอไทยเช่นกัน ทำให้สุโขทัยถูกตัดขาดจากบรรดาเมืองขึ้นที่อยู่ถัดลงไปทางใต้ ด้วยเหตุนี้ อาณาจักรสุโขทัยจึงถูกลดทอนอำนาจลงอย่างรวดเร็วจนกลับไปสู่สถานะเดิม คือเป็นเพียงอาณาจักรระดับท้องถิ่นที่มีขนาดค่อนข้างเล็ก

ในปี พ.ศ. 1866 พระยางั่วนำถม ผู้เป็นพระญาติ ได้เสด็จขึ้นครองราชย์สืบต่อจากพระยาเลอไทย ต่อมาในปี พ.ศ. 1890 พระยาลิไทย (พระมหาธรรมราชาที่ 1) พระราชโอรสของพระยาเลอไทย ได้เสด็จขึ้นครองราชย์สืบต่อมา ในปี พ.ศ. 1892 กองทัพจากอยุธยาได้ยกทัพเข้ามารุกรานอาณาจักร และบังคับให้สุโขทัยยอมตกเป็นประเทศราช ศูนย์กลางอำนาจของรัฐประเทศราชแห่งนี้ได้ย้ายไปยังเมืองสองแคว (พิษณุโลกในปัจจุบัน) ในปี พ.ศ. 1921 พระยาลือไทย (พระมหาธรรมราชาที่ 2) จำต้องยอมจำนนต่อขั้วอำนาจใหม่ของชาวไทยนี้ในฐานะรัฐประเทศราช และต่อมาพระยาสายลือไทย (พระมหาธรรมราชาที่ 3) ได้เสด็จขึ้นครองราชย์สืบต่อจากพระองค์ในปี พ.ศ. 1942

ใน พ.ศ. 1967 ภายหลังการเสด็จสวรรคตของพระมหาธรรมราชาที่ 3 (ไสลือไทย) พระราชโอรสทั้งสองพระองค์คือ พระยารามและพระยาบานเมืองได้ทรงขัดแย้งเพื่อแย่งชิงราชสมบัติ สมเด็จพระอินทราชาแห่งกรุงศรีอยุธยาจึงทรงเข้าแทรกแซงและทรงสถาปนาพระยาบานเมืองขึ้นเป็นสมเด็จพระบรมปาล (พระมหาธรรมราชาที่ 4) ต่อมาเมื่อสมเด็จพระบรมปาลเสด็จสวรรคตใน พ.ศ. 1981 สมเด็จพระบรมราชาธิราชที่ 2 (เจ้าสามพระยา) แห่งกรุงศรีอยุธยา ทรงโปรดเกล้าฯ ให้พระราเมศวร พระราชโอรส (ซึ่งต่อมาคือสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถแห่งกรุงศรีอยุธยา) เสด็จขึ้นไปครองเมืองสุโขทัยในฐานะพระมหาอุปราช ซึ่งเป็นตำแหน่งที่มีสถานะเทียบเท่าทั้งผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์และพระรัชทายาท เหตุการณ์นี้ก่อให้เกิดการรวมราชอาณาจักรโดยมีประมุขร่วมกัน และถือเป็นจุดเริ่มต้นของระบบกรมพระราชวังบวรสถานมงคล หรือ "วังหน้า" ของสยาม ทั้งนี้ สันนิษฐานว่าการเสด็จไปประทับของพระราเมศวรนั้นมีขุนนางฝ่ายปกครองและกองทหารรักษาการณ์จากอยุธยาติดตามระวังพระองค์ไปด้วย ซึ่งถือเป็นการยืนยันถึงการสิ้นสุดลงของอาณาจักรสุโขทัยในฐานะราชอาณาจักรอิสระ

การผนวกสุโขทัยและการขยายอำนาจของอยุธยา

ภายใต้สถานะประเทศราช อดีตดินแดนของสุโขทัยซึ่งชาวอยุธยาขนานนามว่า หัวเมืองเหนือ ยังคงถูกปกครองโดยกลุ่มเจ้านายและขุนนางท้องถิ่นภายใต้อำนาจของอยุธยา ตามระบบมณฑลของทั้งสองอาณาจักร ในช่วงระหว่างพุทธศตวรรษที่ 20–21 ระบบมณฑลของทั้งสองอาณาจักรได้หลอมรวมเข้าด้วยกันทั้งในด้านการเมืองและวัฒนธรรม โดยรูปแบบการทำสงคราม การปกครอง สถาปัตยกรรม ศาสนพิธี และภาษาจากทางสุโขทัย ได้ส่งอิทธิพลต่อพัฒนาการของอาณาจักรอยุธยา เจ้านายและขุนนางสุโขทัยได้สร้างความเชื่อมโยงกับกลุ่มชนชั้นสูงของอยุธยาผ่านการแต่งงานทางเครือญาติ และบ่อยครั้งที่กลุ่มขุนนางเมืองเหนือเหล่านี้ได้ก้าวเข้ามามีบทบาทสำคัญในฐานะ 'ผู้สร้างกษัตริย์' (Kingmaker) ท่ามกลางความขัดแย้งในการสืบราชบัลลังก์ของอยุธยา นอกจากนี้ เหล่าผู้นำทางการทหารจากสุโขทัยยังได้รับบทบาทสำคัญในกองทัพของอยุธยา เนื่องจากระเบียบวินัยทางทหารของสุโขทัยนั้นขึ้นชื่อว่ามีความเข้มแข็งและเด็ดขาดกว่า ซึ่งเป็นผลจากการที่ต้องทำหน้าที่เป็นปราการด่านสำคัญในการรับศึกกับอาณาจักรล้านนามาอย่างยาวนาน

นับตั้งแต่ปี พ.ศ. 1999–2017 อดีตดินแดนของสุโขทัยได้กลายเป็นสมรภูมิหลักในสงครามอยุธยา–ล้านนา (พ.ศ. 1984–2017) ซึ่งเป็นช่วงเวลาที่ดินแดนแถบนี้ถูกดึงเข้าสู่ศูนย์กลางความขัดแย้งเพื่อแย่งชิงความเป็นใหญ่เหนือหัวเมืองเหนือ ในปี พ.ศ. 2005 สุโขทัยได้ตัดสินใจก่อกบฏต่ออยุธยาในช่วงสั้น ๆ และหันไปผูกมิตรกับศัตรูอย่างล้านนาแทน ต่อมาในปี พ.ศ. 2006 สมเด็จพระบรมไตรโลกนาถทรงย้ายราชสำนักมาประทับ ณ เมืองสองแคว เพื่อให้ประทับอยู่ใกล้กับแนวหน้าของสมรภูมิมากขึ้น โดยประทับอยู่นานถึง 25 ปี และในโอกาสนี้เองที่เมืองดังกล่าวได้รับการเปลี่ยนชื่อเป็นพิษณุโลก ความสำคัญของทั้งสองเมืองมีมากเสียจนพ่อค้าชาวโปรตุเกสในยุคนั้นได้บันทึกและบรรยายถึงอยุธยาและพิษณุโลกในฐานะ "เมืองคู่แฝด" (Twin Cities)

​ในปี พ.ศ. 2091 สมเด็จพระมหาจักรพรรดิทรงแต่งตั้งขุนพิเรนทรเทพ ซึ่งมีเชื้อสายราชวงศ์พระร่วงให้ดำรงตำแหน่งเจ้าเมืองพิษณุโลก มีอำนาจสิทธิ์ขาดในหัวเมืองเหนือทั้งปวงพระนามว่าสมเด็จพระมหาธรรมราชา ตามแบบอย่างกษัตริย์สุโขทัยในอดีต และได้อภิเษกสมรสกับพระสวัสดิราช พระราชธิดาของสมเด็จพระมหาจักรพรรดิซึ่งได้รับพระนามว่าพระวิสุทธิกษัตรีย์ อันเป็นการช่วยเสริมสร้างความชอบธรรมในการสืบราชบัลลังก์ทั้งในเชิงประวัติศาสตร์และเชิงการเมืองในขณะนั้น แม้จะเป็นเช่นนั้น ตำแหน่งพระมหาอุปราชกลับตกเป็นของพระราเมศวร พระราชโอรสของสมเด็จพระมหาจักรพรรดิ (ซึ่งสวรรคตในปี พ.ศ. 2107) และในเวลาต่อมาคือพระมหินทร์ พระอนุชาของพระราเมศวร แทนที่จะเป็นสมเด็จพระมหาธรรมราชา ภายหลังจากเผชิญกับสงครามหลายระลอกกับจักรวรรดิตองอูของพม่า สมเด็จพระมหาธรรมราชาจึงตัดสินพระทัยเปลี่ยนมาเป็นพันธมิตรกับฝ่ายพม่าเพื่อร่วมกันต่อต้านกรุงศรีอยุธยาในเวลาต่อมา ในปี พ.ศ. 2112 กรุงศรีอยุธยาภายใต้การปกครองของสมเด็จพระมหินทราธิราชได้เสียแก่พม่าและพระเจ้าบุเรงนองได้ทรงสถาปนาสมเด็จพระมหาธรรมราชาธิราช (สมเด็จพระสรรเพชญ์ที่ 1) ขึ้นเป็นเจ้าประเทศราชแห่งกรุงศรีอยุธยา พร้อมทั้งทรงเป็นปฐมกษัตริย์แห่งราชวงศ์สุโขทัย

ในปี พ.ศ. 2127 สมเด็จพระนเรศวรมหาราช (ขณะดำรงพระยศเป็นพระมหาอุปราช) ได้ประกาศอิสรภาพให้แก่กรุงศรีอยุธยาจากการเป็นประเทศราชของพม่าเพียงพระองค์เดียว ซึ่งนำไปสู่สงครามพม่า–สยาม (พ.ศ. 2127–2136) โดยมีสมเด็จพระมหาธรรมราชาให้การสนับสนุนในภายหลัง ภายหลังเสร็จสิ้นยุทธการที่แม่น้ำสะโตง สมเด็จพระนเรศวรมหาราชทรงดำเนินกุศโลบายเด็ดขาดด้วยการ กวาดต้อนผู้คนจากหัวเมืองเหนือทั้งหมดอันได้แก่ เมืองพิษณุโลก สุโขทัย พิชัย สวรรคโลก กำแพงเพชร พิจิตร และพระบาง (ปัจจุบันคือจังหวัดนครสวรรค์) ให้เข้ามาอาศัยอยู่ภายในกรุงศรีอยุธยาทั้งหมด นับตั้งแต่นั้นเป็นต้นมา ซากปรักหักพังของอดีตราชธานีแห่งอาณาจักรสุโขทัยได้รับการบูรณะและอนุรักษ์ไว้ในฐานะอุทยานประวัติศาสตร์สุโขทัย และได้รับการประกาศให้เป็นมรดกโลกโดยองค์การยูเนสโก

ความเจริญรุ่งเรือง

ด้านเศรษฐกิจ

ดูเพิ่ม: ปสาน, ขนอน, และ ถนนพระร่วง

สภาพเศรษฐกิจสมัยสุโขทัยเป็นระบบเศรษฐกิจแบบเสรีนิยม ดังข้อความปรากฏในหลักศิลาจารึกหลักที่ 1 "…ใครจักใคร่ค้าช้างค้า ใครจักใคร่ค้าม้าค้า ใครจักใคร่ค้าเงินค้า ทองค้า " และ "...เมืองสุโขทัยนี้ดี ในน้ำมีปลา ในนามีข้าว..." ประชาชนประกอบอาชีพเกษตรกรรมด้วยระบบเกษตรกรรมแบบยังชีพ

ด้านอุตสาหกรรม ในสมัยสุโขทัยมีทรัพยากรทางธรรมชาติที่เพียงพอมีแร่ทองแดง และดีบุก ซึ่งสามารถนำมาผสมเป็นสัมฤทธิ์ เพื่อผลิตวัตถุต่าง ๆ มีการผลืตเครื่องเคลือบดินเผา และการที่สุโขทัยเป็นศูนย์กลางแห่งพุทธศาสนา และการเมือง สุโขทัยจึงมีการผลิตสิ่งประดิษฐ์ทางพุทธศาสนาเช่น ช่อฟ้า บราลี ครอบหัวแป เป็นต้น และเมื่อรวมกับการสนับสนุนทางการค้าของพ่อขุนรามคำแหงและพญาลิไท ก็ทำให้อุตสาหกรรมมีการขยายตัวเพิ่มขึ้น โดยแหล่งอุตสาหกรรมสำคัญมีอยู่สามแห่งได้แก่ บริเวณเมืองเก่าสุโขทัย บ้านเป่ายาง และบ้านเกาะน้อย มีการค้นพบการทำอุตสาหกรรมการถลุงเหล็ก มีกระบวนการผลิตแบบครบวงจรเพื่อทำเครื่องมือเครื่องใช้ทางการเกษตรและอาวุธ นอกจากนี้ยังพบร่องรอยของการทำเครื่องประดับจาก ทองคำและเงิน ซึ่งแร่โลหะเหล่านี้มีความสำคัญอย่างยิ่งต่อการเติบโตทางเศรษฐกิจของสุโขทัย ในแหล่งโบราณคดีขนาดใหญ่ (เช่น แหล่งโบราณคดีบ้านวังหาด) ซึ่งเป็นชุมชนที่มีความเชี่ยวชาญเฉพาะด้าน

แจกันในสมัยสุโขทัย ราวคริสต์ศตวรรษที่ 14–15 ที่ทำจากเครื่องปั้นดินเผาเคลือบ จัดแสดงอยู่ที่สถาบันศิลปะโฮโนลูลู

ด้านการค้าขายทั่วไป จะมีแหล่งซื้อขายแลกเปลี่ยนสินค้าเรียกว่า ปสาน สินค้าส่งออกที่สำคัญ ได้แก่ ของป่า เครื่องสังคโลก ประชาชนสามารถค้าขายอย่างเสรี เจ้าเมืองไม่เก็บภาษีผ่านด่านหรือ จังกอบ โดยตลาดปสานคาดว่ามาจากภาษาเปอร์เซียว่า บาซาร (bāzār) หมายถึง ตลาดใหญ่ หรือตลาดที่มีห้องแถวร้านค้าตั้งประจำ คำคำนี้แพร่หลายทั้งในภาษาฮินดี อาหรับ ตุรกี อิตาลี และอังกฤษ (bazaar) และตลาดปสานก็ปรากฏอยู่ในศิลาจารึกหลักที่ 1 ว่า "...เบื้องตื่นนอนสุโขทัยนี้มีตลาดปสาน มีพระอจน มีปราสาท มีป่าหมากพร้าว ป่าหมากกลาง มีไร่มีนา มีถิ่นฐานมีบ้านใหญ่บ้านเล็ก..." โดยตลาดมักจะมีทำเลที่ตั้งอยู่ในที่ชุมชน และเป็นแหล่งที่อยู่ใกล้บริเวณแพร่งทางอันสะดวกแก่การสัญจรไปมาและการลำเลียงขนส่ง ในพงศาวดารเรียกว่า ตลาดป่าเพราะเป็นที่ชุมนุมของบรรดาของป่า ของพื้นเมือง ของพื้นบ้าน ที่มีการค้าทั้งช่วงเช้าและเย็น

นอกจากนี้แล้วอาณาจักรสุโขทัยก็ทดแทนปัญหาดินและน้ำที่ไม่อุดมสมบูรณ์ที่เป็นอุปสรรคทางการเกษตรด้วยการพัฒนาการค้า และในยุคที่พระราชโอรสของพ่อขุนศรีอินทราทิตย์ได้ขึ้นครองราชย์ ก็ได้มีการขยายอาณาเขตรไปยังบริเวณแหลมทอง ที่ครอบคลุมอาณาจักรฟูนัน, อาณาจักรทวารวดี และอาณาจักรศรีวิชัย เป็นพื้นที่ที่มีการติดค้าขายมาก่อนแล้ว ทั้งกับต่างชาติ อาทิ กับจีน มอญ เป็นต้น โดยเหตุนี้พ่อขุนรามคำแหงทรงเล็งเห็นถึงโอกาสอันดีในการพัฒนาการค้า จากการค้าขายระหว่างเมืองและระหว่างประเทศ ดังที่ปรากฏในศิลาจารึกหลักที่ 1 ด้านการค้าขายต่างชาติการค้า มีการค้ากับหงสาวดี ขอม มลายู ชวา สินค้าส่งออกสำคัญได้ก็แก่ เครื่องเทศและของป่า เช่น พริกไทย ไม้ฝาง งาช้าง หนังสัตว์ ไม้หอม นอแรด ส่วนสินค้านำเข้า เป็นประเภทผ้าไหม เครื่องประดับ โดยเฉพาะผ้าไหมของพ่อค่าชาวจีนที่เป็นที่นิยมในชนชั้นสูง

วัตถุโบราณในยุคของอาณาจักรสุโขทัย

การส่งสินค้าไปต่างประเทศไม่มีการบันทึกที่ชัดเจนนัก สันนิษฐานว่าเป็นการขายสินค้าให้พ่อค้าต่างชาติเพื่อนำไปขายต่อยังเมืองอื่น เนื่องจากสุโขทัยตั้งอยู่ห่างไกลจากทะเล ชาวสุโขทัยจึงอาจขาดความเชี่ยวชาญในการเดินเรือทางไกล มีหลักฐานจารึกราว พุทธศตวรรษ 1900 ช่วงรัชสมัยพระยาลิไท แสดงถึงความเจริญรุ่งเรืองในสมัยของพระองค์ว่า "...ราชนั้น บ้านเมืองอยู่เกษม... แต่งให้ขุนพี่ขุนน้องลูกหลาน... ไพร่ฟ้าข้าไท ขี่เรือไปค้า ขี่ม้าไปขาย..." การค้าขายทางทะเลส่วนจะค้าขายกับจีนและมีการส่งเครื่องบรรณาการให้จึงมีความสัมพันธ์ไมตรีกับจีน นอกจากนี้ก็มีการค้าขายทางทะเลกับเขมร, ฟิลิปปินส์, เกาะสุมาตรา, เกาหลี, ญี่ปุ่น, ลังกา และ อินเดีย เส้นทางการค้าทางบกมี ถนนพระร่วง 2 สาย คือ สายเหนือ จากสุโขทัยถึงศรีสัชนาลัย และสายใต้ จากกำแพงเพชรถึงสุโขทัย

ด้านการเก็บภาษีจังกอบ เป็นภาษีชนิดหนึ่งที่เก็บจากผู้นำเข้าหรือส่งออกสินค้าไปเพื่อขายในที่ต่าง ๆ โดยวิธีเก็บจังกอบในสมัยนั้นจะเก็บในอัตรา 10 ชัก 1 และบางครั้งก็ไม่ได้เก็บเป็นเงินเสมอไป อาจเก็บเป็นสิ่งของแทนเงินก็ได้แล้วแต่จะเก็บตามความสะดวก เพราะในสมัยนั้นวัตถุที่ใช้แทนเงินตรายังไม่สมบูรณ์ ในยุคสมัยนั้น การจัดเก็บจังกอบ รัฐบาลจะตั้งเป็นสถานที่คอยดักเก็บในสถานที่ที่สะดวก เช่นหากเป็นทางบก ก็จะไปตั้งที่ปากทางหรือทางที่จะเข้าเมือง ถ้าเป็นทางน้ำ ก็จะตั้งใกล้ท่าแม่น้ำหรือเป็นทางร่วมสายน้ำ โดยสถานที่เก็บจังกอบ เรียกว่า ขนอน อาณาจักรสุโขทัยจะใช้เงินพดด้วง เป็นเงินตราสำหรับซื้อขายแลกเปลี่ยน เงินพดด้วง ยังไม่ปรากฏหลักฐานที่แน่ชัดว่าเริ่มใช้เงินพดด้วงตั้งแต่สมัยไหน แต่สันนิษฐานว่า อาจมีใช้มาตั้งแต่สมัยพ่อขุนรามคำแหง และจะมีลักษณะต่างกันไปตามยุคสมัย โดยจะมี 4 แบบดังนี้: เงินพดด้วงทรงกำไลขากลม, เงินพดด้วงทรงวงแหวน หรือเงินพดด้วงขายาว, เงินพดด้วงขาบาก หรือเฃินพดด้วงขาสั้นกลม และเงินพดด้วงชิน หรือเงินคุบ

หัตถกรรม

ดูเพิ่ม: เครื่องสังคโลก

ด้านหัตถกรรม ในสมัยสุโขทัยมีสิ่งประดิษฐ์ที่เข้ามาช่วยแก้ปัญหาขั้นพื้นฐาน ได้แก่ การทำเครื่องมือเครื่องใช้เพื่อการดำรงชีวิต เครื่องมือทำการเพาะปลูก งานปั้น งานจักสาน และของใช้ทั่วไป เป็นต้น นอกจากนี้ยังมีหัตถกรรมที่เกี่ยวกับงานก่อสร้าง และสมัยสุโขทัยมีเครื่องเคลือบดินเผาที่รู้จักกันในชื่อเครื่องสังคโลก โดยสมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ทรงสันนิษฐานว่าอาจมาจากคำภาษาจีนว่า "ซ้องโกลก" ซึ่งมาจากคำว่า ซ้อง ที่มาจากราชวงศ์ซ้อง ที่ปกครองประเทศจีนในช่วง พ.ศ. 1503–1822 มาผสมกับคำว่าโกลก ที่แปลว่าเตา จึงเป็นคำว่า ซ้องโกลก แปลว่าเตาเผาดินซ้อง และในภายหลังเพี้ยนเป็นคำว่าสังคโลก

เครื่องสังคโลก โถเขียนลายสีดำ หรือสีน้ำตาลใต้เคลือบใส

มีงานหัตถกรรมที่ผลิตเพื่อการส่งออก ได้แก่สินค้าเครื่องปั้นดินเผา มีการแต่งรูปแบบลวดลายให้สวยงาม และนำเทคนิคหรือวิธีด้านการผลิตมาใช้จนมีชื่อเสียง เรียกว่า เครื่องสังคโลก ได้รับความนิยมมาก แหล่งที่ผลิตเครื่องสังคโลกหลักมีอยู่ 2 แห่ง คือ กรุงสุโขทัย และเมืองศรีสัชนาลัย ทั้งสองเมืองนี้ได้มีการขุดค้นพบเตาเผาเครื่องสังคโลก ซึ่งเรียกว่า “เตาทุเรียง” เป็นจำนวนมาก และนอกจากเครื่องสังคโลกสามารถผลิตใช้เองแล้วยังมีการส่งออกไปยัง มลายู ชวา และฟิลิปปินส์ เป็นต้น ด้านการส่งออกเครื่องสังคโลกนอกจากการสนับสนุนการค้าโดยพ่อขุนรามคำแหงแล้ว ยังประจวบกับสถานการณ์ของราชวงศ์ซ้องเกิดสงครามกลางเมือง และทั้งต้องรบกับจักรวรรดิมองโกล ส่งผลต่อการส่งออกเครื่องปั้นดินเผาทำให้สุโขทัยเข้ามาแทนที่ส่งออกเครื่องปั้นดินเผาแทน อย่างไรแล้ววิทยาการเครื่องปั้นดินเผาของสุโขทัยก็รับอิทธิพลมาจากจีนเป็นส่วนใหญ่ และในภายหลังสุโขทัยก็กลายเป็นฐานผลิตเครื่องสังคโลกให้กับกรุงศรีอยุธยา ที่เรื่องอำนาจ โดยลวดลายก็จะมีความแตกต่างกันไปโดยมีลวดลายดังนี้ ลายเบ็ดเตล็ด, ลายเรขาคณิต, ลายช่องกระจก, ลายรูปสัตว์ และลายพันธุ์พฤกษา

เกษตรกรรม

บทความหลัก: เกษตรกรรมในประเทศไทย § ประวัติศาสตร์

ดูเพิ่ม: สรีดภงส์ และ ตระพัง

ศิลาจารึกหลักที่ 1 ของพ่อขุนรามคำแหงที่ได้มีการอธิบายถึงการเกษตรในสมัยสุโขทัยบางส่วน

อาชีพหลักของชาวสุโขทัยคือเกษตรกรรม ดังปรากฏข้อมูลในหลักศิลาจารึกที่ระบุถึงการทำนา ทำไร่ และทำสวนอย่างแพร่หลาย โดยมีพื้นที่เพาะปลูกสำคัญบริเวณที่ราบลุ่มแม่น้ำปิง แม่น้ำยม และแม่น้ำน่าน พืชเศรษฐกิจหลักที่ปลูกกันมากคือ ข้าว รองลงมาเป็นไม้ผลนานาชนิด ซึ่งมีการระบุถึงการเพาะปลูกที่หลากหลายในเขตเมือง ได้แก่ ป่ามะพร้าว (ป่าพร้าว) ป่าลางสาด (ป่าลาง) ต้นมะม่วง (หมากม่วง) และต้นมะขาม (หมากขาม) นอกจากนี้มีการกล่าวถึงการปลูก "ไม้ตาล" หรือต้นตาล ซึ่งมีการระบุว่าใช้เวลาปลูกถึง 14 ปีจนเติบโตเป็นป่าตาล นอกจากนี้ในศิลาจารึกหลักที่ 1 ยังมีการกล่าวถึงการปลูกหมากและพลูว่า "ป่าหมากป่าพลูพ่อเชื้อมัน ไว้แก่ ลูกมันสิ้นไพร่ฟ้า..."

เกษตรกรจะเตรียมพื้นที่สำหรับปลูกข้าวในช่วงเดือนมีนาคมถึงกรกฎาคมของทุก ซึ่งเป็นช่วงที่ต้องการน้ำหล่อเลี้ยงแต่แหล่งน้ำมักมีไม่เพียงพอ และมีการเช่าที่นา, ควาย และเครื่องมือการเกษตร เป็นไปได้ว่าอาจจะมีชาวนาที่ต้องเช่าเป็นจำนวนมาก จึงมีการระบุไว้ข้อกฎหมาย ซึ่งในเวลานั้นเรียกว่า กฎหมายมังรายศาสตร์ เนื่องมาจากสุโขทัยก็มีการทำเกษตร จึงต้องพึ่งแรงงานคนเป็นหลัก ดังนั้นกลุ่มชนชั้น ไพร่ ก็จะมีหน้าที่ในการทำการเกษตรเป็นหลัก

การทหาร

คันธนูจากยุคสุโขทัยที่คาดว่า อาจจะเป็นของพระมหากษัตริย์

ในช่วงปลายพุทธศตวรรษที่ 18 พระมหากษัตริย์ทรงเป็นผู้บังคับบัญชากองทัพด้วยตนเอง และระบบการฝึกทหารจะใช้หัวหน้าสกุลในแต่ละหมู่บ้าน เป็นผู้ฝึกสอน เมื่อเกิดศึกสงคราม ทหารทุกคนจะมีอาวุธ เสบียงอาหาร ที่เตรียมเอาไว้เฉพาะตนอยู่แล้ว จึงสามารถออกรบได้ทันที การสร้างค่าย คู ประตู หอรบ ฐานที่ตั้งปกติแล้ว คือเมืองซึ่งจะมีการสร้างแบบถาวร ความสมบูรณ์แข็งแรงก็ขึ้นอยู่กับความสำคัญของเมืองนั้น ๆ และจะสร้างแบบชั่วคราว ตอนยกทัพเข้าตีศัตรูและต้องหยุดทัพพักชั่วคราว จะเห็นได้จากเมืองโบราณทุกแห่ง สำหรับเมืองหลวง จะมีการสร้างคันดิน คูน้ำเป็นกำแพงเมือง และมีคูเมืองล้อมรอบอยู่สามชั้นเรียกว่า ตรีบูร มีป้อมประจำประตูเมืองทั้งสี่ทิศ

ภาพวาดนักรบชาวสุโขทัยบนเครื่องสังคโลก

ด้านการเกณฑ์กำลังทหาร ผู้ชายทุกคนจะต้องเข้าเป็นทหารเมื่อมีศึกสงครามและเมื่อยามบ้านเมืองสงบ ค่อยไปใช้ชีวิตตามอัธยาศัยของตน การที่จะทำแบบนั้นได้ก็ต้องมีระบบระดับล่างสุดคอยรองรับ คือ ครอบครัวที่จะมีผู้นำสกุล มาเป็นผู้นำสกุลของตน เรียกว่าเจ้าหมู่ โดยเป็นหน่วยระดับที่เล็กที่สุด สำหรับพ่อขุนจะเป็นผู้นำทัพด้วยพระองค์เอง มีสันนิษฐานจากข้อมูลในศิลาจารึกสุโขทัยหลักที่ 1 พออนุมานได้ว่า ชาวสุโขทัยอายุ 18 ทุกคนจะต้องเป็นทหาร และปลดประจำการในอายุ 60 ปี และนอกจากนี้ในสมัยสุโขทัยก็มีการใช้ช้างศึกร่วมรบ ดังศิลาจารึกหลักที่ 1 กล่าวว่า "...พระเจ้ารามคำแหงมหาราชได้ชนช้างชนะขุนสามชนเจ้าเมืองฉอด..." และยังมีอีกตอนที่กล่าวถึงช้างเผือกตัวโปรดของพระเจ้ารามคำแหงมหาราชที่ชื่อรุจาครี ซึ่งช้างเผือกตัวนี้ทรงให้แต่งด้วยเครื่องคชาภรณ์ แล้วทรงนำราษฎรออกบำเพ็ญกุศลตามพระอารามในอรัญญิก มนช่วงที่พระองค์ปกครองเมืองสุโขทัย

ด้านการรบช่วงต้นของการตั้งอาณาจักรสุโขทัยขึ้น ก็มีกลุ่มชนชาติอื่นที่ยังเป็นอิสระอยู่โดยรอบเป็นจำนวนมาก ทั้งอำนาจมากและน้อย ด้วยเหตุนี้สุโขทัยจึงไม่ได้รับการยอมรับจากบางเมือง และก็ได้มีศึกครั้งสำคัญขึ้น เมื่อ พ.ศ. 1805 นำโดยขุนสามชน (หรือเจ้าเมืองฉอด) ครั้งนั้น พ่อขุนศรีอินทราทิตย์ ทรงนำทัพไปปราบพร้อมด้วยพระราชโอรสองค์เล็ก คือ พ่อขุนรามคำแหงมหาราช ที่มีพระชนมายุ 19 พรรษา (โดยในขณะนั้นพระองค์มีนามว่า “พระราม”) ในศึกครั้งนั้นพ่อชุนรามคำแหงทรงช่วยพระบิดาของตนอย่างกล้าหาญ ภายหลังชัยชนะ พ่อขุนศรีอินทราทิตย์จึงทรงพระราชทานนามโอรสว่า “พ่อขุนรามคำแหง” และยุคของพ่อขุนรามคำแหงมหาราช พระองค์ก็ทรงขยายอาณาเขตไปอย่างกว้างขวาง จดอาณาจักรล้านนา, ล้านช้าง, และเมืองทวาย, เมืองตะนาวศรี และเมืองเมาะตะมะ ของชาวมอญ ด้วยทั้งสันติวิธีและยุทธวิธี กล่าวคือ ยินยอมเป็นมิตรกับราชวงศ์จีนมองโกล และกับอาณาจักรล้านนา อีกทั้งก็มีนโยบาย “ตวงบ้านตวงเมือง” เมืองใดมีความอ่อนน้อม ก็จะช่วยพัฒนาให้เจริญก้าวหน้า เพื่อทำให้เกิดความจงรักภักดีต่อสุโขทัย และก็เพื่อให้เมืองนั้นช่วยเป็นปราการในการป้องกันด้วยเช่นกัน แต่อาณาเขตของสุโขทัยก็ขึ้นอยู่กับพระมหากษัตริย์ผู้ปกครอง หากพระมหากษัตริย์มีความเข็มแข็ง เหล่าเมืองต่าง ๆ ก็เข้ามาอยู่ด้วย และเมื่อกษัตริย์อ่อนแอ ก็จะแยกตัวออกเป็นอิสระ ภายหลังยุคพ่อขุนรามคำแหง หัวเมืองต่าง ๆ ก็แข็งข้อขึ้น และค่อย ๆ แยกตัวออกจากสุโขทัย ทำให้สุโขทัยเสื่อมอำนาจลงประจวบกับพระมหากษัตริย์รุ่นหลังก็ไม่ได้ส่งเสริมกองทัพให้เข้มแข็ง อาณาจักรอยุธยาก็ขึ้นมามีอำนาจเหนือสุโขทัยในที่สุด

แผนที่อาณาจักรสุโขทัยในยุคพ่อขุนรามคำแหง ยุคที่เจริญรุ่งเรื่องที่สุด

ด้านสังคม

ดูเพิ่ม: ธรรมราชา, ศิลปะสุโขทัย, และ ไพร่

วัดสระศรี แหล่งโบราณสถาน ที่แสดงให้เห็นถึงอิทธิพลของพุทธศาสนาในยุคสุโขทัย

การใช้ชีวิตของผู้คนในสมัยสุโขทัยมีความอิสระเสรี มีเสรีภาพอย่างมากเนื่องจากผู้ปกครองรัฐให้อิสระแก่ไพร่ฟ้า และปกครองแบบพ่อกับลูก ดังปรากฏหลักฐานในศิลาจารึกว่า "…ด้วยเสียงพาทย์ เสียงพิณ เสียงเลื่อน เสียงขับ ใครจักมักเล่น เล่น ใครจักมักหัว หัว ใครจักมักเลื่อน เลื่อน…"

ด้านความเชื่อและศาสนา สังคมยุคสุโขทัยประชาชนมีความเชื่อทั้งเรื่องวิญญาณนิยม ไสยศาสตร์ ศาสนาพราหมณ์ฮินดู และพุทธศาสนา โดยศาสนาพุทธ ได้รับอิทธิพลจากพุทธศาสนานิกายเถรวาทแบบลังกาวงศ์จากนครศรีธรรมราช ดังปรากฏหลักฐานในศิลาจารึกหลักที่ 1 ด้านที่ 5 ว่า "…เบื้องหัวนอนเมืองสุโขทัยนี้มีกุฎิวิหารปู่ครูอยู่ มีสรีดพงส์ มีป่าพร้าว ป่าลาง ป่าม่วง ป่าขาม มีน้ำโคก มีพระขระพุงผี เทพยาดาในเขาอันนั้นเป็นใหญ่กว่าทุกผีในเมืองนี้ ขุนผู้ใดถือเมืองสุโขทัยนี้แล้ว ไหว้ดีพลีถูก เมืองนี้เที่ยว เมืองนี้ดี ผิไหว้บ่ดี พลีบ่ถูก ผีในเขาอันนั้นบ่คุ้มบ่เกรง เมืองนี้หาย…" พระพุทธศาสนาในสุโขทัย จะมีวันทางศาสนาเช่น วันพระ จะมีภิกษุเทศนาสั่งสอน ณ ลานธรรมในสวนตาล โดยใช้พระแท่นมนังคศิลาอาสน์ เป็นอาสนะสงฆ์ ในการบรรยายธรรมให้ประชาชนฟัง นอกจากนี้แล้วก็มีการวาดภาพจิตรกรรม ที่เรียกว่า สีเอกรงค์ การสร้างพระพุทธรูป และเจดีย์ อีกด้วย กษัตริย์สุโขทัยทรงให้ความสำคัญกับพระพุทธศาสนานิกายเถรวาทแบบลังกาวงศ์ ซึ่งสอนให้ประพฤติธรรมเพื่อให้บรรลุนิพพาน และใช้แนวคิดเรื่องไตรภูมิเพื่อจัดระเบียบสังคม

พระพุทธรูป จากสมัยสุโขทัย แสดงให้เห็นถึงการทำพระพุทธรูปในยุคนั้น

ด้านการศึกษา ในสมัยสุโขทัยจะมีรูปแบบการศึกษาที่ชัดเจนมากยิ่งขึ้น โดยจะแบ่งการศึกษาออกเป็นสองประเภทคือ การศึกษาแบบอาณาจักร และแบบพุทธจักร การศึกษาแบบอาณาจักรเป็นการศึกษาสำหรับชายชาติทหาร ที่จะสอนเกี่ยวกับวิชาดาบ กระบี่ กระบอง ต่าง ๆ ด้านพุทธจักร จะเรียนเกี่ยวกับ โหราศาสตร์ การแพทย์ วิชาชีพทั่วไป ทางฝั่งผู้หญิงจะได้ศึกษาเล่าเรียนเกี่ยวกับการเย็บผ้า งานบ้าน และมารยาท ด้านสาธารณูปโภค มีการสร้างผังเมืองรูปสี่เหลี่ยม มีคูน้ำคันดินล้อมรอบ และที่สำคัญคือมีการสร้าง สรีดภงส์ (ทำนบพระร่วง) ซึ่งเป็นเขื่อนดินสำหรับกักเก็บน้ำไว้ใช้ในหน้าแล้งและการเกษตร

ด้านชนชั้นทางสังคม สังคมชาวสุโขไทยเป็นสังคมเกษตรกรรม ประชาชนส่วนใหญ่ซึ่งเรียกว่า ไพร่ฟ้าหน้าใส ทำนาและเสียภาษี (ส่วย) ให้กับชนชั้นปกครอง นอกจากนี้ยังมีกลุ่มคนที่เรียกว่า "ข้าพระ" ซึ่งอุทิศตนให้แก่วัด มีหน้าที่ดูแลศาสนสถานและที่ดินของวัด (นาจังหัน) โดยวัดถือเป็นศูนย์กลางของชุมชนและมีบทบาทสำคัญในทางเศรษฐกิจ

มีการจัดระเบียบชนชั้นเป็น 4 ชนชั้น คือ

• • พ่อขุน เป็นชนชั้นผู้ปกครอง อาจเรียกชื่ออย่างอื่น เช่น เจ้าเมือง พระมหาธรรมราชา หากมีโอรสก็จะเรียก "ลูกเจ้า"
  • ลูกขุน เป็นข้าราชบริพาร ข้าราชการที่มีตำแหน่งหน้าที่ช่วงปกครองเมืองหลวง หัวเมืองใหญ่น้อย และภายในราชสำนัก เป็นกลุ่มคนที่ใกล้ชิดและได้รับการไว้วางใจจากเจ้าเมืองให้ปฏิบัติหน้าที่บำบัดทุกข์บำรุงสุขแก่ไพร่ฟ้า
  • ไพร่หรือสามัญชน ได้แก่ราษฎรทั่วไปที่อยู่ในราชอาณาจักร (ไพร่ฟ้า)
  • ทาส ได้แก่ชนชั้นที่ไม่มีอิสระในการดำรงชีวิตอย่างสามัญชนหรือไพร่ (อย่างไรก็ตามประเด็นทาสนี้ยังคงถกเถียงกันอยู่ว่ามีหรือไม่)

สุโขทัยก็มีความสามารถด้านสถาปัตยกรรม และประติมากรรม พึงสังเกตจากการสร้างวัด เจดีย์ พระพุทธรูป ปราสาท ในสมัยนั้น ศิลปะสุโขทัย มีแรงบันดาลใจจากวัฒนธรรมลังกา ซึ่งเป็นพุทธเถรวาท เป็นหัวเลี้ยงหัวต่อ นอกจากนี้ก็ยังได้รับอิทธิพลทางศิลปจากขอม อีกด้วย ในด้านจิตรกรรม สมัยสุโขทัยปรากฏผลงานทั้งประเภทภาพเขียนสีและภาพลายเส้น โดยเฉพาะภาพจำหลักลายเส้นบนแผ่นหินชนวนเรื่องชาดกที่ประดับอยู่บนเพดานและผนังอุโมงค์มณฑปวัดศรีชุม จังหวัดสุโขทัย ซึ่งแสดงรูปแบบทางศิลปกรรมที่ได้รับอิทธิพลจากศิลปะลังกาอย่างเด่นชัด ด้านสถาปัตยกรรมเจดีย์แบบสุโขทัย มีการสร้างเจดีย์ เช่น เจดีย์ทรงยอดดอกบัวตูม มีการหยิบยืมรูปแบบสถาปัตยกรรม จากทั้งขอม และเจดีย์แบบพม่าสมัยเมืองพุกาม นำมาปรับปรุงอย่างเหมาะสม และรวมกันเป็นสถาปัตยกรรมสุโขทัย

นอกจากนี้แล้วในสมัยสุโขทัยก็มีการแพทย์อยู่เช่นกัน โดยจะมีการรักษาโรคทั้งจากสมุนไพร การรักษาตามความเชื่อก็แบ่งเป็นความเชื่อทางพระพุทธศาสนาและความเชื่อทางวิญญาณ การรักษาก็ทั้งเรียกหมอมารักษาถึงบ้านหรือนำผู้ป่วยไปหาหมอก็จะนำยาหรือสมุนไพรกลับมากินที่บ้าน และสาเหตุที่ในสมัยนั้นไม่มีโรงพยาบาลเนื่องจากชาวสุโขทัยเชื่อว่าเป็นเรือนคนตาย และถือเป็นการไม่เอาใจใส่ญาติพี่น้อง จึงมักดูแลกันเองที่บ้านและเมื่อผู้ป่วยเสียชีวิตลง ก็จะถือว่าเป็นการนอนตายตาหลับจากไปอย่างสงบท่ามกลางญาติพี่น้อง

ด้านการปกครองของอาณาจักรสุโขทัย

ดูเพิ่ม: ธรรมราชา และ สมบูรณาญาสิทธิราชย์

พ่อขุนรามคำแหงทรงรับเรื่องร้องทุกข์ของราษฎร

ในสมัยสุโขทัยมีการปกครองแบบอำนาจนำสูงสุดอยู่ที่พระมหากษัตริย์ หรือเป็นแบบสมบูรณาญาสิทธิราชย์ มีกษัตริย์ทั้งสิ้น 9 พระองค์/รัชกาล แบ่งเป็น 6 พระองค์/รัชกาลแรกอยู่ในช่วงเป็นรัฐอิสระ และ 3 พระองค์/รัชกาลสุดท้าย เป็นช่วงที่ขึ้นกับอาณาจักรอยุธยา มีปฐมกษัตริย์องค์แรกคือ พ่อขุนศรีอินทราทิตย์ โดยช่วงแรกปกครองแบบพ่อปกครองลูกหรือปิตุราชา ตั้งแต่ พ.ศ. 1792 -1841 ก่อนจะเปลี่ยนเป็นการปกครองแบบ ธรรมราชา เนื่องจากพระมหาธรรมราชาที่ 1 (ลิไทย) ทรงเล็งเห็นถึงการเสื่อมลงของการปกครองแบบปิตุราชา หัวเมืองต่าง ๆ แยกตนออกเป็นอิสระ และพัฒนาศาสนาพุทธขึ้น นับตั้งแต่ พ.ศ. 1841 จนถึง พ.ศ. 1981 อันเป็นการสิ้นสุดของอาณาจักร

ด้านการปกครองมีสองช่วงดังนี้ ช่วงต้นยุคปิตุราชา หรือพ่อปกครองลูก กษัตริย์มีความใกล้ชิดกับประชาชน ใช้คำนำหน้าว่า "พ่อขุน" ประชาชนสามารถมาร้องทุกข์ได้โดยตรง (เช่น การสั่นกระดิ่งหน้าประตูวังในสมัยพ่อขุนรามคำแหง) มีความสัมพันธ์เป็นแบบเครือญาติระหว่างผู้ปกครองและผู้อยู่ใต้ปกครอง ทั้งนี้ จารึกระบุว่าพ่อขุนรามคำแหงทรงปกครองประจาชนอย่างใกล้ชิด และสามารถร้องทุกข์ได้ ดังศิลาจารึกว่า:

ในปากประตูมีกะดิ่งอันณึ่งแขวนไว้หั้น ไพร่ฟ้าหน้าปก กลางบ้านกลางเมือง มีถ้อยมีความ เจ็บท้องข้องใจ มักจักกล่างเถิงเจ้าเถิงขุนบ่ไว้ ไปลั่นกะดิ่งอันท่านแขวนไว้ พ่อขุนรามคำแหงเจ้าเมืองได้ยิน

— พ่อขุนรามคำแหง

และในช่วงสุโขทัยตอนกลางและตอนปลาย หรือยุคธรรมราชา อาณาจักรขยายใหญ่ขึ้น ประชากรมากขึ้น และเริ่มมีอิทธิพลจากอยุธยาเข้ามาแทรกแซง พระมหาธรรมราชาที่ 1 (ลิไทย) จึงปรับเปลี่ยนรูปแบบมาใช้แนวคิด "ธรรมราชา" คือกษัตริย์ผู้ปกครองด้วยหลักธรรมทางศาสนา เพื่อสร้างความน่าเชื่อถือและจัดการบ้านเมืองที่มีความซับซ้อนขึ้น ด้านลำดับการปกครองเมืองหลวง ปกครองโดยพระมหากษัตริย์ เมืองลูกหลวง ปกครองโดยพระราชโอรส เมืองพระยามหานคร หรือหัวเมืองชั้นนอก ปกครองโดยขุนนางชั้นผู้ใหญ่ และเมืองประเทศราช ปกครองโดยเจ้าเมืองนั้น ๆ แต่จะต้องส่งเครื่องราชบรรณาการให้กับสุโขทัย

ลายสือไทยบนศิลาจารึกพ่อขุนรามคำแหง

ในแง่ของกฎหมาย กษัตริย์ทรงมีบทบาทสำคัญในการตัดสินคดีความอย่างยุติธรรม ไม่รับสินบน กฎหมายในยุคนี้ยังมีการกำหนดบทลงโทษสำหรับการลักขโมย โดยมีข้อกำหนดชัดเจนให้เจ้าบ้านช่วยจับโจร และผู้ที่เพิกเฉยจะถูกลงโทษ อย่างไรก็ตาม เมื่อสุโขทัยตกเป็นประเทศราชของอยุธยา กษัตริย์อยุธยาก็ได้เข้ามาจัดระเบียบสังคมและบังคับใช้กฎหมายที่เข้มงวดขึ้น สะท้อนให้เห็นว่าสังคมสุโขทัยอาจไม่ได้สงบสุขและอุดมคติเหมือนที่ปรากฏในจารึกหลักที่ 1 เสมอไป โดยมีปรากฏในศิลาจารึกพ่อขุนรามคำแหง มี 4 บทดังนี้ บทแรก บทเรื่องมรดก สอง บทเรื่องที่ดิน สาม บทวิธีพิจารณาความ สี่ บทลักษณะฎีกา นอกจากนี้แล้วดังสังเกตได้จากข้อความในศิลาจารึกว่า "...เพื่อนจูงวัวไปค้า ขี่ม้าไปขาย ใครจักใคร่ค้าช้าง ค้า ใครจักใคร่ค้าม้า ค้า ใครจักใคร่ค้าเงือนทอง ค้า..." สันนิษฐานได้ว่า อาณาจักรสุโขทัยก็มีกฏหมายการค้าขายเสรี ด้วย

ความสัมพันธ์กับต่างชาติ

ราชวงศ์ซ้อง

อาณาจักรสุโขทัยมีความสัมพันธ์ทางการค้าที่ดีกับจีนนับแต่สมัยราชวงศ์ซ้อง มีการแลกเปลี่ยนค้าขายและสุโขทัยก็จะส่งเครื่องราชบรรณาการ ให้จนถึงช่วงหารเข้ามาถึงของจักรวรรดิมองโกล

จักรวรรดิมองโกล

กองทัพจักรวรรดิมองโกลแผ่แสนยานุภาพโดดเด่นที่สุดเป็นช่วงเดียวกับการตั้งกรุงสุโขทัย ใน พ.ศ. 1800 ซึ่งเป็นอาณาจักรของตนอย่างแท้จริงเป็นครั้งแรก

หลักฐานในพงศาวดารหงวนฉบับเก่า เล่มที่ 2 แปลเรื่องราวการติดต่อระหว่างอาณาจักรสุโขทัยกับราชวงศ์มองโกลได้สรุปไว้ว่ากุบไลข่านทรงปรึกษาขุนนางข้าราชการระดับสูงเกี่ยวกับการเตรียมทัพไปปราบปรามแคว้นต่าง ๆ ทางใต้ มีสุโขทัย ละโว้ สุมาตรา และอื่น ๆ เป็นเมืองขึ้น ปรากฏว่าขุนนางชื่อ เจี่ย หลู่ น่าต๋าไม่เห็นด้วยและได้กราบบังคมทูลเสนอแนะให้ทรงชักชวนให้ผู้นำดินแดนต่าง ๆ อ่อนน้อมยอมสนับสนุนก่อน หากไม่ยอมจึงยกกองทัพไปโจมตี เป็นเหตุผลประการหนึ่งที่กุบไลข่านทรงส่งคณะทูตไปเจริญสัมพันธไมตรี และขอให้ส่งเครื่องราชบรรณาการไปยังราชสำนักมองโกล เพื่อแสดงความจงรักภักดีต่ออาณาจักรมองโกล ปรากฏว่ามีอาณาจักรในดินแดนต่าง ๆ กว่า 20 อาณาจักรยอมรับข้อเสนอ รวมทั้งอาณาจักรสุโขทัยด้วยในช่วงระหว่างประมาณ พ.ศ. 1822–1825

พงศาวดารหงวนฉบับเก่า เล่มที่ 12 เป็นหลักฐานสำคัญที่กล่าวถึงคณะทูตชุดแรกจากอาณาจักรมองโกลในสมัยกุบไลข่าน เดินทางมายังอาณาจักรสุโขทัยในเดือนพฤศจิกายน พ.ศ. 1825 ทูตคณะนี้นำโดยเหอจี จี่ นายทหารระดับสูงเป็นหัวหน้าคณะ แต่ขณะนังเรือแล่นผ่านฝั่งทะเลอาณาจักรจามปา ได้ถูกจับกุมและถูกประหารชีวิต ผลจากคณะทูตนี้ถูกประหารชีวิตก่อนจะเดินทางไปยังอาณาจักรสุโขทัยทำให้อาณาจักรสุโขทัยไม่ทราบว่ามองโกลพยายามส่งทูตมาติดต่อ

พงศาวดารหงวนฉบับเก่า เล่มที่ 17 กล่าวถึงคณะทูตมองโกลชุดที่สองเดินทางมายังอาณาจักรสุโขทัยใน พ.ศ. 1835 ภายหลังจากข้าหลวงใหญ่ฝ่ายรักษาความสงบเรียบร้อยของมณฑลกวางตุ้ง ได้ส่งคนอัญเชิญพระราชสาส์นอักษรทองคำของกษัตริย์แห่งอาณาจักรสุโขทัยไปยังนครหลวงข่านมาลิก (ต้าตู หรือปักกิ่งปัจจุบัน) คณะทูตมองโกลชุดที่สองได้อัญเชิญพระบรมราชโองการของกุบไลข่านให้พ่อขุนรามคำแหงเสด็จไปเฝ้า พระบรมราชโองการนี้แสดงให้เห็นนโยบายของอาณาจักรมองโกลเรียกร้องให้ผู้นำของอาณาจักรต่าง ๆ ไปเฝ้ากุบไลข่าน แต่มิได้บังคับให้เป็นไปตามนี้ ซึ่งจะเห็นได้ว่าพ่อขุนรามคำแหงก็มิได้ปฏิบัติตามแต่ประการใด

พงศาวดารหงวนฉบับเก่า เล่มที่ 18 กุบไลข่านได้ส่งคณะทูตชุดที่สามมาสุโขทัย โดยได้อัญเชิญพระบรมราชโองการให้พ่อขุนรามคำแหงเสด็จไปเฝ้า หากมีเหตุขัดข้องให้ส่งโอรสหรือพระอนุชาและอำมาตย์ผู้ใหญ่เป็นตัวประกัน ซึ่งปรากฏว่าพ่อขุนรามคำแหงก็มิได้ปฏิบัติตาม แต่ส่งคณะทูตนำเครื่องราชบรรณาการไปแทน

อาณาจักรล้านนา

ใน พ.ศ. 1839 พญามังราย (พ.ศ. 1804–1854) ได้มีคำสั่งให้สร้างเมืองใหม่ขึ้นมาโดยใช้ชื่อว่า นพบุรีศรีนครพิงค์เชียงใหม่ เพื่อที่จะเป็นเมืองหลวงแห่งใหม่ของอาณาจักรล้านนา ครั้งนั้นพ่อขุนรามคำแหงมหาราชและพญางำเมืองได้เสด็จมาช่วยด้วย สังคมสุโขทัยยังมีความสัมพันธ์กับล้านนา ดังสังเกตว่าจะมีการค้าขายแลกเปลี่ยนของป่ากับกับชาวล้านนา

อาณาจักรอยุธยา

หลังจากมีการก่อตั้งกรุงศรีอยุธยา สุโขทัยและอยุธยาไม่ได้เป็นไมตรีต่อกัน แต่ด้วยชัยภูมิที่เหมาะสมกว่า ทำให้อยุธยาเจริญเติบโตอย่างรวดเร็ว ประกอบกับปัญหาการเมืองภายในของสุโขทัยมิได้เป็นไปโดยสงบ มีการแย่งชิงราชสมบัติกันระหว่างพระยาบาลเมืองและพระยาราม ยังส่งผลให้อยุธยาสบโอกาสเข้าแทรกแซงกิจการภายใน ในรัชกาลนี้มีการรับไมตรีจากอยุธยาโดยการสมรสระหว่างราชวงศ์พระร่วงกับราชวงศ์สุพรรณภูมิ และให้กำเนิดพระราเมศวร ซึ่งต่อมาคือสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ

อาณาจักรลังกา

สุโขทัยมีความสัมพันธ์กับลังกาทางพระพุทธศาสนานิกายเถรวาทลัทธิลังกาวงศ์โดยรับมาจากนครศรีธรรมราชอีกที นอกจากนี้ สุโขทัยก็ยังมีความสัมพันธ์กับลังกาโดยตรง ในสมัยพระมหาธรรมราชาที่ 1 (ลิไทย) ได้มีพระภิกษุสงฆ์ที่เป็นเชื้อสายราชวงศ์พระร่วงได้เดินทางไปศึกษาพระไตรปิฎกที่ลังกาอีกด้วย

รายพระนามพระมหากษัตริย์และรายชื่อผู้ปกครอง

เมืองศรีสัชนาลัยและสุโขทัยในตำนานมุขปาฐะ

บทความหลัก: ตำนานพระร่วง

เมืองศรีสัชนาลัยและเมืองสุโขทัยได้รับการกล่าวถึงในตำนานพื้นบ้านอย่างแพร่หลายว่า เคยถูกปกครองโดยกษัตริย์พระนามว่า พระร่วง สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพทรงอธิบายโดยอ้างอิงพงศาวดารเหนือว่า มีตำนานพระร่วง 2 เรื่อง ได้แก่ ตำนานอรุณกุมาร ซึ่งพระร่วงเป็นพระโอรสของกษัตริย์เมืองศรีสัชนาลัย และตำนานพระร่วงส่วยน้ำ ซึ่งพระร่วงเป็นบุตรชาวเมืองละโว้ ตำนานพระร่วงและตำนานพื้นบ้านอื่น ๆ ยังปรากฏในเอกสารอื่น เช่น จุลยุทธการวงศ์ และคำให้การชาวกรุงเก่า อย่างไรก็ตาม กรมพระยาดำรงราชานุภาพทรงสันนิษฐานว่า พระนามพระร่วงน่าจะมีที่มาจากกษัตริย์พระองค์ใดพระองค์หนึ่งของอาณาจักรสุโขทัย

ตารางต่อไปนี้แสดงรายพระนามผู้ปกครองเมืองศรีสัชนาลัยและเมืองสุโขทัยที่ปรากฏในตำนานพระร่วงและตำนานอื่น ๆ ฉบับพงศาวดารเหนือในประชุมพงศาวดารภาคที่ 1

รายพระนาม	ช่วงเวลา	หมายเหตุ
เมืองศรีสัชนาลัย
พระยาธรรมราชา	ไม่ปรากฏ	ปรากฏในตำนานการสร้างเมืองสวรรคโลก
พระยาอภัยคามินี	พ.ศ. 500 (จ.ศ. 86)	ปรากฏในตำนานอรุณกุมาร, ปกครองเมืองหริภุญไชย แต่แต่งตั้งอรุณกุมารให้ปกครองเมืองศรีสัชนาลัย
พระอรุณราช	ก่อน พ.ศ. 1000 (จ.ศ. 119) – พ.ศ. 1200 (จ.ศ. 157)	พระร่วงในตำนานอรุณกุมาร
พระยาพสุจราช	พ.ศ. 1200 (จ.ศ. 157)	ปรากฏในตำนานอรุณกุมาร
พระเจ้าธรรมไตรโลก	ไม่ปรากฏ	ปรากฏในตำนานพระบรมราชา
เมืองสุโขทัย
พระยาพาลีราช	พ.ศ. 1043 (จ.ศ. 40)	ปรากฏในตำนานพระยากาฬวรรณดิศ
พระยาศรีจันทราธิบดี	พ.ศ. 1502	พระร่วงในตำนานพระร่วงส่วยน้ำ

อาณาจักรสุโขทัย

บทความหลัก: รายพระนามพระมหากษัตริย์ไทย

ลำดับ	รายพระนาม	เริ่มต้น (พ.ศ.)	สิ้นสุด (พ.ศ.)	หมายเหตุ
เมืองศรีสัชนาลัย (ก่อน พ.ศ. 1762)
-	พ่อขุนศรีนาวนำถุม	ไม่ปรากฏ	1762	ปรากฏในจารึกวัดศรีชุม, ต่อมาได้เมืองสุโขทัยและเมืองระแหงจากอีแดงเพลิง ซึ่งอีแดงเพลิงถูกสันนิษฐานว่าอาจเป็นชาวมอญจากการวิเคราะห์ชื่อ
เมืองศรีสัชนาลัยและสุโขทัย (พ.ศ. 1762 – 1792)
ราชวงศ์ศรีนาวนำถุม (พ.ศ. 1762 – 1792)
-	พ่อขุนศรีนาวนำถุม	1762	ไม่ปรากฏ	ปีครองราชย์ถูกสันนิษฐานจากการตีความจารึกนครชุม ได้รับการยอมรับโดยนักประวัติศาสตร์ ถูกเสนอว่าอาจไม่ใช่บุคคลเดียวกันกับพ่อขุนนำถุมในจารึกเดียวกัน แต่ได้รับการโต้แย้ง
-	พ่อขุนผาเมือง	ไม่ปรากฏ	ไม่ปรากฏ	ข้อสันนิษฐานจากการตีความจารึกวัดศรีชุมว่า พ่อขุนผาเมืองทรงตีเมืองสุโขทัยได้ 2 ครั้ง ก่อนที่จะทรงมอบสุโขทัยให้พ่อขุนศรีอินทราทิตย์
-	ขอมสบาดโขลญลำพง	ไม่ปรากฏ	ไม่ปรากฏ
-	พ่อขุนผาเมือง	ไม่ปรากฏ	1792
อาณาจักรสุโขทัย (พ.ศ. 1792 – 1981)
ราชวงศ์พระร่วง (พ.ศ. 1792 – 1981)
1	พ่อขุนศรีอินทราทิตย์	1792	ไม่ปรากฏ	ปรากฏในจารึกวัดศรีชุม, จารึกพ่อขุนรามคำแหง และจารึกปู่ขุนจิดขุนจอด ปีครองราชย์ถูกสันนิษฐานจากการคำนวณโดยใช้คัมภีร์สุริยยาตร
2	พ่อขุนบานเมือง	ไม่ปรากฏ	1822	ปรากฏในจารึกพ่อขุนรามคำแหง และจารึกปู่ขุนจิดขุนจอด
3	พ่อขุนรามคำแหงมหาราช	1822	1841	ปีครองราชย์ถูกสันนิษฐานจากปีที่ทรงปลูกต้นตาล ปีสวรรคตอ้างอิงพงศาวดารราชวงศ์หยวนภายใต้แนวคิดว่าอาณาจักรเซียนคือสุโขทัย
-	พญาไสสงคราม	1841	1841	ปรากฏในจารึกปู่ขุนจิดขุนจอด แต่ไม่ได้รับการยอมรับว่าเป็นกษัตริย์เนื่องจากไม่ได้ถูกจารึกด้วยคำว่าปู่พระยา
4	พระยาเลอไทย	1841	1866	ปรากฏในจารึกปู่ขุนจิดขุนจอด
5	พระยางั่วนำถุม	1866	1890	ปรากฏในจารึกปู่ขุนจิดขุนจอด ปีครองราชย์ถูกสันนิษฐานจากการนับศักราชที่ปรากฏในไตรภูมิพระร่วง
6	พระมหาธรรมราชาที่ 1 (ลือไทย)	1890	1911	ปีครองราชย์ปรากฏในจารึกวัดป่ามะม่วง
7	พระมหาธรรมราชาที่ 2	1911	1952	ปีครองราชย์และปีสวรรคตปรากฏในจารึกวัดบูรพาราม
8	พระมหาธรรมราชาที่ 3 (ไสลือไทย)	1952	1962	ปรากฏในตำนานพื้นเมืองเชียงใหม่ ปีสวรรคตปรากฏในพระราชพงศาวดารกรุงเก่า ฉบับหลวงประเสริฐ ได้รับการโต้แย้งว่า ผู้ที่เป็นพระมหาธรรมราชาที่ 3 อาจเป็นพระยารามแห่งสุโขทัย
9	พระมหาธรรมราชาที่ 4 (บรมปาล)	1962	1981	ปรากฏในจารึกรอยพระยุคลบาทวัดบวรฯ ปีสวรรคตถูกสันนิษฐานจากพระราชพงศาวดารกรุงเก่า ฉบับหลวงประเสริฐ

ผลกระทบทางวัฒนธรรม

อาณาจักรสุโขทัยกลายเป็นแรงบัลดาลใจให้หนัง ละครโทรทัศน์, วรรณกรรม, นวนิยาย ฯลฯ อาทิเช่น:

• หนังเรื่อง พระร่วง..มหาศึกสุโขทัย รับแรงบันดาลใจจากอาณาจักรสุโขทัย
• อานุภาพพ่อขุนรามคำแหง ออกฉายปี ค.ศ. 2008
• ไตรภูมิพระร่วง (วรรณคดีดั้งเดิม) พระราชนิพนธ์ของพระมหาธรรมราชาที่ 1
• รุ่งอรุณแห่งสุโขทัย: พลิกมิติสร้างแผ่นดิน หรือ ขุนศึกวิศวะ พลิกฟ้าสุโขทัย เป็นนวนิยาย

ระเบียงภาพ

• 
  มณฑปพระอัจนะ วัดศรีชุม แสดงถึงความรุ่งเรืองของอาณาจักรสุโขทัยในยุคแรก ๆ
• 
  วิหารหลวง (จำลอง) ศิลปะสมัยสุโขทัยในเมืองโบราณ

ดูเพิ่ม

• จังหวัดสุโขทัย
• จังหวัดพิษณุโลก
• อุทยานประวัติศาสตร์สุโขทัย

แหล่งข้อมูลอื่น

• Ekachai, Sanitsuda (28 กันยายน 2019). "Opening minds with an ancient 'mandala'". Bangkok Post. สืบค้นเมื่อ 28 กันยายน 2019.{{cite news}}: CS1 maint: date auto-translated (ลิงก์)