Pergi ke kandungan

Kazakhstan

Sunting pautan
Daripada Wikipedia, ensiklopedia bebas.
Republik Kazakhstan
Қазақстан Республикасы
Республика Казахстан
Lagu kebangsaan: Meniñ Qazaqstanım
“Kazakhstan Saya”
Lokasi Kazakhstan di Eurasia
Lokasi Kazakhstan di Eurasia
Ibu negaraAstana
48°U 68°T / 48°U 68°T / 48; 68
Bandar terbesarAlmaty
Bahasa rasmiKazakh
Bahasa yang digunakan secara rasmiRusia
Kumpulan etnik
(awal 2026)
71.5% Kazakh
14.4% Rusia
3.4% Uzbek
10.7% lain-lain
PemerintahRepublik berpresiden kesatuan
• Presiden
Kassym-Jomart Tokayev
Olzhas Bektenov
Badan perundanganKurultai
Kemerdekaan 
daripada Kesatuan Soviet
• Pengisytiharan kedaulatan
25 Oktober 1990
• Kemerdekaan
16 Disember 1991
• Perlembagaan semasa berkuat kuasa
1 Julai 2026
Keluasan
• Jumlah
2,724,900 km2 (1,052,100 bt2) (ke-9)
Populasi
• Perkiraan 1 Jun 2026
20575979
• Bancian penduduk tahun 1 September 2021
19186015
• Kepadatan
7.6/km2 (19.7/sq mi)
KDNK (PPP)2025
• Jumlah
AS$923.24 bilion
• Per kapita
AS$44,294
KDNK (nominal)2025
• Jumlah
AS$306.24 bilion
• Per kapita
AS$14,692
Gini (2021)29.2[1]
rendah
HDI (2023)▲ 0.837[2]
sangat tinggi (ke-60)
Mata wangTenge (KZT)
Zon waktuUTC+5 (UTC+05:00)
Kod panggilan+7
Kod ISO 3166KZ
DPT internet.kz

Kazakhstan (Bahasa Kazakh: Қазақстан; Rusia: Казахстан), secara rasmi Republik Kazakhstan (Bahasa Kazakh: Қазақстан Республикасы; Rusia: Республика Казахстан, rumi: Respublika Kazakhstan), ialah sebuah negara tanpa laut yang sebahagian besarnya terletak di Asia Tengah. Sebahagian kecil wilayahnya di sebelah barat Sungai Ural terletak di Eropah Timur menurut pembahagian benua yang lazim, tetapi Kazakhstan umumnya dikelompokkan sebagai negara Asia.[3] Dengan keluasan 2,724,900 km2 (1,052,100 bt2), Kazakhstan ialah negara kesembilan terbesar di dunia dan negara tanpa laut terbesar mengikut keluasan.[4] Negara ini bersempadan dengan Rusia di utara dan barat, China di timur, serta Kyrgyzstan, Uzbekistan dan Turkmenistan di selatan; pesisir baratnya menghadap Laut Kaspia. Astana ialah ibu negara, manakala Almaty merupakan bandar terbesar dan pusat ekonomi utama.

Bentang alam Kazakhstan merangkumi padang rumput steppe yang luas, gurun dan separa gurun, tanah pamah di sekitar Laut Kaspia, serta banjaran Altai dan Tian Shan di timur dan tenggara. Iklimnya sangat kebenuaan, dengan musim sejuk yang panjang dan sejuk di utara serta musim panas yang panas dan kering di banyak kawasan.[4] Penduduknya dianggarkan seramai 20,575,979 orang pada 1 Jun 2026, menghasilkan kepadatan penduduk sekitar 7.6 orang bagi setiap kilometer persegi.[5] Masyarakatnya berbilang etnik; orang Kazakh membentuk majoriti, diikuti oleh komuniti Rusia, Uzbek dan kumpulan lain.[6] Bahasa Kazakh ialah bahasa negara, manakala bahasa Rusia digunakan secara rasmi bersama bahasa Kazakh dalam institusi negara dan badan pemerintahan tempatan.[7]

Wilayah Kazakhstan dihuni oleh masyarakat penggembala dan kerajaan steppe sejak zaman purba. Selepas berada dalam lingkungan beberapa kekhagan Turkik dan kemudiannya Empayar Mongol, Kekhanan Kazakh muncul pada pertengahan abad ke-15 dan menjadi asas penting pembentukan identiti politik Kazakh.[8] Empayar Rusia memperluas penguasaannya secara beransur-ansur dari abad ke-18 hingga ke-19. Selepas Revolusi Rusia, wilayah itu dimasukkan ke dalam Kesatuan Soviet dan menjadi Republik Sosialis Soviet Kazakh pada 1936. Dasar pengumpulan pertanian secara paksa dan pemukiman tetap pada awal 1930-an mencetuskan kebuluran besar yang membunuh sebahagian besar penduduk Kazakh dan mengubah struktur masyarakat nomad secara mendalam.[9]

Kazakhstan mengisytiharkan kemerdekaan pada 16 Disember 1991.[10] Negara ini dipimpin oleh Nursultan Nazarbayev dari zaman akhir Soviet sehingga peletakan jawatannya pada 2019, kemudian oleh Kassym-Jomart Tokayev. Ekonominya berkembang pesat selepas pelaburan besar dalam sektor minyak dan gas, tetapi masih bergantung pada sumber asli dan menghadapi cabaran kepelbagaian, produktiviti serta pengaruh besar negara dalam kegiatan ekonomi.[11] Kazakhstan juga merupakan pengeluar uranium terbesar dunia.[12]

Perlembagaan baharu yang diluluskan melalui referendum pada 15 Mac 2026 berkuat kuasa pada 1 Julai 2026. Perlembagaan itu menggantikan Parlimen dwikamar dengan Kurultai satu dewan yang terdiri daripada 145 ahli, di samping mewujudkan jawatan naib presiden dan beberapa perubahan institusi lain.[7][13] Pilihan raya pertama Kurultai dijadualkan pada 23 Ogos 2026.[14]

Etimologi

[sunting | sunting sumber]

Asal kata qazaq tidak dipastikan sepenuhnya. Kata itu ialah leluhur bersama bagi istilah “Kazakh” dan “Cossack”, tetapi ahli bahasa masih memperdebatkan asal usul serta perkembangan maknanya; tafsiran tradisional sering mengaitkannya dengan pengertian bebas, merdeka atau pengembara.[15] Akhiran Parsi -stan bererti “tanah”, “tempat” atau “negeri”, maka nama negara lazim ditafsirkan sebagai “tanah orang Kazakh”.[16] Dalam bahasa Kazakh, nama negara dieja Қазақстан (Qazaqstan). Ejaan bahasa Melayu “Kazakhstan” mengikuti bentuk antarabangsa yang telah mantap dan membezakan negara itu daripada kelompok etnik orang Kazakh.

Sejarah

[sunting | sunting sumber]
Ukiran berbentuk manusia dan haiwan pada permukaan batu
Petroglif di Tamgaly, sebuah tapak Warisan Dunia di tenggara Kazakhstan.

Zaman awal dan pertengahan

[sunting | sunting sumber]

Kawasan Kazakhstan moden telah menjadi laluan pergerakan manusia, perdagangan dan kuasa politik antara Eropah Timur, Siberia, Asia Tengah dan China sejak zaman purba. Masyarakat Saka, Sarmatia dan kelompok steppe lain mendiami rantau ini sebelum kemunculan gabungan politik Turkik. Dari abad ke-6, sebahagian besar wilayah tersebut berada dalam lingkungan Kekhaganan Turkik dan kerajaan penggantinya. Islam tersebar secara beransur-ansur di selatan melalui perdagangan, bandar-bandar di sepanjang Jalan Sutera dan pemerintahan dinasti Turkik Islam seperti Kekhanan Kara-Khanid.[17]

Pada awal abad ke-13, tentera Genghis Khan menakluki rantau ini dan memasukkannya ke dalam Empayar Mongol. Selepas empayar itu berpecah, sebahagian besar steppe Kazakhstan menjadi sebahagian daripada Gerombolan Emas dan beberapa negara penggantinya. Pergerakan puak, hubungan perdagangan dan persaingan antara waris Chinggisid kemudiannya membentuk keadaan yang membawa kepada kemunculan Kekhanan Kazakh.[17]

Kekhanan Kazakh dan pemerintahan Rusia

[sunting | sunting sumber]

Kekhanan Kazakh diasaskan pada pertengahan abad ke-15 oleh Kerei dan Janibek, dua orang putera Chinggisid yang memisahkan diri daripada pemerintahan Abu'l-Khayr Khan. Kekhanan itu berkembang pada abad ke-16 dan penduduk Kazakh secara beransur-ansur disusun dalam tiga gabungan wilayah dan keturunan yang dikenali sebagai jüz Besar, Tengah dan Kecil.[8] Kuasa pusat kekhanan melemah akibat persaingan dalaman dan tekanan daripada negara jiran, termasuk serangan Kekhanan Dzungar pada abad ke-17 dan awal abad ke-18.

Pemimpin beberapa jüz menerima perlindungan Rusia mulai abad ke-18, pada mulanya sebagai tindak balas terhadap ancaman serantau. Empayar Rusia kemudian memperluas kawalan pentadbiran dan ketenteraannya, memansuhkan kuasa khan secara berperingkat serta menyerap keseluruhan steppe Kazakh menjelang abad ke-19.[17] Penempatan petani Rusia dan Ukraine meningkat pada akhir abad ke-19 dan awal abad ke-20, manakala kehilangan tanah ragut serta perubahan pentadbiran mencetuskan beberapa pemberontakan. Golongan cendekiawan Kazakh pada awal abad ke-20 menubuhkan gerakan Alash yang menuntut autonomi, pembaharuan pendidikan dan perlindungan hak tanah.

Zaman Soviet

[sunting | sunting sumber]

Selepas Revolusi Rusia 1917, kerajaan autonomi Alash Orda wujud untuk tempoh singkat tetapi akhirnya dikalahkan oleh pihak Bolshevik. Pada 1920, pihak Soviet menubuhkan Republik Sosialis Soviet Autonomi Kirghiz dalam Republik Sosialis Persekutuan Soviet Rusia. Entiti itu dinamakan semula sebagai Republik Sosialis Soviet Autonomi Kazakh pada 1925; pusat pentadbirannya dipindahkan dari Orenburg ke Kyzylorda dan kemudian ke Alma-Ata. Pada 5 Disember 1936, wilayah itu dinaikkan taraf menjadi Republik Sosialis Soviet Kazakh, sebuah republik kesatuan penuh dalam Kesatuan Soviet.[17]

Pelaksanaan pengumpulan pertanian secara paksa, perampasan ternakan dan dasar memaksa masyarakat penggembala menetap menyebabkan kebuluran 1930–1933. Lebih sejuta orang meninggal dunia, manakala ratusan ribu yang lain melarikan diri ke republik jiran atau ke China; perkadaran tepat kematian terus dibahaskan, tetapi kajian moden menganggapnya antara bencana demografi paling besar dalam sejarah Kazakhstan.[9] Pada zaman Stalin, Kazakhstan turut menjadi tempat pemindahan paksa pelbagai kelompok etnik dari bahagian lain Kesatuan Soviet.

Perindustrian dipercepat semasa dan selepas Perang Dunia Kedua, termasuk melalui pemindahan kilang ke timur. Kempen Tanah Dara pada 1950-an membuka kawasan steppe utara kepada penanaman bijirin secara besar-besaran dan membawa kemasukan penduduk Slavia, tetapi turut menyebabkan hakisan tanah dan ketidakseimbangan ekologi.[17] Tapak ujian nuklear Semipalatinsk digunakan untuk 456 ujian nuklear Soviet sebelum ditutup pada 29 Ogos 1991, meninggalkan kesan kesihatan dan alam sekitar yang berpanjangan.[18]

Kemerdekaan dan perkembangan mutakhir

[sunting | sunting sumber]

Majlis Tertinggi Kazakhstan mengisytiharkan kedaulatan republik pada 25 Oktober 1990.[17] Undang-undang kemerdekaan diluluskan pada 16 Disember 1991.[10] Nursultan Nazarbayev, ketua republik pada penghujung zaman Soviet, menjadi presiden pertama negara merdeka. Kazakhstan menyerahkan senjata nuklear strategik yang diwarisi daripada Kesatuan Soviet, menyertai Perjanjian mengenai Ketakcambahan Senjata Nuklear sebagai negara tanpa senjata nuklear dan menjadikan pelucutan senjata sebagai unsur penting dasar luarnya.[18]

Pada 1997, ibu negara dipindahkan dari Almaty ke Aqmola, yang dinamakan Astana pada tahun berikutnya. Nama bandar itu ditukar kepada Nur-Sultan pada 2019 selepas Nazarbayev meletak jawatan, sebelum nama Astana dipulihkan pada September 2022.[19]

Nazarbayev memegang kuasa sehingga 2019 dan digantikan oleh Kassym-Jomart Tokayev. Pada Januari 2022, bantahan terhadap kenaikan harga bahan api berkembang menjadi pergolakan nasional dan pertembungan ganas; menurut Human Rights Watch, 238 orang terbunuh dan ratusan lagi cedera. Pertubuhan hak asasi manusia dan badan Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu kemudian mengkritik kekurangan penyiasatan menyeluruh terhadap penggunaan kekerasan dan dakwaan penyeksaan.[20]

Referendum pada 5 Jun 2022 meluluskan pindaan terhadap perlembagaan ketika itu.[21] Tokayev dipilih semula dalam pilihan raya presiden pada 20 November 2022.[22] Perlembagaan baharu yang lebih menyeluruh diluluskan melalui referendum pada 15 Mac 2026 dengan 87.15% undi menyokong dan kadar keluar mengundi 73.12%, menurut keputusan rasmi.[13] Perlembagaan tersebut berkuat kuasa pada 1 Julai 2026 dan memansuhkan Parlimen lama.

Geografi

[sunting | sunting sumber]
Padang rumput luas dengan bukit rendah di bawah langit biru
Padang rumput steppe meliputi sebahagian besar kawasan utara dan tengah Kazakhstan.

Kazakhstan meliputi kawasan dari Laut Kaspia dan tanah pamah Caspian di barat hingga Pergunungan Altai di timur, serta dari dataran Siberia Barat di utara hingga gurun Asia Tengah dan Tian Shan di selatan. Dengan keluasan 2,724,900 kilometer persegi, negara ini membentang kira-kira 3,000 kilometer dari barat ke timur. Sebahagian besar wilayahnya terdiri daripada dataran dan tanah tinggi rendah; kawasan pergunungan tertumpu di timur dan tenggara.[4]

Sungai utama termasuk Irtysh, Ishim, Ural, Syr Darya dan Ili. Kazakhstan mempunyai puluhan ribu tasik, termasuk Tasik Balkhash, Tasik Zaysan dan Tasik Alakol. Negara ini juga bersempadan dengan Laut Kaspia dan bahagian utara Laut Aral, kedua-duanya merupakan tasik endoreik walaupun lazim disebut sebagai “laut”.[4]

Iklim

[sunting | sunting sumber]

Iklim Kazakhstan sangat kebenuaan kerana kedudukannya jauh dari lautan dan keluasan daratannya. Perbezaan suhu antara musim panas dengan musim sejuk adalah besar, dan jumlah hujan umumnya rendah kecuali di kawasan pergunungan. Utara mengalami musim sejuk yang lebih panjang dan sejuk, manakala selatan mempunyai musim panas yang lebih lama dan panas. Kekeringan, ribut salji, gelombang haba serta perubahan aliran air sungai merupakan antara risiko utama terhadap pertanian dan petempatan.[23]

Alam sekitar dan pemuliharaan

[sunting | sunting sumber]
Tebing batu berlapis berwarna merah dan perang di sebuah ngarai
Ngarai Charyn di tenggara Kazakhstan.

Antara masalah alam sekitar utama ialah penyusutan Laut Aral akibat pengambilan air sungai secara berlebihan sejak zaman Soviet, pencemaran dan kesan radiasi di sekitar bekas tapak ujian Semipalatinsk, degradasi padang ragut, pencemaran industri serta tekanan perubahan iklim terhadap sumber air. Projek pemulihan di bahagian utara Laut Aral telah membantu meningkatkan paras air dan memulihkan sebahagian kegiatan perikanan, tetapi pengurusan air rentas sempadan kekal menjadi cabaran penting.[24]

Kazakhstan mempunyai rangkaian kawasan perlindungan yang merangkumi steppe, tanah lembap, gurun dan ekosistem gunung. Tapak Warisan Dunia semula jadi Saryarka – Steppe dan Tasik Kazakhstan Utara melindungi kawasan di Rizab Naurzum dan Korgalzhyn yang penting bagi burung berhijrah serta antelop saiga. Tian Shan Barat, yang dikongsi dengan Kyrgyzstan dan Uzbekistan, melindungi kepelbagaian biologi gunung dan saudara liar beberapa tanaman buah-buahan.[25]

Politik

[sunting | sunting sumber]
Kassym-Jomart Tokayev memakai sut gelap
Kassym-Jomart Tokayev, presiden Kazakhstan sejak 2019.

Sistem perlembagaan

[sunting | sunting sumber]

Kazakhstan ialah sebuah republik berpresiden dan negara kesatuan. Presiden ialah ketua negara serta menentukan hala tuju utama dasar dalam dan luar negeri. Kerajaan, yang diketuai oleh perdana menteri, menjalankan kuasa eksekutif. Setakat 27 Julai 2026, Kassym-Jomart Tokayev ialah presiden dan Olzhas Bektenov ialah perdana menteri.[4][26] Perlembagaan mengisytiharkan negara sebagai demokratik, sekular, berasaskan undang-undang dan sosial, serta mengiktiraf pemisahan cabang perundangan, eksekutif dan kehakiman.[7]

Perlembagaan 2026 menetapkan Kurultai sebagai badan perwakilan tertinggi yang menjalankan kuasa perundangan. Dewan satu kamar itu terdiri daripada 145 ahli yang dipilih untuk penggal lima tahun melalui perwakilan berkadar dalam satu kawasan pilihan raya kebangsaan. Presiden mencalonkan pengerusi Kurultai untuk dipilih oleh ahli-ahlinya dan mempunyai kuasa membubarkan dewan dalam keadaan yang ditetapkan oleh perlembagaan.[7] Perlembagaan baharu turut mewujudkan jawatan naib presiden, yang dilantik oleh presiden dengan persetujuan Kurultai. Mengikut peruntukan peralihan, pelantikan pertama hanya dibuat selepas Kurultai pertama bersidang.

Parlimen dwikamar terdahulu, yang terdiri daripada Senat dan Majilis, tamat kuasanya pada 1 Julai 2026. Pilihan raya pertama Kurultai ditetapkan pada 23 Ogos 2026 dan sedang diperhatikan oleh OSCE melalui Pejabat bagi Institusi Demokratik dan Hak Asasi Manusia.[14][27]

Pilihan raya dan hak asasi manusia

[sunting | sunting sumber]

Kazakhstan mengadakan pilihan raya presiden, pilihan raya perundangan dan referendum, tetapi persaingan politiknya telah lama dibatasi oleh penguasaan pihak eksekutif, halangan terhadap pembentukan parti dan sekatan terhadap media serta perhimpunan. Dalam laporan akhir mengenai pilihan raya presiden 2022 dan pilihan raya Parlimen 2023, ODIHR menyatakan bahawa beberapa pembaharuan telah menangani cadangan terdahulu, namun sekatan terhadap kebebasan asas terus mengehadkan penyertaan kumpulan politik dan pluralisme sebenar.[28]

Freedom House mengelaskan Kazakhstan sebagai “Tidak Bebas” dengan skor 23 daripada 100 dalam laporan 2026, manakala Human Rights Watch melaporkan sekatan berterusan terhadap kebebasan bersuara, berpersatuan dan berhimpun serta penggunaan pertuduhan ekstremisme yang terlalu luas terhadap pengkritik kerajaan.[29][20] Kesan praktikal sistem Kurultai terhadap persaingan dan penyertaan politik belum dapat dinilai sepenuhnya kerana pilihan raya pertamanya belum berlangsung setakat 27 Julai 2026.[14]

Hubungan luar dan pertahanan

[sunting | sunting sumber]

Kazakhstan mengamalkan dasar luar pelbagai hala yang mengekalkan hubungan strategik dengan Rusia dan China sambil mengembangkan kerjasama dengan Kesatuan Eropah, Amerika Syarikat, negara-negara Asia dan Timur Tengah.[30] Negara ini menjadi anggota Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu pada 2 Mac 1992 dan turut menyertai Pertubuhan Perdagangan Dunia, Komanwel Negara-Negara Merdeka, Kesatuan Ekonomi Eurasia, Pertubuhan Perjanjian Keselamatan Bersama, Pertubuhan Kerjasama Shanghai, OSCE dan Pertubuhan Kerjasama Islam.[31][32]

Penutupan tapak ujian Semipalatinsk dan penyerahan senjata nuklear warisan Soviet membentuk asas penting imej antarabangsa Kazakhstan sebagai penyokong pelucutan senjata dan pencegahan percambahan nuklear. Negara ini juga menjadi pihak kepada Zon Bebas Senjata Nuklear Asia Tengah.[33]

Pembahagian pentadbiran

[sunting | sunting sumber]

Kazakhstan ialah negara kesatuan yang dibahagikan kepada 17 wilayah dan tiga bandar berkepentingan republik, iaitu Astana, Almaty dan Shymkent. Pada 1 Januari 2026, pembahagian yang lebih rendah merangkumi 195 daerah, 90 bandar, 29 pekan dan lebih 6,000 kampung.[34] Angka penduduk di bawah ialah anggaran rasmi pada 1 Jun 2026.[35]

Peta Kazakhstan yang menunjukkan 17 wilayah dan tiga bandar berkepentingan republik
Pembahagian pentadbiran peringkat pertama Kazakhstan sejak 2022. Bandar berkepentingan republik ditandai dengan warna merah.
Pembahagian pentadbiran peringkat pertama Kazakhstan
Bahagian Status Pusat pentadbiran Penduduk
(1 Jun 2026)		 Catatan
Abay Wilayah Semey 593,583 Ditubuhkan semula pada 2022
Akmola Wilayah Kokshetau 792,323
Aktobe Wilayah Aktobe 957,753
Almaty Wilayah Qonaev 1,611,588
Atyrau Wilayah Atyrau 718,250
Kazakhstan Barat Wilayah Oral 694,869
Kazakhstan Timur Wilayah Oskemen 716,979
Zhambyl Wilayah Taraz 1,213,556
Zhetysu Wilayah Taldykorgan 685,517 Ditubuhkan semula pada 2022
Karaganda Wilayah Karaganda 1,130,733
Kostanay Wilayah Kostanay 819,999
Kyzylorda Wilayah Kyzylorda 846,351
Mangystau Wilayah Aktau 824,267
Kazakhstan Utara Wilayah Petropavl 512,388
Pavlodar Wilayah Pavlodar 743,640
Turkistan Wilayah Turkistan 2,146,670
Ulytau Wilayah Zhezkazgan 218,169 Ditubuhkan semula pada 2022
Astana Bandar berkepentingan republik Astana 1,674,699 Ibu negara
Almaty Bandar berkepentingan republik Almaty 2,366,525 Bandar terbesar
Shymkent Bandar berkepentingan republik Shymkent 1,308,120

Wilayah dan bandar utama diketuai oleh akim, manakala badan perwakilan tempatan dikenali sebagai maslikhat. Kuasa, pelantikan dan hubungan institusi tersebut ditetapkan oleh perlembagaan serta undang-undang pentadbiran tempatan.[7]

Ekonomi

[sunting | sunting sumber]
Kemudahan pengeluaran minyak luar pesisir di Laut Kaspia
Kemudahan pengeluaran di Medan Kashagan di bahagian utara Laut Kaspia.

Kazakhstan mempunyai ekonomi terbesar di Asia Tengah dan dikelaskan oleh Bank Dunia sebagai ekonomi berpendapatan sederhana tinggi.[11] Pada 2025, KDNK nominalnya dianggarkan AS$306.24 bilion, bersamaan kira-kira AS$14,692 seorang, dan pertumbuhan sebenar KDNK mencapai 6.5%.[36] Berdasarkan pariti kuasa beli, KDNK pada tahun yang sama dianggarkan sekitar AS$923.24 bilion atau AS$44,294 seorang.[37][38]

Pembaharuan pasaran pada 1990-an dan kemasukan pelaburan asing dalam sektor hidrokarbon mempercepat pertumbuhan selepas kemerosotan awal pasca-Soviet. Walau bagaimanapun, minyak, gas, uranium, arang batu, logam dan komoditi lain masih memainkan peranan besar dalam eksport dan hasil negara. Bank Dunia dan Tabung Kewangan Antarabangsa menilai bahawa pengaruh perusahaan milik negara, pertumbuhan produktiviti yang lemah dan pergantungan pada sumber tidak boleh diperbaharui terus menghambat kepelbagaian ekonomi.[11][39]

Tenaga, perlombongan dan perindustrian

[sunting | sunting sumber]

Medan minyak dan gas utama tertumpu di kawasan Laut Kaspia, khususnya di barat negara. Pengeluaran hidrokarbon menyokong eksport, belanjawan kerajaan dan dana kekayaan negara, tetapi turut mendedahkan ekonomi kepada perubahan harga komoditi serta gangguan laluan eksport. Sektor perindustrian lain termasuk metalurgi ferus dan bukan ferus, pemprosesan makanan, bahan kimia, pembuatan mesin dan bahan binaan.

Kazakhstan mempunyai kira-kira 14% sumber uranium yang dikenal pasti di dunia dan menjadi pengeluar terbesar sejak 2009. Pada 2025, negara itu menghasilkan kira-kira 25,839 tan uranium, bersamaan sekitar 40% pengeluaran dunia.[12] Sebuah referendum pada Oktober 2024 meluluskan rancangan pembinaan loji tenaga nuklear baharu. Pada masa yang sama, penjanaan elektrik domestik masih banyak bergantung pada arang batu dan gas, menyebabkan sektor tenaga menjadi sumber utama pelepasan karbon negara.[40]

Pertanian, perkhidmatan dan perdagangan

[sunting | sunting sumber]

Pertanian menggunakan kawasan luas tetapi menyumbang bahagian yang lebih kecil kepada KDNK berbanding sektor perkhidmatan dan perindustrian. Steppe utara merupakan kawasan pengeluaran gandum dan bijirin utama, manakala pertanian berpengairan di selatan menghasilkan kapas, buah-buahan, sayur-sayuran dan tanaman lain. Penternakan lembu, biri-biri dan kuda kekal penting di kawasan luar bandar. Kekeringan, degradasi tanah dan kebergantungan pada sumber air rentas sempadan menjadikan sektor ini terdedah kepada perubahan iklim.[23]

Sektor perkhidmatan meliputi perdagangan, pengangkutan, kewangan, komunikasi, pendidikan dan pentadbiran awam. Kazakhstan menyertai Pertubuhan Perdagangan Dunia pada 30 November 2015.[41] Rusia, China dan Kesatuan Eropah merupakan pasaran penting bagi perdagangan Kazakhstan, manakala keanggotaan Kesatuan Ekonomi Eurasia mempengaruhi pergerakan barangan, perkhidmatan, modal dan tenaga kerja dengan beberapa negara pasca-Soviet.[11]

Inflasi meningkat seiring permintaan domestik yang kukuh dan dasar fiskal yang mengembang pada 2025. IMF menganggarkan pertumbuhan akan menyederhana pada 2026 dan menekankan keperluan mengekalkan dasar monetari ketat, memperkukuh disiplin fiskal serta mengurangkan kegiatan kuasi-fiskal perusahaan milik negara.[39]

Infrastruktur

[sunting | sunting sumber]

Pengangkutan

[sunting | sunting sumber]
Ruang dalaman stesen metro dengan tiang dan lampu hiasan
Stesen Almaly di rangkaian Metro Almaty.

Keluasan wilayah dan kedudukan Kazakhstan antara China, Rusia, Laut Kaspia dan negara Asia Tengah menjadikan kereta api sebagai tulang belakang pengangkutan penumpang serta barangan jarak jauh. Rangkaian jalan raya menghubungkan pusat wilayah dan lintasan sempadan, manakala Metro Almaty ialah satu-satunya sistem metro di negara ini.[4] Lapangan terbang utama terletak di Astana dan Almaty, dengan rangkaian penerbangan domestik yang penting kerana jarak antara bandar yang jauh.

Kazakhstan ialah bahagian utama Koridor Tengah, iaitu laluan pengangkutan merentasi Laut Kaspia yang menghubungkan China dan Asia Tengah dengan Kaukasus serta Eropah. Pelabuhan Aktau dan Kuryk mengendalikan feri, kontena dan kargo pukal, lalu menyambungkan landasan kereta api Kazakhstan dengan Azerbaijan dan laluan seterusnya ke barat.[42]

Kompleks pelancaran dan bangunan kosmodrom ketika matahari terbit
Kosmodrom Baikonur, kemudahan pelancaran angkasa yang dibina pada zaman Soviet.

Kosmodrom Baikonur di Wilayah Kyzylorda dibina oleh Kesatuan Soviet dan menjadi tapak pelancaran Sputnik 1, satelit buatan pertama dunia, pada 1957 serta penerbangan Yuri Gagarin, manusia pertama ke angkasa, pada 1961. Selepas pembubaran Kesatuan Soviet, Rusia memajak kompleks itu daripada Kazakhstan.[43]

Demografi

[sunting | sunting sumber]
Bangunan bandar Almaty dengan pergunungan di latar belakang
Pemandangan Almaty, bandar terbesar Kazakhstan, dari Bukit Kök-Töbe.

Bancian 2021 merekodkan 19,186,015 penduduk pada 1 September 2021, peningkatan sekitar 20% berbanding bancian 2009.[44] Anggaran rasmi meningkat kepada 20,575,979 pada 1 Jun 2026, dengan 13,168,438 orang tinggal di kawasan bandar dan 7,407,541 di kawasan luar bandar.[5]

Etnik dan petempatan

[sunting | sunting sumber]

Pada awal 2026, orang Kazakh berjumlah kira-kira 14.66 juta atau 71.5% penduduk. Orang Rusia berjumlah 2.94 juta atau 14.4%, manakala orang Uzbek membentuk 3.4%.[6] Kumpulan lain termasuk orang Ukraine, Uyghur, Tatar, Jerman, Korea, Azerbaijan, Dungan dan beberapa komuniti yang dipindahkan ke Kazakhstan pada zaman Soviet.

Bahasa

[sunting | sunting sumber]

Perlembagaan menetapkan bahasa Kazakh, sebuah bahasa Turkik, sebagai bahasa negara. Bahasa Rusia digunakan secara rasmi atas dasar yang sama dengan bahasa Kazakh dalam institusi negara dan badan pemerintahan tempatan.[7] Bahasa Rusia kekal digunakan secara meluas dalam komunikasi antara etnik, perdagangan, media dan pendidikan, sementara penggunaan bahasa Kazakh telah berkembang dalam pentadbiran, sekolah, media dan kehidupan awam.

Bahasa Kazakh lazimnya ditulis dengan abjad Cyril dalam urusan rasmi dan penerbitan semasa. Peralihan berperingkat kepada abjad Latin telah dirancang oleh kerajaan, tetapi abjad Cyril masih digunakan setakat 2026.[45]

Agama

[sunting | sunting sumber]

Kazakhstan ialah negara sekular dan perlembagaannya menjamin kebebasan beragama. Menurut bancian 2021, Islam ialah agama terbesar dengan kira-kira 69.3% penduduk, diikuti agama Kristian dengan 17.2%. Kumpulan kecil menganut agama Buddha, Yahudi dan kepercayaan lain, manakala sebahagian penduduk menyatakan tidak beragama atau tidak menjawab soalan bancian.[46]

Kebanyakan Muslim ialah Sunni bermazhab Hanafi, khususnya dalam kalangan orang Kazakh, Uzbek, Uyghur dan Tatar. Penganut Kristian pula kebanyakannya anggota Gereja Ortodoks Rusia, di samping komuniti Katolik dan Protestan. Walaupun amalan keagamaan dibenarkan, undang-undang mewajibkan pendaftaran pertubuhan agama dan mengenakan kawalan terhadap kegiatan dakwah serta penerbitan agama; pertubuhan hak asasi manusia telah mengkritik beberapa sekatan tersebut.[29]

Pendidikan

[sunting | sunting sumber]

Sistem pendidikan merangkumi pendidikan prasekolah, sekolah rendah, pendidikan menengah asas dan menengah atas, pendidikan teknikal dan vokasional serta pendidikan tinggi. Pendidikan menengah diwajibkan, manakala pendidikan teknikal dan vokasional disediakan melalui institusi khusus serta kolej.[47] Universiti utama termasuk Universiti Kebangsaan Al-Farabi Kazakhstan, Universiti Eurasia Kebangsaan L. N. Gumilyov dan Universiti Nazarbayev.

Pada awal tahun akademik 2025–2026, terdapat 116 institusi pendidikan tinggi dengan 678,100 pelajar; 52.5% daripadanya ialah wanita.[48] Selepas kemerdekaan, pembaharuan pendidikan merangkumi perubahan kurikulum, peluasan pengajaran dalam bahasa Kazakh dan peningkatan hubungan dengan institusi antarabangsa.

Kebudayaan

[sunting | sunting sumber]
Khemah bulat tradisional dengan penutup kain felt di kawasan lapang
Yurt merupakan lambang penting warisan penggembala Kazakh.

Kebudayaan Kazakhstan terbentuk daripada warisan masyarakat penggembala Turkik, tradisi Islam Asia Tengah, pengalaman di bawah Empayar Rusia dan Kesatuan Soviet, serta kehidupan masyarakat berbilang etnik moden. Yurt kekal sebagai lambang penting keluarga dan layanan tradisional, manakala Nauryz ialah perayaan musim bunga utama yang dikongsi oleh masyarakat di Asia dan Timur Tengah.[49]

Kesusasteraan dan seni persembahan

[sunting | sunting sumber]
Alat muzik bertali kayu dengan leher panjang
Dombra, alat muzik bertali yang penting dalam kebudayaan Kazakh.

Tradisi lisan merangkumi epik kepahlawanan, salasilah, peribahasa dan nyanyian penyair pengembara yang dikenali sebagai akyn. Abai Qunanbaiuly, penyair, pemikir dan pengasas penting kesusasteraan Kazakh bertulis pada abad ke-19, memainkan peranan besar dalam pembaharuan budaya.[50] Pada abad ke-20, kesusasteraan berkembang dalam bahasa Kazakh dan Rusia, walaupun penulis dan cendekiawan turut menghadapi penindasan politik pada zaman Stalin.

Dombra, alat muzik bertali dua, ialah alat utama dalam muzik tradisional. Gubahan instrumental küy menyampaikan cerita dan pengalaman melalui melodi, manakala aitys ialah pertandingan puisi lisan secara spontan antara dua akyn. Seni tradisional dombra küy dimasukkan ke dalam Senarai Perwakilan Warisan Budaya Tidak Ketara Kemanusiaan UNESCO pada 2014, diikuti aitys pada 2015.[51][52]

Warisan dan sukan

[sunting | sunting sumber]
Gelanggang luncur ais terbuka yang dikelilingi pergunungan
Gelanggang luncur ais Medeu berhampiran Almaty.

Kazakhstan mempunyai enam Tapak Warisan Dunia UNESCO, terdiri daripada tiga tapak kebudayaan dan tiga tapak semula jadi. Antaranya ialah Makam Khoja Ahmed Yasawi, petroglif Tamgaly, bahagian Jalan Sutera: Rangkaian Laluan Koridor Chang'an–Tian Shan, Saryarka, Tian Shan Barat dan Gurun Musim Sejuk Turan.[25]

Kazakhstan menganjurkan Sukan Asia Musim Sejuk 2011 di Astana dan Almaty, manakala Almaty menjadi tuan rumah Universiade Musim Sejuk 2017.[53][54]

Lihat juga

[sunting | sunting sumber]

Rujukan

[sunting | sunting sumber]
  1. ↑ "Gini index: Kazakhstan" (dalam bahasa Inggeris). Bank Dunia. Dicapai pada 27 Julai 2026.
  2. ↑ "Country Insights: Kazakhstan" (dalam bahasa Inggeris). Program Pembangunan Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu. Dicapai pada 27 Julai 2026.
  3. ↑ "National Geographic Map Policy" (dalam bahasa Inggeris). National Geographic Society. Dicapai pada 27 Julai 2026.
  4. 1 2 3 4 5 6 "About Kazakhstan" (dalam bahasa Inggeris). Kerajaan Republik Kazakhstan. Dicapai pada 27 Julai 2026.
  5. 1 2 "Demographic statistics" (dalam bahasa Inggeris). Biro Perangkaan Kebangsaan Kazakhstan. Dicapai pada 27 Julai 2026.
  6. 1 2 "Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностар мен жас топтары бойынша саны (2026 жыл басына)" (dalam bahasa Kazakhstan). Biro Perangkaan Kebangsaan Kazakhstan. Dicapai pada 27 Julai 2026.
  7. 1 2 3 4 5 6 "Constitution of the Republic of Kazakhstan" (dalam bahasa Inggeris). Institut Perundangan dan Maklumat Undang-undang, Kementerian Kehakiman Kazakhstan. 15 Mac 2026. Dicapai pada 27 Julai 2026.
  8. 1 2 "The Kazakh Khanate". Oxford Research Encyclopedia of Asian History (dalam bahasa Inggeris). Oxford University Press. Dicapai pada 27 Julai 2026.
  9. 1 2 Cameron, Sarah (2018). The Hungry Steppe: Famine, Violence, and the Making of Soviet Kazakhstan (dalam bahasa Inggeris). Cornell University Press.
  10. 1 2 "On the State Independence of the Republic of Kazakhstan" (dalam bahasa Inggeris). Institut Perundangan dan Maklumat Undang-undang, Kementerian Kehakiman Kazakhstan. 16 Disember 1991. Dicapai pada 27 Julai 2026.
  11. 1 2 3 4 "Kazakhstan: Overview" (dalam bahasa Inggeris). Bank Dunia. Dicapai pada 27 Julai 2026.
  12. 1 2 "Uranium and Nuclear Power in Kazakhstan" (dalam bahasa Inggeris). World Nuclear Association. 1 Julai 2026. Dicapai pada 27 Julai 2026.
  13. 1 2 "On the Results of Voting at the National Referendum of March 15, 2026" (dalam bahasa Inggeris). Suruhanjaya Referendum Pusat Republik Kazakhstan. 17 Mac 2026. Dicapai pada 27 Julai 2026.
  14. 1 2 3 "Address of the Central Election Commission" (dalam bahasa Inggeris). Suruhanjaya Pilihan Raya Pusat Republik Kazakhstan. Julai 2026. Dicapai pada 27 Julai 2026.
  15. ↑ Lewis, Patrick C. (2023). "On the Sociolinguistic Origins of the term Qazaq: A Proposal for an Alternative Etymology of 'Cossack'/'Kazakh' and an Argument for the Analytical Usefulness of Register in Historical Linguistics". Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae (dalam bahasa Inggeris). 76 (1): 93–128. doi:10.1556/062.2023.00274. Dicapai pada 27 Julai 2026.
  16. ↑ "-stan: Etymology and meaning of the suffix". Online Etymology Dictionary (dalam bahasa Inggeris). Dicapai pada 27 Julai 2026.
  17. 1 2 3 4 5 6 Country Profile: Kazakhstan (PDF) (Laporan) (dalam bahasa Inggeris). Library of Congress, Federal Research Division. Disember 2006. Dicapai pada 27 Julai 2026.
  18. 1 2 "End Nuclear Tests Day: History" (dalam bahasa Inggeris). Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu. Dicapai pada 27 Julai 2026.
  19. ↑ "Kazakhstan's capital back to Astana after president signs decree". Reuters (dalam bahasa Inggeris). 17 September 2022. Dicapai pada 27 Julai 2026.
  20. 1 2 "World Report 2026: Kazakhstan" (dalam bahasa Inggeris). Human Rights Watch. 2026. Dicapai pada 27 Julai 2026.
  21. ↑ "On the results of voting in the republican referendum June 5, 2022" (dalam bahasa Inggeris). Suruhanjaya Referendum Pusat Republik Kazakhstan. 7 Jun 2022. Dicapai pada 27 Julai 2026.
  22. ↑ "On establishing the results of the early elections of the President of the Republic of Kazakhstan held on November 20, 2022" (dalam bahasa Inggeris). Suruhanjaya Pilihan Raya Pusat Republik Kazakhstan. 22 November 2022. Dicapai pada 27 Julai 2026.
  23. 1 2 "Republic of Kazakhstan: Climate Change Impacts and Adaptation Measures in the Water, Agriculture and Rangelands Sectors" (dalam bahasa Inggeris). Bank Dunia. Dicapai pada 27 Julai 2026.
  24. ↑ "World Bank and Kazakhstan Forge Partnership on Water Conservation at One Water Summit" (dalam bahasa Inggeris). Bank Dunia. 3 Disember 2024. Dicapai pada 27 Julai 2026.
  25. 1 2 "Kazakhstan" (dalam bahasa Inggeris). Pusat Warisan Dunia UNESCO. Dicapai pada 27 Julai 2026.
  26. ↑ "Olzhas Bektenov" (dalam bahasa Inggeris). Pejabat Perdana Menteri Republik Kazakhstan. Dicapai pada 27 Julai 2026.
  27. ↑ "ODIHR opens observation mission for the early parliamentary elections in Kazakhstan" (dalam bahasa Inggeris). OSCE Office for Democratic Institutions and Human Rights. 10 Julai 2026. Dicapai pada 27 Julai 2026.
  28. ↑ "ODIHR final observation reports on recent early elections in Kazakhstan offer recommendations to improve electoral process" (dalam bahasa Inggeris). OSCE Office for Democratic Institutions and Human Rights. 14 Julai 2023. Dicapai pada 27 Julai 2026.
  29. 1 2 "Kazakhstan: Freedom in the World 2026" (dalam bahasa Inggeris). Freedom House. 2026. Dicapai pada 27 Julai 2026.
  30. ↑ "MFA Collegium: Kazakhstan's Multi-Vector Foreign Policy Proves It Is Relevant and Has No Alternatives" (dalam bahasa Inggeris). Kementerian Luar Negeri Republik Kazakhstan. Dicapai pada 27 Julai 2026.
  31. ↑ "Kazakhstan" (dalam bahasa Inggeris). Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu. Dicapai pada 27 Julai 2026.
  32. ↑ "Kazakhstan and the WTO" (dalam bahasa Inggeris). Pertubuhan Perdagangan Dunia. Dicapai pada 27 Julai 2026.
  33. ↑ "Treaty on a Nuclear-Weapon-Free Zone in Central Asia" (dalam bahasa Inggeris). Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu. Dicapai pada 27 Julai 2026.
  34. ↑ "Administrative-territorial units of the Republic of Kazakhstan (as of January 1, 2026)" (dalam bahasa Inggeris). Biro Perangkaan Kebangsaan Kazakhstan. 2026. Dicapai pada 27 Julai 2026.
  35. ↑ "Statistics of the regions of the Republic of Kazakhstan" (dalam bahasa Inggeris). Biro Perangkaan Kebangsaan Kazakhstan. Dicapai pada 27 Julai 2026.
  36. ↑ "Kazakhstan: Data" (dalam bahasa Inggeris). Bank Dunia. Dicapai pada 27 Julai 2026.
  37. ↑ "GDP, PPP (current international $): Kazakhstan" (dalam bahasa Inggeris). Bank Dunia. Dicapai pada 27 Julai 2026.
  38. ↑ "GDP per capita, PPP (current international $): Kazakhstan" (dalam bahasa Inggeris). Bank Dunia. Dicapai pada 27 Julai 2026.
  39. 1 2 "IMF Executive Board Concludes 2025 Article IV Consultation with Kazakhstan" (dalam bahasa Inggeris). Tabung Kewangan Antarabangsa. 27 Januari 2026. Dicapai pada 27 Julai 2026.
  40. ↑ "Climate Action Can Help Kazakhstan Diversify its Economy Away from Oil and Create New Drivers of Growth" (dalam bahasa Inggeris). Bank Dunia. 3 November 2022. Dicapai pada 27 Julai 2026.
  41. ↑ "Kazakhstan and the WTO" (dalam bahasa Inggeris). Pertubuhan Perdagangan Dunia. Dicapai pada 27 Julai 2026.
  42. ↑ "World Bank Support to Enhance Rail Connectivity and Logistics in Kazakhstan" (dalam bahasa Inggeris). Bank Dunia. 19 Februari 2026. Dicapai pada 27 Julai 2026.
  43. ↑ "NASA-1: Norm Thagard" (dalam bahasa Inggeris). Pentadbiran Aeronautik dan Angkasa Lepas Kebangsaan. Dicapai pada 27 Julai 2026.
  44. ↑ "Бюро национальной статистики приступило к публикации тематических сборников «Переписи населения 2021 года»" (dalam bahasa Rusia). Biro Perangkaan Kebangsaan Kazakhstan. Dicapai pada 27 Julai 2026.
  45. ↑ "Kazakh alphabet" (dalam bahasa Inggeris). Abai Institute. Dicapai pada 27 Julai 2026.
  46. ↑ "National census 2021: National composition, religion and language proficiency in the Republic of Kazakhstan" (dalam bahasa Inggeris). Biro Perangkaan Kebangsaan Kazakhstan. Dicapai pada 27 Julai 2026.
  47. ↑ "Education in Kazakhstan" (dalam bahasa Inggeris). Kerajaan Republik Kazakhstan. Dicapai pada 27 Julai 2026.
  48. ↑ "Higher education in the Republic of Kazakhstan (At the beginning of the 2025–2026 academic year)" (dalam bahasa Inggeris). Biro Perangkaan Kebangsaan Kazakhstan. Dicapai pada 27 Julai 2026.
  49. ↑ "Kazakhstan" (dalam bahasa Inggeris). Warisan Budaya Tidak Ketara UNESCO. Dicapai pada 27 Julai 2026.
  50. ↑ "Biography of Abay Kunanbayev" (dalam bahasa Inggeris). Abai Institute. Dicapai pada 27 Julai 2026.
  51. ↑ "Kazakh traditional art of Dombra Kuy" (dalam bahasa Inggeris). UNESCO. Dicapai pada 27 Julai 2026.
  52. ↑ "Aitysh/Aitys, art of improvisation" (dalam bahasa Inggeris). UNESCO. Dicapai pada 27 Julai 2026.
  53. ↑ "Astana-Almaty 2011" (dalam bahasa Inggeris). Majlis Olimpik Asia. Dicapai pada 27 Julai 2026.
  54. ↑ "28th Winter Universiade" (dalam bahasa Inggeris). Persekutuan Sukan Universiti Antarabangsa. Dicapai pada 27 Julai 2026.

Pautan luar

[sunting | sunting sumber]
  • Kategori berkaitan Kazakhstan di Wikimedia Commons
  • Portal rasmi Kerajaan Kazakhstan
  • Biro Perangkaan Kebangsaan Kazakhstan
Diambil daripada "https://ms.wikipedia.org/w/index.php?title=Kazakhstan&oldid=6912728"