Edukira joan

Kalisto

Wikipedia, Entziklopedia askea
(«Kalisto (satelitea)» orritik birbideratua)
Artikulu hau Jupiterreko sateliteari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Kalisto (argipena)».
Kalisto 
Irudi gehiago
Behaketa
Itxurazko magnitudea (V)5,65
Gorputz-gurasoaJupiter
AurkitzaileaGalileo Galilei
Aurkikuntza-data1610eko urtarrilaren 7a
Honen izena daramaKalisto
Orbitaren ezaugarriak
Apoapsis1.897.000 km
Periapsis1.869.000 km
Ardatzerdi handia1.882.700 km
Eszentrikotasuna0,0074
Orbita-periodoa16,689 egun
Makurdura orbitala2,017 °
Ezaugarri fisikoak
Erradioa2.410,3 km
Diametroa4.821 km
Azalera73.000.000 km²
Bolumena59.000.000.000 km³
Masa107,566 Yg
Dentsitatea1,8344 g/cm³
Tenperatura80 K
134 K
165 K
Albedoa0,22

Kalisto Jupiterren bigarren satelite handiena da, Ganimedesen ondoren. Eguzki-sistemako hirugarren satelite handiena ere bada, Ganimedesen eta Saturnoren Titan satelitearen ondoren. Merkurio planeta bezain handia da ia, baina planeta horren masaren heren bat inguru baino ez du. 4.821 km-ko diametroa du, beraz Lurraren Ilargia baino heren bat handiagoa da gutxi gorabehera. Jupiterren inguruan orbitatzen du, batez beste 1,883 milioi km-ko distantziara, Ilargia Lurretik dagoena baino bost aldiz urrunago gutxi gorabehera. Jupiterren lau satelite galilear handietatik kanpokoena da. Satelite horiek 1610ean aurkitu ziren, lehen teleskopioetako batekin, eta gaur egun prismatiko arruntekin ikus daitezke Lurretik.

Kalistoren gainazala Eguzki-sistemako zaharrena eta kraterrez beteena da: inpaktu-kraterrek ia osorik estaltzen dute.[1][2] Ez du barne-prozesuen arrastorik, hala nola plaken tektonikarik edo bolkanismorik. Ustez, batez ere inpaktuen eraginez eboluzionatu du.[3] Gainazaleko ezaugarri nabarmenen artean daude eraztun anitzeko egiturak, forma askotako inpaktu-kraterrak eta catenae izeneko krater-kateak, haiei lotutako malkar, gailur eta metakinekin batera.[3] Eskala txikian, gainazala aldakorra da. Gune garaien puntetan izoztutako metakin txiki distiratsuak daude, eta material ilunezko geruza leun eta baxu batek inguratzen ditu.[4] Uste da hori sublimazioak erliebe-forma txikiak higatzearen ondorio dela. Hipotesi horren alde daude inpaktu-krater txikien urritasun orokorra eta koskor txiki ugari egotea, krater horien hondartzat jotzen direnak.[5] Erliebe-formen adin absolutua ez da ezagutzen.

Kalisto gutxi gorabehera arroka eta izotz kantitate berdinez osatuta dago. Haren dentsitatea 1,83 g/cm³ ingurukoa da, eta Jupiterren satelite nagusien artean dentsitaterik eta gainazaleko grabitaterik txikiena du. Gainazalean espektroskopia bidez detektatutako konposatuen artean daude ur-izotza,[6] karbono dioxidoa, silikatoak eta konposatu organikoak. Galileo espazio-ontziaren ikerketek agerian utzi zuten Kalistok silikatozko nukleo txiki bat izan dezakeela. Baliteke, gainera, gainazalpeko ozeano bat izatea, ur likidozkoa,[6] 100 km baino gehiagoko sakoneran.[7][8]

Beste hiru satelite galilearrak (Io, Europa eta Ganimedes) erresonantzia orbitalean daude, baina Kalisto ez. Horregatik, ez du itsasaldi-berotze nabarmenik jasaten.[9] Kalistoren errotazioa errotazio sinkronoan dago Jupiterren inguruko orbitarekin, eta beti alde bera erakusten dio Jupiterri. Hori dela eta, Jupiter zuzenean buru gainean zintzilik dagoela ematen du satelitearen aurreko aldetik. Jupiterren magnetosferak beste barne-sateliteek baino eragin txikiagoa du Kalistorengan, haren orbita urrunagoa delako, Jupiterren erradiazio-gerriko nagusitik kanpo.[10][11] Kalistok atmosfera oso mehea du, karbono dioxidoz[12] eta, seguruenik, oxigeno molekularrez osatua.[13] Ionosfera nahiko bizia ere badu inguruan.[14] Uste da Kalisto akrezio geldoz sortu zela, Jupiter sortu ondoren haren inguruan zegoen gas- eta hauts-diskotik.[15] Akrezio geldoa izan zenez eta itsasaldi-berotzerik ez zegoenez, ez zegoen beroa nahikoa bereizketa azkarra gertatzeko. Kalistoren barnealdeko konbekzio geldoa sortu eta gutxira hasi zen. Konbekzio horrek bereizketa partziala eragin zuen, eta agian gainazalpeko ozeano bat sortu zen 100-150 km-ko sakoneran, baita harrizko nukleo txiki bat ere.[16]

Kalistoren barruan ozeano bat egoteko aukerak zabalik uzten du bertan bizia egoteko aukera. Hala ere, baldintzak ondoko Europan baino ez hain onak direla uste da.[17] Hainbat espazio-zundak aztertu dute Kalisto, besteak beste Pioneer 10 eta 11, Galileo eta Cassini zundek. Erradiazio-maila txikia duenez, aspalditik jotzen da Kalisto egokiena dela etorkizunean Jupiterren sistema aztertzeko giza misioen oinarria izateko.[18]

Historia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Aurkikuntza

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Simon Mariusek eta Galileo Galileik Kalisto aurkitu zuten 1610ean, bakoitzak bere aldetik. Jupiterren beste hiru satelite handiak ere orduan aurkitu zituzten: Ganimedes, Io eta Europa.[19]

Izena

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kalistok, Jupiterren beste satelite askok bezala, greziar mitologian Zeusek izan zituen maitale edo sexu-bikote ugarietako baten izena darama. Kalisto ninfa bat zen, ehiza-jainkosa Artemisarekin lotua. Iturri batzuen arabera, Likaonen alaba zen.[20] Simon Mariusek proposatu zuen izena, Kalisto aurkitu eta gutxira.[21] Mariusek Johannes Kepleri egotzi zion proposamena.[20]

« Poetek asko gaitzesten dute Jupiter bere maitasun desegokiengatik. Bereziki hiru neskatxa aipatzen dira, Jupiterrek ezkutuan eta arrakastaz gorteatu zituenak: Io, Inako ibaiaren alaba; Kalisto, Likaonena; eta Europa, Agenorrena. Gero Ganimedes zegoen, Tros erregearen seme ederra. Poeten alegien arabera, Jupiterrek arranoaren itxura hartu eta zerura eraman zuen bizkarrean... Uste dut, beraz, ez dudala gaizki egingo Lehenari Io deitzen badiot, Bigarrenari Europa, Hirugarrenari, bere argiaren handitasunagatik, Ganimedes, eta Laugarrenari Kalisto...[22][23] »

Hala ere, satelite galilearren izenak baztertuta egon ziren denbora luzez, eta XX. mendearen erdialdera arte ez ziren berriro erabiltzen hasi. Aurreko literatura astronomiko gehienean, Kalisto zenbaki erromatarrekin izendatzen zen, Galileok sartutako sistemaren arabera: Jupiter IV, edo «Jupiterren laugarren satelitea».[24]

Literatura astronomikoan ez zaie inoiz ikurrik eman Lurrarena ez beste planeten sateliteei. Denis Moskowitz software-ingeniariak diseinatu ditu planeta nanoen ikur gehienak. Kalistoren ikur gisa, kappa letra greziarra (Kalistoren hasierakoa) Jupiterren ikurraren zeharkako marrarekin konbinatzea proposatu zuen (). Ikur hori ez da oso erabilia.[25]

Orbita eta errotazioa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Satelite galilearrak Jupiterren inguruan   Jupiter •   Io •   Europa •   Ganimedes •   Kalisto

Kalisto Jupiterren lau satelite galilearretatik kanpokoena da. 1,88 milioi km inguruko distantziara orbitatzen du, Jupiterren 71.492 km-ko erradioa 26,3 aldiz.[26] Distantzia hori hurrengo satelite galilearrarena baino askoz handiagoa da: Ganimedesen orbita-erradioa 1,07 milioi km-koa da. Orbita nahiko urrunekoa denez, Kalistok ez du parte hartzen erresonantzia orbitalean, hiru barne-satelite galilearrak bertan blokeatuta dauden arren. Seguruenik, inoiz ez du parte hartu.[9] Kalisto erresonantzian harrapatuta geratzea espero da, 1.500 milioi urte inguru barru, eta horrela 1:2:4:8 katea osatuko da.[27]

Planeten satelite erregular gehienek bezala, Kalistok errotazio sinkronoa du bere orbitarekin.[28] Kalistoren egunak, aldi berean haren orbita-aldiak, 16,7 Lurreko egun inguru irauten du. Haren orbitak oso eszentrikotasun txikia du, eta apur bat makurtuta dago Jupiterren ekuatorearekiko. Eszentrikotasuna eta makurdura ia periodikoki aldatzen dira, Eguzkiaren eta planeten grabitazio-perturbazioen ondorioz, mendeetako eskalan. Aldaketa-tarteak 0,0072–0,0076 eta 0,20–0,60° dira, hurrenez hurren.[9] Orbitaren aldaketa horien ondorioz, ardatzaren makurdura (errotazio-ardatzaren eta orbita-ardatzaren arteko angelua) 0,4 eta 1,6° artean aldatzen da.[29]

Kalisto dinamikoki isolatuta dagoenez, ez du inoiz itsasaldi-berotze nabarmenik jasan. Horrek ondorio garrantzitsuak ditu haren barne-egituran eta eboluzioan.[30] Jupiterretik urrun dagoenez, Jupiterren magnetosferatik haren gainazalera iristen den partikula kargatuen fluxua nahiko txikia da: 300 aldiz txikiagoa, adibidez, Europan baino. Beraz, beste satelite galilearretan ez bezala, partikula kargatuen irradiazioak eragin txiki samarra izan du Kalistoren gainazalean.[10] Kalistoren gainazaleko erradiazio-maila egunean 0,01 rem (0,1 mSv) inguruko dosiaren baliokidea da. Hori Lurreko batez besteko erradiazio naturala baino hamar aldiz handiagoa da, apur bat gehiago,[31][32] baina Lurraren orbita baxuan edo Marten baino txikiagoa.

Ezaugarri fisikoak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Konposizioa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Lurraren, Ilargiaren eta Kalistoren tamainen alderaketa
Krater ugariko lautada ilunen (gorriz) eta Asgard inpaktu-egituraren (urdinez) infragorri hurbileko espektroak. Asgarden ur-izotz gehiago dago (1-2 μm arteko xurgapen-bandak)[33] eta material harritsu gutxiago

Kalistoren batez besteko dentsitatea 1,83 g/cm³ da.[28] Horrek iradokitzen du material harritsuz eta ur-izotzez osatuta dagoela, gutxi gorabehera zati berdinetan. Horrez gain, beste izotz lurrunkor batzuk ere izango lituzke, hala nola amoniakoa.[7] Izotzen masa-frakzioa % 49-55ekoa da.[7][16] Kalistoren arroka-osagaiaren konposizio zehatza ez da ezagutzen. Seguruenik, L/LL motako kondrita arrunten konposiziotik hurbil dago.[7] Kondrita horiek burdina gutxiago dute guztira, baita burdina metaliko gutxiago ere, eta burdin oxido gehiago, H kondritekin alderatuta. Kalistoren burdina/silizio pisu-erlazioa 0,9–1,3 da. Eguzkiaren erlazioa, berriz, 1:8 ingurukoa da.[7]

Kalistoren gainazalak % 20 inguruko albedoa du.[4] Uste da gainazalaren konposizioa, oro har, satelite osoarenaren antzekoa dela. Infragorri hurbileko espektroskopiak ur-izotzaren xurgapen-bandak agerian utzi ditu, 1,04, 1,25, 1,5, 2,0 eta 3,0 mikrometroko uhin-luzeretan.[4] Ur-izotza nonahi dagoela dirudi Kalistoren gainazalean, % 25-50eko masa-frakzioarekin.[8] Galileo espazio-ontziak eta lurreko behatokiek bereizmen handiko espektroak lortu dituzte, infragorri hurbilean eta ultramorean. Espektro horien azterketak izotzak ez diren hainbat material agerian utzi ditu: magnesioa eta burdina dituzten silikato hidratatuak,[4] karbono dioxidoa,[34] sufre dioxidoa[35] eta, agian, amoniakoa eta hainbat konposatu organiko.[4][8] Datu espektralen arabera, Kalistoren gainazala oso heterogeneoa da eskala txikian. Ur-izotz puruzko orban txiki eta distiratsuak daude, harri- eta izotz-nahasketazko orbanekin eta izotzik gabeko materialez osatutako eremu ilun zabalekin nahasita.[4][3]

Kalistoren gainazala asimetrikoa da: aurreko hemisferioa[oh 1] atzekoa baino ilunagoa da. Beste satelite galilearretan, aldiz, alderantziz gertatzen da.[4] Kalistoren atzeko hemisferioak karbono dioxido gehiago duela dirudi, eta aurrekoak sufre dioxido gehiago.[36] Lofn bezalako inpaktu-krater berri askotan ere karbono dioxido ugari dago.[36] Oro har, gainazalaren konposizio kimikoa, batez ere eremu ilunetan, D motako asteroideenetik hurbil egon daiteke.[3] Asteroide horien gainazala material karbonatoz osatuta dago.

Barne-egitura

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Kalistoren barne-egituraren eredua: gainazaleko izotz-geruza, balizko ur likidozko geruza eta izotzez eta harriz osatutako barnealdea

Kalistoren gainazal zigortua litosfera hotz, zurrun eta izoztu baten gainean dago, 80 eta 150 km arteko lodierakoa.[7][16] Lurrazalaren azpian, baliteke 150-200 km-ko sakonerako ozeano gazi bat egotea.[7][16] Hala adierazten dute Jupiterren eta haren sateliteen inguruko eremu magnetikoen ikerketek.[37][38] Ikusi zen Kalistok esfera guztiz eroale baten moduan erantzuten diola Jupiterren eremu magnetiko aldakorrari. Hau da, eremuak ezin du Kalistoren barrura sartu. Horrek iradokitzen du barnean oso eroalea den fluido-geruza bat dagoela, gutxienez 10 km-ko lodierakoa.[38] Ozeanoa egotea probableagoa da urak amoniako edo beste izotz-kontrako baten kantitate txiki bat badu, pisuaren % 5era artekoa.[16] Kasu horretan, ur- eta izotz-geruzak 250-300 km-ko lodiera izan dezake.[7] Ozeanorik ez badago, litosfera izoztua lodiagoa izan daiteke, 300 km ingurura artekoa.

Litosferaren eta balizko ozeanoaren azpian, Kalistoren barnealdea ez da guztiz uniformea, ezta bereziki aldakorra ere. Horixe iradokitzen dute Galileo orbitagailuaren datuek,[28] batez ere hurbileko hegaldietan zehaztutako inertzia-momentu adimentsionalak[oh 2] (0,3549 ± 0,0042). Kalisto oreka hidrostatikoan badago, haren barnealdea arroka eta izotz konprimituz osatuta dago, eta arroka kantitatea sakonerarekin handitzen da, osagaiak partzialki hondoratu direlako.[7][39] Beste era batera esanda, baliteke Kalisto partzialki baino ez egotea bereizita. Orekan dagoen Kalisto baten dentsitatea eta inertzia-momentua bateragarriak dira erdigunean silikatozko nukleo txiki bat egotearekin. Nukleo horren erradioak ezin du 600 km gainditu, eta haren dentsitatea 3,1 eta 3,6 g/cm³ artekoa izan daiteke.[28][7] Hala bada, Kalistoren barnealdea Ganimedesenaren oso bestelakoa litzateke, Ganimedes guztiz bereizita dagoela baitirudi.[8][40]

Hala ere, Galileoren datuen 2011ko berrazterketa baten arabera, Kalisto ez dago oreka hidrostatikoan.[41] Kasu horretan, grabitate-datuak hobeto etor litezke bat Kalisto bereizita egotearekin, silikato hidratatuzko nukleo batekin.[42]

Gainazaleko ezaugarriak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Krater ugariko lautadak, Galileok ikusita. Irudian ikus daiteke Kalistoren gainazala tokian-tokian leundua dagoela nonahi.

Kalistoren gainazal zaharra Eguzki-sistemako kraterrez beteenetako bat da.[43] Izan ere, kraterren dentsitatea asetzetik hurbil dago: krater berri orok zaharrago bat ezabatzeko joera du. Eskala handiko geologia nahiko sinplea da. Kalistok ez du mendi handirik, sumendirik edo jatorri endogenoko beste ezaugarri tektonikorik.[44] Gainazaleko ezaugarri handi bakarrak inpaktu-kraterrak eta eraztun anitzeko egiturak dira, haiei lotutako hausturekin, malkarrekin eta metakinekin batera.[3][44]

Kalistoren gainazala geologikoki desberdinak diren hainbat zatitan bana daiteke. Krater ugariko lautadak daude, lautada argiak, lautada leun distiratsuak eta ilunak, eta eraztun anitzeko egitura eta inpaktu-krater jakin batzuei lotutako hainbat unitate.[3][44] Krater ugariko lautadek hartzen dute azaleraren zatirik handiena. Antzinako litosfera dira, izotz eta material harritsuzko nahasketa. Lautada argien artean daude Burr eta Lofn bezalako inpaktu-krater distiratsuak. Lautada argien artean daude, halaber, krater handi zaharren hondar ezabatuak, palinpsesto izenekoak.[oh 3] Haiekin batera daude eraztun anitzeko egituren erdiguneak eta krater ugariko lautadetako orban isolatuak.[3] Uste da lautada argi horiek inpaktuek sortutako izotz-metakinak direla. Lautada leun distiratsuek Kalistoren gainazalaren zati txiki bat hartzen dute. Valhalla eta Asgard formazioetako gailur- eta sakan-eremuetan daude, baita krater ugariko lautadetan orban isolatu gisa ere. Jarduera endogenoarekin lotuta zeudela uste zen. Hala ere, Galileoren bereizmen handiko irudiek erakutsi zuten lautada leun distiratsuak lur oso hautsi eta koskortsuarekin bat datozela, eta ez dutela gainazala berritu izanaren arrastorik.[3] Galileoren irudiek eremu ilun eta leun txikiak ere agerian utzi zituzten, guztira 10.000 km² baino gutxiago hartzen dituztenak. Eremu horiek inguruko lurra badia baten moduan inguratzen dutela dirudi.[oh 4] Baliteke kriobolkanikoak diren metakinak izatea.[3] Bai lautada argiak bai lautada leunak hondoko krater ugariko lautadak baino zertxobait gazteagoak dira, eta krater gutxiago dituzte.[3][45]

Hár inpaktu-kraterra, erdiko kupula batekin. Goian eskuinean, bigarren mailako kraterren kateek zeharkatzen dute lurra; Tindr krater berriagoa sortu zenean eratu ziren.

Ikusitako inpaktu-kraterren diametroak 0,1 km-tik (irudien bereizmenak ezarritako muga) 100 km baino gehiagora bitartekoak dira, eraztun anitzeko egiturak kontuan hartu gabe.[3] 5 km baino gutxiagoko diametroa duten krater txikiek ontzi-forma sinplea edo hondo laua dute. 5-40 km-ko kraterrek erdiko gailurra izan ohi dute. Inpaktu-egitura handiagoek, 25-100 km-ko diametrokoek, erdiko zuloa dute gailurraren ordez, Tindr kraterrak bezala.[3] 60 km baino gehiagoko diametroa duten krater handienek erdiko kupulak izan ditzakete. Uste da kupula horiek inpaktuaren ondorengo altxatze tektoniko zentralaren ondorio direla.[3] Adibide dira Doh eta Hár kraterrak. Inpaktu-krater oso handi eta distiratsu gutxi batzuek (100 km baino gehiagoko diametrokoek) kupula-geometria anomaloa dute. Ezohiko sakonera txikia dute, eta baliteke eraztun anitzeko egituretarako trantsizio-erliebe-forma izatea, Lofn inpaktu-egiturarekin gertatzen den bezala.[3] Kalistoko kraterrak, oro har, Ilargiakoak baino sakonera txikiagokoak dira.

Valhalla, 3.800 km-ko diametroko eraztun anitzeko inpaktu-egitura, Voyager 1 zundak ikusia

Kalistoren gainazaleko inpaktu-egiturarik handienak eraztun anitzeko arroak dira.[3][44] Valhalla da handiena. Haren erdiko eremu distiratsuak 600 km-ko diametroa du, eta eraztunak erditik 1.800 km-ra arte zabaltzen dira (ikus irudia).[46] Bigarren handiena Asgard da, 1.600 km inguruko diametroa duena.[46] Eraztun anitzeko egiturak, seguruenik, litosferaren zentrokide hausturaren ondorioz sortu ziren, inpaktuaren ondoren. Litosfera hori material bigun edo likidozko geruza baten gainean zegoen, agian ozeano baten gainean. Catenae izenekoak inpaktu-kraterren kate luzeak dira, gainazalean lerro zuzenetan lerrokatuak; adibidez, Gomul Catena. Seguruenik, Jupiterretik hurbil igarotzean itsasaldi-indarrek apurtu zituzten objektuek sortu zituzten, Kalistoren kontra talka egin aurretik, edo oso inpaktu zeiharrek.[3] Apurketa horien adibide historiko bat Shoemaker-Levy 9 kometa izan zen.

Lehen esan bezala, ur-izotz puruzko orban txikiak daude Kalistoren gainazalean, % 80ra arteko albedoarekin, material askoz ilunagoz inguratuta.[4] Galileoren bereizmen handiko irudiek erakutsi zuten orban distiratsuak batez ere gainazaleko gune garaietan daudela: krater-ertzetan, malkarretan, gailurretan eta koskorretan.[4] Seguruenik, ur-izotzezko metakin meheak dira. Material iluna, oro har, ezaugarri distiratsuak inguratu eta estaltzen dituzten behealdeetan dago, eta leuna dela dirudi. Askotan 5 km arteko orbanak osatzen ditu kraterren hondoetan eta kraterren arteko sakonuneetan.[4]

Kilometro bat baino txikiagoko eskalan, Kalistoren gainazala beste satelite galilear izoztuena baino higatuagoa dago.[4] Normalean, 1 km baino gutxiagoko diametroko inpaktu-krater txikien urritasuna dago, adibidez Ganimedeseko lautada ilunekin alderatuta.[3] Krater txikien ordez, ia nonahi dauden gainazaleko ezaugarriak koskor eta zulo txikiak dira.[4] Uste da koskorrak oraindik ziurra ez den prozesu batek higatutako krater-ertzen hondarrak direla.[5] Prozesurik probableena izotzaren sublimazio geldoa da. Eguzkia zenitean dagoen puntuan 165 K-eko tenperaturara iristen da, eta horri esker gerta daiteke sublimazioa.[4] Oinarri-arroka izotz zikina da, eta handik ura edo beste lurrunkor batzuk sublimatzean, arroka deskonposatu egiten da. Izotzik gabeko hondarrek detritu-elurtzak osatzen dituzte, krater-hormen maldetatik behera.[5] Horrelako elurtzak askotan ikusten dira inpaktu-kraterren ondoan eta barruan, eta «detritu-mantal» deitzen zaie.[4][3][5] Batzuetan, krater-hormak haran-itxurako ebaki bihurgunetsuek zeharkatzen dituzte, «sakan» izenekoek. Marteko gainazaleko zenbait ezaugarriren antza dute.[4] Izotzaren sublimazioaren hipotesian, behealdeetako material iluna izotzik gabeko detrituz osatutako geruza gisa interpretatzen da batez ere. Krater-ertz higatuetatik sortu zen, eta batez ere izotzezkoa den oinarri-arroka estali du.

Kalistoren gainazaleko unitate desberdinen adin erlatiboa haietako inpaktu-kraterren dentsitatetik zehaztu daiteke. Zenbat eta zaharragoa izan gainazala, orduan eta krater gehiago ditu.[47] Ez da datazio absoluturik egin. Hala ere, oinarri teorikoen arabera, krater ugariko lautadek ~4.500 milioi urte dituztela uste da, ia Eguzki-sistemaren sorrerara artekoak. Eraztun anitzeko egituren eta inpaktu-kraterren adina aukeratutako hondoko krater-sorrera abiaduraren araberakoa da. Egile batzuen eta besteen estimazioen arabera, 1.000 eta 4.000 milioi urte artekoa da.[3][43]

Atmosfera eta ionosfera

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Kalistoren inguruko eremu magnetiko induzitua

Kalistok atmosfera oso mehea eta talkarik gabea du, batez ere karbono dioxidoz eta oxigeno molekularrez (O2) osatua.[12][48] CO2 izan zen identifikatutako lehen osagaia. Ondoren, O2 osagai garrantzitsu bat dagoela ondorioztatu zen, satelitearen dentsitate ionosferikoaren eta ultramore urruneko aurora-igorpenen behaketetatik.[49][50] CO2 osagaia Galileoren infragorri hurbileko espektrometro kartografikoak (NIMS) detektatu zuen lehen aldiz, 4,22 μm-ko xurgapen-ezaugarri nabarmen baten bidez.[51] Lurreko instalazioetatik egindako azken analisi espektralek berretsi dute CO2 hori ez dagoela toki jakin batean bakarrik: geruza gaseoso mehe eta global bat osatzen du. Gainazaleko presioa 7,5 pikobarrekoa (0,75 μPa) dela kalkulatzen da, ≈ 4 × 108 cm−3-ko partikula neutroen dentsitateari dagokiona. Hala ere, oxigeno molekularraren zutabe-dentsitatea askoz handiagoa dela ondorioztatu da. Haren balioak 4 × 1014 cm−2 eta 4 × 1015 cm−2 artekoak dira, eguzki-angelu zenitalaren eta orbita-posizioaren arabera.

Exosfera hori talkarik gabekotzat jotzen da, eta ihes atmosferikoaren ondorioz lau urte inguruan agortuko litzateke. Beraz, etengabe berritu behar da.[12] CO2-a, seguruenik, gainazaleko erregolitoan harrapatutako CO2 izotzaren sublimazioak mantentzen du, Eguzkiaren eraginez. Prozesu hori bat dator Kalistoren geomorfologiaren «sublimazio-higadura» ereduarekin.[51][52] O2-aren iturria, ordea, eztabaidagai dago oraindik. Egungo eredu zinetikoen arabera, agerian dagoen gainazaleko izotzaren erradiolisi arruntak (ereduan gainazal osoaren ~% 10 inguru) ez ditu azaltzen behatutako O2 dentsitateak: bizpahiru magnitude-ordena falta dira. Ereduak gainazala % 100 izotza dela suposatu arren ere, izotzean eragindako erradiolisia ez litzateke nahikoa izango behaketetatik ondorioztatutako balioak sortzeko.[48]

Desadostasun horri «oxigenoaren enigma» deitzen zaio.[48] Hornikuntza-desadostasun hori areagotu egiten da satelitearen ionosferak Jupiterren plasma magnetosferikoarekin duen elkarrekintzaren ondorioz.[53] Eredu hibridoek erakusten dute Kalistoren ionosferak plasma magnetosferikoaren fluxua satelitearen inguruan desbideratzen duela. Horrela, gainazala babestu eta erradiolisi bidezko ekoizpenaren eraginkortasuna murrizten du. Hutsune hori azaltzeko, egungo ikerketek iradokitzen dute exosfera O2 erreserba batek hornitu dezakeela. Erreserba hori erregolito porotsuan edo erradiazioak aldatutako izotz-aleetan harrapatuta egongo litzateke, eta beroaren eraginez atmosferara askatuko litzateke.

Kalistoren ionosfera Galileoren irrati-ezkutatzeen bidez identifikatu zen lehen aldiz. Irrati-ezkutatze horiek erakutsi zuten elektroi-dentsitatearen gailurra 1,5 eta 1,7 × 104 cm−3 artekoa zela gutxi gorabehera.[14] Atmosferako karbono dioxido ezagunaren fotoionizazioa ez da nahikoa dentsitate horiek mantentzeko. Horregatik, exosferan oxigeno molekularra nagusi dela ondorioztatu zen, CO2-a baino 10-100 aldiz ugariagoa.[13][14] Fase gaseosoko O2-a ez zen zuzenean detektatu bi hamarkada baino gehiagoz. Azkenean, 2023an berretsi zen haren presentzia: satelitea eklipsean zegoela, oxigenoaren igorpen-lerro debekatuak behatu ziren.[50]

Hidrogeno atomikoa ere detektatu da Kalistoren atmosferan, Hubble espazio-teleskopioaren 2001eko datuak aztertuta.[54] 2001eko abenduaren 15ean eta 24an hartutako irudi espektralak berriro aztertu ziren. Azterketak argi barreiatuaren seinale ahul bat agerian utzi zuen, hidrogeno-koroa bat dagoela adierazten duena. Kalistoren hidrogeno-koroan barreiatutako eguzki-argiaren distira bi aldiz handiagoa da gutxi gorabehera aurreko hemisferioa behatzen denean. Asimetria hori aurreko eta atzeko hemisferioetako hidrogeno-ugaritasun desberdinetik etor daiteke. Hala ere, seguruenik, Lurraren geokoroan seinalea itzaltzetik dator hemisferioen arteko distira-desberdintasun hori. Itzaltze hori handiagoa da atzeko hemisferioa behatzen denean.[55] Detekzio horrek babesten ditu Hubble espazio-teleskopioaren lehenagoko mugak. Muga horien arabera, O2-aren zutabe-dentsitatea nabarmen handia da, ~1015 cm−2 ingurukoa.[49] Behaketa espektroskopikoek erakusten dute oxigeno molekularra egoera kondentsatuan ere badagoela, gainazaleko izotzean harrapatuta. Horrek iradokitzen du etengabeko trukea dagoela gainazaleko erregolitoaren eta exosfera gaseosoaren artean.[56]

Jatorria eta eboluzioa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kalisto partzialki baino ez dago bereizita, inertzia-momentuaren neurketetatik ondorioztatzen den bezala. Horrek esan nahi du ez dela inoiz behar adina berotu izotz-osagaia urtzeko.[16] Beraz, haren sorrerari buruzko eredurik onena akrezio geldoarena da, dentsitate txikiko Jupiterren azpinebulosan. Azpinebulosa hori Jupiter sortu ondoren haren inguruan zegoen gas- eta hauts-disko bat zen.[15] Akrezio-fase luze batean, hozteak neurri handi batean orekatu ahal izango zuen inpaktuek, desintegrazio erradioaktiboak eta uzkurdurak metatutako beroa. Horrela, urtzea eta bereizketa azkarra saihestuko ziren.[15] Hala baliy, Kalisto 0,1 eta 10 milioi urte bitartean sortu zen.[15]

Higatzen ari diren (goian) eta ia guztiz higatuta dauden (behean) izotz-koskorrak (~100 m-ko altuerakoak). Baliteke antzinako inpaktu baten jaurtikietatik sortu izana.

Kalisto akrezioaren ondoren nola eboluzionatu zen hiru faktoreren arteko orekak zehaztu zuen. Lehenik, berotze erradioaktiboak. Bigarrenik, gainazaletik hurbil bero-eroapen bidez gertatutako hozteak. Hirugarrenik, barnealdeko egoera solidoko edo subsolidoko konbekzioak.[30] Izotzaren konbekzio subsolidoaren xehetasunak dira satelite izoztu guztien ereduetako ziurgabetasun-iturri nagusia. Jakina da tenperatura urtze-puntutik behar adina hurbil dagoenean garatzen dela, izotzaren biskositatea tenperaturaren araberakoa delako.[57] Gorputz izoztuetako konbekzio subsolidoa prozesu geldoa da: izotza urtean zentimetro bat inguru mugitzen da. Hala ere, denbora-eskala luzeetan hozte-mekanismo oso eraginkorra da.[57] Uste da «estalki geldoko» erregimenean gertatzen dela. Erregimen horretan, Kalistoren kanpoko geruza zurrun eta hotzak beroa eroaten du konbekziorik gabe, eta haren azpiko izotzak, berriz, konbekzioa du erregimen subsolidoan.[16][57] Kalistoren kasuan, kanpoko geruza eroalea litosfera hotz eta zurruna da, 100 km inguruko lodierakoa. Geruza horrek azalduko luke zergatik ez dagoen jarduera endogenoaren arrastorik Kalistoren gainazalean.[57][58] Kalistoren barnealdeko konbekzioa geruzatan gerta daiteke, bertako presio handien eraginez ur-izotza fase kristalino desberdinetan baitago. Gainazalean I izotza dago, eta erdigunean VII izotza.[30] Kalistoren barnealdean konbekzio subsolidoa goiz hasteak saihestu ahal izan zuen eskala handiko izotz-urtzea. Bestela, urtze horrek bereizketa eragingo zukeen, eta harrizko nukleo handi bat eta izotzezko mantu bat sortuko ziren. Hala ere, konbekzio-prozesuaren ondorioz, arroken eta izotzen bereizketa oso geldoa eta partziala gertatu da Kalistoren barruan, milaka milioi urteko eskalan. Baliteke gaur egun ere jarraitzea.[58]

Kalistoren eboluzioari buruz gaur egun dakigunaren arabera, baliteke haren barnean ur likidozko geruza edo «ozeano» bat egotea. Hori I izotzaren urtze-tenperaturaren portaera anomaloarekin lotuta dago: urtze-tenperatura jaitsi egiten da presioa handitu ahala. 2.070 bar-etan (207 MPa) 251 K-eraino jaisten da.[16] Kalistoren eredu errealista guztietan, 100 eta 200 km arteko sakonerako geruzaren tenperatura urtze-tenperatura anomalo horretatik oso hurbil dago, edo apur bat gainditzen du.[30][57][58] Amoniako kantitate txiki bat egoteak ere (pisuaren % 1-2 inguru) ia ziurtatzen du likidoa egotea, amoniakoak urtze-tenperatura are gehiago jaitsiko lukeelako.[16]

Kalistok eta Ganimedesek propietate orokor oso antzekoak dituzte, baina Kalistoren historia geologikoa askoz sinpleagoa izan dela dirudi. Gainazala, itxuraz, batez ere inpaktuek eta beste indar exogeno batzuek moldatu dute.[3] Ondoko Ganimedesek ildaskadun lurrak ditu; Kalistok, aldiz, jarduera tektonikoaren arrasto gutxi ditu.[8] Kalistoren eta Ganimedesen arteko desberdintasunak azaltzeko hainbat azalpen proposatu dira. Desberdintasun horiek barne-berotzean daude, eta ondorioz bereizketan eta jarduera geologikoan. Proposatutako azalpenen artean daude sorrera-baldintzen desberdintasunak,[59] Ganimedesek jasandako itsasaldi-berotze handiagoa[60] eta Ganimedesek Bonbardaketa Handi Berantiarran jasan zituen inpaktu ugariago eta energetikoagoak.[61][62][63] Kalistoren historia geologiko nahiko sinpleak erreferentzia-puntu bat ematen die zientzialari planetarioei, beste mundu aktiboago eta konplexuago batzuekin alderatzeko.[8]

Bizigarritasuna

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Baliteke Kalistoren balizko gainazalpeko ozeanoa ur gaziz osatuta egotea. Antzeko ozeanoak egon daitezke Jupiterren Europa eta Ganimedes sateliteetan, Saturnoren sateliteetako batzuetan (Enzelado, Dione eta Titan) eta Neptunoren Triton satelitean.[64] Europaren eta Ganimedesen kasuan bezala, iradoki da ozeano horretan bizirako baldintzak egon daitezkeela. Are gehiago, baliteke mikrobio-bizi estralurtarra egotea, zehazki halofiloak.[17][65]

Hala ere, bizirako behar diren ingurumen-baldintzak ez dira hain onak Kalistoren kasuan, Europarekin alderatuta. Arrazoi nagusiak bi dira: ozeanoak ez du material harritsuarekin kontakturik, eta satelitearen barnealdetik datorren bero-fluxua txikiagoa da.[17] Kalistoren ozeanoa desintegrazio erradioaktiboak bakarrik berotzen du. Europarena, berriz, itsasaldi-energiak ere berotzen du, Jupiterretik askoz hurbilago dagoelako.[65] Uste da Jupiterren satelite guztien artean Europak duela mikrobio-bizitza izateko aukerarik handiena.[17][66]

Esplorazioa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Espazio-hegaldien aurretik

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1923an Harold Jeffreysek Kalistoren konposizioa arinagoa zela iradoki zuen, eta Gustav Tammannek gauza bera 1931n.[67] 1951n, Jeffreysek ura zuela proposatu zuen.[68]

Espazio-aroa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Pioneer 10 eta Pioneer 11 zundak 1970eko hamarkadaren hasieran igaro ziren Jupiterren ondotik. Kalistori buruz informazio berri gutxi ekarri zuten, Lurretik egindako behaketen bidez jada ezagutzen zenarekin alderatuta.[4] Benetako aurrerapausoa geroago iritsi zen, 1979an, Voyager 1 eta Voyager 2 zundak satelitearen ondotik igaro zirenean. Kalistoren gainazalaren erdia baino gehiago argazkiz jaso zuten, 1-2 km-ko bereizmenarekin. Horrez gain, haren tenperatura, masa eta forma zehatz neurtu zituzten.[4] Esplorazioaren bigarren aldia 1994tik 2003ra luzatu zen. Garai horretan, Galileo espazio-ontzia zortzi aldiz hurbildu zen Kalistora. Azken hegaldia 2001ean izan zen, C30 orbitan, eta gainazaletik 138 km-ra igaro zen. Galileo orbitagailuak gainazalaren irudi globala osatu zuen, eta Kalistoko eremu hautatu batzuen argazkiak bidali zituen, 15 metrorainoko bereizmenarekin.[3] 2000n, Saturnorantz zihoan Cassini espazio-ontziak kalitate handiko espektro infragorriak lortu zituen satelite galilearrenak, Kalisto barne.[34] 2007ko otsaila eta martxoa bitartean, Plutonerantz zihoan New Horizons zundak Kalistoren irudi eta espektro berriak lortu zituen.[69]

Etorkizuneko esplorazioa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hiru espazio-ontzik bisitatuko dute Kalisto etorkizun hurbilean.

Europako Espazio Agentziaren Jupiter Icy Moons Explorer (Juice) zunda 2023ko apirilaren 14an jaurti zen. 2031 eta 2034 artean, 21 aldiz igaroko da Kalistoren ondotik.[70][71]

NASAren Europa Clipper zunda 2024ko urriaren 14an jaurti zen. 2030ean hasita, bederatzi aldiz igaroko da Kalistoren ondotik.[72]

Txinako CNSA-ren Tianwen-4 zunda Jupiterrera jaurtitzea aurreikusten da 2030 inguruan, eta gero Kalistoren inguruko orbitan sartuko da.[73][74][75]

Proposamen zaharrak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Europa Jupiter System Mission (EJSM) NASAren eta ESAren baterako proposamena zen, Jupiterren sateliteak esploratzeko. Hasieran 2020an jaurtitzea proposatu zen. 2009ko otsailean jakinarazi zen ESAk eta NASAk lehentasuna eman ziotela misio horri, Titan Saturn System Missionen aurretik.[76] Garai hartan, ESAren ekarpenak finantzaketa lortzeko lehiatu behar zuen ESAren beste proiektu batzuekin.[77] EJSM hiru zundak osatuko zuten: NASAk zuzendutako Jupiter Europa Orbiterek, ESAk zuzendutako Jupiter Ganymede Orbiterek eta, agian, JAXAk zuzendutako Jupiter Magnetospheric Orbiterek.

Balizko giza esplorazioa eta bizilekua

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Kalistoko oinarri baten irudikapen artistikoa[78]

2003an, NASAk Human Outer Planets Exploration (HOPE) izeneko azterlan kontzeptual bat egin zuen, kanpo Eguzki-sistemaren etorkizuneko giza esplorazioari buruz. Xehetasunez aztertzeko aukeratutako helburua Kalisto izan zen.[18][79]

Azterlanak Kalistoren gainazalean base bat eraikitzea proposatu zuen, Eguzki-sistema gehiago esploratzeko suziri-propultsatzaileak ekoizteko.[78] Kalistoko base baten abantailen artean daude erradiazio txikia (Jupiterretik urrun dagoelako) eta egonkortasun geologikoa. Oinarri horrek Europa urrutitik esploratzea erraztu lezake. Jupiterren sistemako geltoki ezin hobea ere izan liteke, kanpo Eguzki-sistemarantz urrunago doazen espazio-ontziak zerbitzatzeko. Ontzi horiek, Kalistotik irten ondoren, Jupiterren ondotik hurbil igaroz grabitate-laguntza baliatu lezakete.[18]

2003ko abenduan, NASAk jakinarazi zuen 2040ko hamarkadan eskifaiadun misio bat bidal zitekeela Kalistora.[80]

Oharrak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  1. ↑ Aurreko hemisferioa orbita-mugimenduaren norabidera begira dagoena da; atzeko hemisferioa, berriz, kontrako norabidera begira dagoena.
  2. ↑ Aipatutako inertzia-momentu adimensionala I/(mr2) da, non I inertzia-momentua den, m masa eta r erradio maximoa. Gorputz esferiko homogeneo batentzat 0,4 da, baina 0,4 baino txikiagoa dentsitatea sakonerarekin handitzen bada.
  3. ↑ Satelite izoztuen kasuan, palinpsestoak gainazaleko ezaugarri zirkular distiratsuak dira, seguruenik inpaktu-krater zaharrak.[3]
  4. ↑ Ingelesezko embay aditzak, badia batean bezala, inguratzea edo babestea esan nahi du.

Erreferentziak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  1. ↑ (Ingelesez) Callisto – Overview – Planets – NASA Solar System Exploration. NASA Solar System Exploration jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2014ko martxoaren 28a).
  2. ↑ (Ingelesez) Glenday, Craig. (2013). Guinness Book of World Records 2014. Guinness World Records Limited, 187 or. ISBN 978-1-908843-15-9..
  3. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 (Ingelesez) Greeley, R.Adierazpen errorea: Hitz ezezaguna "etal". (2000). «Galileo views of the geology of Callisto» Planetary and Space Science 489: 829–853.  doi:10.1016/S0032-0633(00)00050-7. Bibcode: 2000P&SS...48..829G..
  4. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 (Ingelesez) Moore, Jeffrey M.Adierazpen errorea: Hitz ezezaguna "etal". (2004). Jupiter: The planet, Satellites and Magnetosphere. Cambridge University Press jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2022ko urriaren 9a).
  5. 1 2 3 4 (Ingelesez) Moore, Jeffrey M.; Asphaug, Erik; Morrison, David; Spencer, John R.; Chapman, Clark R.; Bierhaus, Beau; Sullivan, Robert J.; Chuang, Frank C. et al.. (1999). «Mass Movement and Landform Degradation on the Icy Galilean Satellites: Results of the Galileo Nominal Mission» Icarus 1402: 294–312.  doi:10.1006/icar.1999.6132. Bibcode: 1999Icar..140..294M. jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2019ko urtarrilaren 29a).
  6. 1 2 (Ingelesez) Chang, Kenneth. (2015-03-12). Suddenly, It Seems, Water Is Everywhere in Solar System. The New York Times jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2020ko maiatzaren 9a).
  7. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 (Ingelesez) Kuskov, O. L.; Kronrod, V. A.. (2005). «Internal structure of Europa and Callisto» Icarus 1772: 550–569.  doi:10.1016/j.icarus.2005.04.014. Bibcode: 2005Icar..177..550K..
  8. 1 2 3 4 5 6 (Ingelesez) Showman, A. P.; Malhotra, R.. (1999-10-01). «The Galilean Satellites» Science 2865437: 77–84.  doi:10.1126/science.286.5437.77. PMID 10506564. Bibcode: 1999Sci...286...77S..
  9. 1 2 3 (Ingelesez) Musotto, Susanna; Varadi, Ferenc; Moore, William; Schubert, Gerald. (2002). «Numerical Simulations of the Orbits of the Galilean Satellites» Icarus 1592: 500–504.  doi:10.1006/icar.2002.6939. Bibcode: 2002Icar..159..500M..
  10. 1 2 (Ingelesez) Cooper, John F.; Johnson, Robert E.; Mauk, Barry H.; Garrett, Garry H.; Gehrels, Neil. (2001). «Energetic Ion and Electron Irradiation of the Icy Galilean Satellites» Icarus 1491: 133–159.  doi:10.1006/icar.2000.6498. Bibcode: 2001Icar..149..133C. jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2012ko urtarrilaren 16a).
  11. ↑ (Ingelesez) Exploring Jupiter – JIMO – Jupiter Icy Moons Orbiter – the moon Callisto. Space Today Online jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2018ko ekainaren 26a).
  12. 1 2 3 (Ingelesez) Carlson, R. W.. (1999). «A Tenuous Carbon Dioxide Atmosphere on Jupiter's Moon Callisto» Science 2835403: 820–821.  doi:10.1126/science.283.5403.820. PMID 9933159. Bibcode: 1999Sci...283..820C. jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2008ko urriaren 3a).
  13. 1 2 (Ingelesez) Liang, M. C.Adierazpen errorea: Hitz ezezaguna "etal". (2005). «Atmosphere of Callisto» Journal of Geophysical Research 110E2: E02003.  doi:10.1029/2004JE002322. Bibcode: 2005JGRE..110.2003L..
  14. 1 2 3 (Ingelesez) Kliore, A. J.Adierazpen errorea: Hitz ezezaguna "etal". (2002). «Ionosphere of Callisto from Galileo radio occultation observations» Journal of Geophysical Research 107A11: 1407.  doi:10.1029/2002JA009365. Bibcode: 2002JGRA..107.1407K. jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2022ko urriaren 9a).
  15. 1 2 3 4 (Ingelesez) Canup, Robin M.; Ward, William R.. (2002). «Formation of the Galilean Satellites: Conditions of Accretion» The Astronomical Journal 1246: 3404–3423.  doi:10.1086/344684. Bibcode: 2002AJ....124.3404C. jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2022ko urriaren 9a).
  16. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 (Ingelesez) Spohn, T.; Schubert, G.. (2003). «Oceans in the icy Galilean satellites of Jupiter?» Icarus 1612: 456–467.  doi:10.1016/S0019-1035(02)00048-9. Bibcode: 2003Icar..161..456S. jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2022ko urriaren 9a).
  17. 1 2 3 4 (Ingelesez) Lipps, Jere H.Adierazpen errorea: Hitz ezezaguna "etal". (2004). «Astrobiology of Jupiter's Icy Moons» Proc. SPIE 5555: 10.  doi:10.1117/12.560356. Bibcode: 2004SPIE.5555...78L. jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2008ko abuztuaren 20a).
  18. 1 2 3 (Ingelesez) Trautman, Pat; Bethke, Kristen. (2003). Revolutionary Concepts for Human Outer Planet Exploration (HOPE). NASA jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2012ko urtarrilaren 19a).
  19. ↑ (Latinez) Galilei, G.. (1610-03-13). Sidereus Nuncius. .
  20. 1 2 (Ingelesez) Satellites of Jupiter. The Galileo Project jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2012ko otsailaren 11).
  21. ↑ (Latinez) Marius, S.. (1614). Mundus Iovialis anno M.DC.IX Detectus Ope Perspicilli Belgici. jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2019ko irailaren 29a).
  22. ↑ (Ingelesez) Van Helden, Albert. (1994-08). «Naming the Satellites of Jupiter and Saturn» The Newsletter of the Historical Astronomy Division of the American Astronomical Society 32 jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2022ko abenduaren 7a).
  23. ↑ (Latinez) Marius, Simon. (1614). Mundus Iovialis: anno MDCIX detectus ope perspicilli Belgici, hoc est, quatuor Jovialium planetarum, cum theoria, tum tabulæ. Sumptibus & Typis Iohannis Lauri, B2, aurrealdea eta atzealdea (35. eta 36. irudiak), erratarekin azken orrialdean (78. irudia) or. jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2020ko uztailaren 2a).
  24. ↑ (Ingelesez) Barnard, E. E.. (1892). «Discovery and Observation of a Fifth Satellite to Jupiter» Astronomical Journal 12: 81–85.  doi:10.1086/101715. Bibcode: 1892AJ.....12...81B..
  25. ↑ (Ingelesez) Bala, Gavin Jared; Miller, Kirk. (2025-03-07). Phobos and Deimos symbols. The Unicode Consortium.
  26. ↑ (Ingelesez) Planetary Satellite Mean Orbital Parameters. Jet Propulsion Laboratory, California Institute of Technology jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2013ko azaroaren 3a).
  27. ↑ (Ingelesez) Lari, Giacomo; Saillenfest, Melaine; Fenucci, Marco. (2020). «Long-term evolution of the Galilean satellites: the capture of Callisto into resonance» Astronomy & Astrophysics 639: A40.  doi:10.1051/0004-6361/202037445. Bibcode: 2020A&A...639A..40L. jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2022ko ekainaren 11).
  28. 1 2 3 4 (Ingelesez) Anderson, J. D.; Jacobson, R. A.; McElrath, T. P.; Moore, W. B.; Schubert, G.; Thomas, P. C.. (2001). «Shape, mean radius, gravity field and interior structure of Callisto» Icarus 1531: 157–161.  doi:10.1006/icar.2001.6664. Bibcode: 2001Icar..153..157A..
  29. ↑ (Ingelesez) Bills, Bruce G.. (2005). «Free and forced obliquities of the Galilean satellites of Jupiter» Icarus 1751: 233–247.  doi:10.1016/j.icarus.2004.10.028. Bibcode: 2005Icar..175..233B. jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2020ko uztailaren 27a).
  30. 1 2 3 4 (Ingelesez) Freeman, J.. (2006). «Non-Newtonian stagnant lid convection and the thermal evolution of Ganymede and Callisto» Planetary and Space Science 541: 2–14.  doi:10.1016/j.pss.2005.10.003. Bibcode: 2006P&SS...54....2F. jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2007ko abuztuaren 24a).
  31. ↑ (Ingelesez) United Nations Scientific Committee on the Effects of Atomic Radiation. Nazio Batuak, 4 or. ISBN 978-92-1-142274-0. jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2019ko uztailaren 16a).
  32. ↑ (Ingelesez) Ringwald, Frederick A.. (2000-02-29). SPS 1020 (Introduction to Space Sciences). California State University, Fresno jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2008ko uztailaren 25a).
  33. ↑ (Ingelesez) Clark, R. N.. (1981-04-10). «Water frost and ice: the near-infrared spectral reflectance 0.65–2.5 μm» Journal of Geophysical Research 86B4: 3087–3096.  doi:10.1029/JB086iB04p03087. Bibcode: 1981JGR....86.3087C. jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2011ko ekainaren 6a).
  34. 1 2 (Ingelesez) Brown, R. H.; Baines, K. H.; Bellucci, G.; Bibring, J.-P.; Buratti, B. J.; Capaccioni, F.; Cerroni, P.; Clark, R. N. et al.. (2003). «Observations with the Visual and Infrared Mapping Spectrometer (VIMS) during Cassini's Flyby of Jupiter» Icarus 1642: 461–470.  doi:10.1016/S0019-1035(03)00134-9. Bibcode: 2003Icar..164..461B..
  35. ↑ (Ingelesez) Noll, K. S.. (1996). Detection of SO2 on Callisto with the Hubble Space Telescope. Lunar and Planetary Science XXXI, 1852 or. jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2016ko ekainaren 4a).
  36. 1 2 (Ingelesez) Hibbitts, C. A.; McCord, T. B.; Hansen, G. B.. (1998). Distributions of CO2 and SO2 on the Surface of Callisto. Lunar and Planetary Science XXXI, 1908 or. jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2016ko ekainaren 4a).
  37. ↑ (Ingelesez) Khurana, K. K.; Kivelson, M. G.; Stevenson, D. J.; Schubert, G.; Russell, C. T.; Walker, R. J.; Polanskey, C.. (1998). «Induced magnetic fields as evidence for subsurface oceans in Europa and Callisto» Nature 3956704: 777–780.  doi:10.1038/27394. PMID 9796812. Bibcode: 1998Natur.395..777K. jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2022ko urriaren 9a).
  38. 1 2 (Ingelesez) Zimmer, C.; Khurana, K. K.; Kivelson, Margaret G.. (2000). «Subsurface Oceans on Europa and Callisto: Constraints from Galileo Magnetometer Observations» Icarus 1472: 329–347.  doi:10.1006/icar.2000.6456. Bibcode: 2000Icar..147..329Z. jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2022ko urriaren 9a).
  39. ↑ (Ingelesez) Anderson, J. D.; Schubert, G.; Jacobson, R. A.; Lau, E. L.; Moore, W. B.; Sjo Gren, W. L.. (1998). «Distribution of Rock, Metals and Ices in Callisto» Science 2805369: 1573–1576.  doi:10.1126/science.280.5369.1573. PMID 9616114. Bibcode: 1998Sci...280.1573A. jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2007ko irailaren 26a).
  40. ↑ (Ingelesez) Sohl, F.; Spohn, T.; Breuer, D.; Nagel, K.. (2002). «Implications from Galileo Observations on the Interior Structure and Chemistry of the Galilean Satellites» Icarus 1571: 104–119.  doi:10.1006/icar.2002.6828. Bibcode: 2002Icar..157..104S..
  41. ↑ (Ingelesez) Monteux, J.; Tobie, G.; Choblet, G.; Le Feuvre, M.. (2014). «Can large icy moons accrete undifferentiated?» Icarus 237: 377–387.  doi:10.1016/j.icarus.2014.04.041. Bibcode: 2014Icar..237..377M. jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2022ko urriaren 9a).
  42. ↑ (Ingelesez) Castillo-Rogez, J. C.. (2011). «How differentiated is Callisto» 42nd Lunar and Planetary Science Conference 1608: 2580. Bibcode: 2011LPI....42.2580C. jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2022ko urriaren 9a).
  43. 1 2 (Ingelesez) Zahnle, K.; Dones, L.; Levison, Harold F.. (1998). «Cratering Rates on the Galilean Satellites» Icarus 1362: 202–222.  doi:10.1006/icar.1998.6015. PMID 11878353. Bibcode: 1998Icar..136..202Z. jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2008ko otsailaren 27a).
  44. 1 2 3 4 (Ingelesez) Bender, K. C.; Rice, J. W.; Wilhelms, D. E.; Greeley, R.. (1997). «Geological map of Callisto» Abstracts of the 25th Lunar and Planetary Science Conference 25: 91. Bibcode: 1994LPI....25...91B. jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2015eko urtarrilaren 24a).
  45. ↑ (Ingelesez) Wagner, R.Adierazpen errorea: Hitz ezezaguna "etal". (2001-03-12). Fractures, Scarps, and Lineaments on Callisto and their Correlation with Surface Degradation. 32nd Annual Lunar and Planetary Science Conference jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2022ko urriaren 9a).
  46. 1 2 (Ingelesez) Controlled Photomosaic Map of Callisto JC 15M CMN. (2002. argitaraldia) U.S. Geological Survey jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2013ko maiatzaren 9a).
  47. ↑ (Ingelesez) Chapman, C. R.Adierazpen errorea: Hitz ezezaguna "etal". (1997). Populations of Small Craters on Europa, Ganymede, and Callisto: Initial Galileo Imaging Results. Lunar and Planetary Science XXXI, 1221 or. jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2022ko urriaren 9a).
  48. 1 2 3 (Ingelesez) Carberry Mogan, Shane R.; Liuzzo, Lucas; Poppe, Andrew R.; Simon, Sven; Szalay, Jamey R.; Tucker, Orenthal J.; Johnson, Robert E.. (2023-09). «Callisto's Atmosphere: The Oxygen Enigma» Journal of Geophysical Research: Planets 1289  doi:10.1029/2023JE007894. ISSN 2169-9097. Bibcode: 2023JGRE..12807894C..
  49. 1 2 (Ingelesez) Cunningham, Nathaniel J.; Spencer, John R.; Feldman, Paul D.; Strobel, Darrell F.; France, Kevin; Osterman, Steven N.. (2015-07). «Detection of Callisto's oxygen atmosphere with the Hubble Space Telescope» Icarus 254: 178–189.  doi:10.1016/j.icarus.2015.03.021. Bibcode: 2015Icar..254..178C..
  50. 1 2 (Ingelesez) de Kleer, Katherine; Milby, Zachariah; Schmidt, Carl; Camarca, Maria; Brown, Michael E.. (2023-02-01). «The Optical Aurorae of Europa, Ganymede, and Callisto» The Planetary Science Journal 42: 37.  doi:10.3847/PSJ/acb53c. ISSN 2632-3338. Bibcode: 2023PSJ.....4...37D..
  51. 1 2 (Ingelesez) Cartwright, Richard J.; Villanueva, Geronimo L.; Holler, Bryan J.; Camarca, Maria; Faggi, Sara; Neveu, Marc; Roth, Lorenz; Raut, Ujjwal et al.. (2024). Revealing Callisto's carbon-rich surface and CO2 atmosphere with JWST. .
  52. ↑ (Ingelesez) Howard, Alan D.; Moore, Jeffrey M.. (2008-02). «Sublimation-driven erosion on Callisto: A landform simulation model test» Geophysical Research Letters 353  doi:10.1029/2007GL032618. ISSN 0094-8276. Bibcode: 2008GeoRL..35.3203H..
  53. ↑ (Ingelesez) Galli, A.; Vorburger, A.; Carberry Mogan, S. R.; Roussos, E.; Stenberg Wieser, G.; Wurz, P.; Föhn, M.; Krupp, N. et al.. (2022-05). «Callisto's Atmosphere and Its Space Environment: Prospects for the Particle Environment Package on Board JUICE» Earth and Space Science 95  doi:10.1029/2021EA002172. ISSN 2333-5084. Bibcode: 2022E&SS....902172G..
  54. ↑ (Ingelesez) Roth, Lorenz. (2017-05-27). «Detection of a hydrogen corona at Callisto» Journal of Geophysical Research: Planets 1225: 1046–1055.  doi:10.1002/2017JE005294. Bibcode: 2017JGRE..122.1046R..
  55. ↑ (Ingelesez) Alday, Juan; Roth, Lorenz; Ivchenko, Nickolay; Retherford, Kurt D.; Becker, Tracy M.; Molyneux, Philippa; Saur, Joachim. (2017-11-15). «New constraints on Ganymede's hydrogen corona: Analysis of Lyman-α emissions observed by HST/STIS between 1998 and 2014» Planetary and Space Science 148: 35–44.  doi:10.1016/j.pss.2017.10.006. ISSN 0032-0633. Bibcode: 2017P&SS..148...35A..
  56. ↑ (Ingelesez) Spencer, John R.; Calvin, Wendy M.. (2002-12). «Condensed O2 on Europa and Callisto» The Astronomical Journal 1246: 3400–3403.  doi:10.1086/344307..
  57. 1 2 3 4 5 (Ingelesez) McKinnon, William B.. (2006). «On convection in ice I shells of outer Solar System bodies, with detailed application to Callisto» Icarus 1832: 435–450.  doi:10.1016/j.icarus.2006.03.004. Bibcode: 2006Icar..183..435M..
  58. 1 2 3 (Ingelesez) Nagel, K.; Breuer, D.; Spohn, T.. (2004). «A model for the interior structure, evolution, and differentiation of Callisto» Icarus 1692: 402–412.  doi:10.1016/j.icarus.2003.12.019. Bibcode: 2004Icar..169..402N..
  59. ↑ (Ingelesez) Barr, A. C.; Canup, R. M.. (2008-08-03). «Constraints on gas giant satellite formation from the interior states of partially differentiated satellites» Icarus 1981: 163–177.  doi:10.1016/j.icarus.2008.07.004. Bibcode: 2008Icar..198..163B..
  60. ↑ (Ingelesez) Showman, A. P.; Malhotra, R.. (1997-03). «Tidal evolution into the Laplace resonance and the resurfacing of Ganymede» Icarus 1271: 93–111.  doi:10.1006/icar.1996.5669. Bibcode: 1997Icar..127...93S..
  61. ↑ (Ingelesez) Baldwin, E.. (2010-01-25). Comet impacts explain Ganymede-Callisto dichotomy. Astronomy Now jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2010eko urtarrilaren 30a).
  62. ↑ (Ingelesez) Barr, A. C.; Canup, R. M.. (2010-03). Origin of the Ganymede/Callisto dichotomy by impacts during an outer solar system late heavy bombardment. 41st Lunar and Planetary Science Conference (2010) jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2011ko ekainaren 5a).
  63. ↑ (Ingelesez) Barr, A. C.; Canup, R. M.. (2010-01-24). «Origin of the Ganymede–Callisto dichotomy by impacts during the late heavy bombardment» Nature Geoscience 3: 164–167.  doi:10.1038/NGEO746. Bibcode: 2010NatGe...3..164B. jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2021eko martxoaren 1a).
  64. ↑ (Ingelesez) Nimmo, Francis. (2015-01-15). «Powering Triton's recent geological activity by obliquity tides: Implications for Pluto geology» Icarus 246: 2–10.  doi:10.1016/j.icarus.2014.01.044. Bibcode: 2015Icar..246....2N. jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2020ko uztailaren 27a).
  65. 1 2 (Ingelesez) Phillips, Tony. (1998-10-23). Callisto makes a big splash. NASA jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2019ko maiatzaren 28a).
  66. ↑ (Ingelesez) Raulin, François. (2005). «Exo-Astrobiological Aspects of Europa and Titan: from Observations to speculations» Space Science Reviews 1161–2: 471–487.  doi:10.1007/s11214-005-1967-x. Bibcode: 2005SSRv..116..471R..
  67. ↑ (Ingelesez) Cruikshank, Dale P.; Nelson, Robert M.. (2007). Io After Galileo. Springer Berlin Heidelberg, 5–33 or.  doi:10.1007/978-3-540-48841-5_2. ISBN 978-3-540-34681-4..
  68. ↑ (Ingelesez) Greenberg, Ralph. (1979-07-09). AN OCEAN ON EUROPA. The History of an Idea.
  69. ↑ (Ingelesez) Morring, F.. (2007-05-07). «Ring Leader» Aviation Week & Space Technology: 80–83. jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2022ko uztailaren 8a).
  70. ↑ (Ingelesez) ESA Science & Technology – JUICE. ESA 2021-11-08 jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2019ko irailaren 21a).
  71. ↑ (Ingelesez) Amos, Jonathan. (2012-05-02). Esa selects 1bn-euro Juice probe to Jupiter. BBC News jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2020ko maiatzaren 11).
  72. ↑ (Ingelesez) Europa Clipper. NASA 2017-12.
  73. ↑ (Ingelesez) Theresa, Deena. (2022-09-23). China's Tianwen 4 to target Jupiter and Uranus with two spacecraft on one rocket. interestingengineering.com.
  74. ↑ (Ingelesez) Kluger, Jeffrey. (2022-09-23). «China Unveils Plans to Send Spacecraft to Jupiter and Uranus» Time jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2023ko apirilaren 17a).
  75. ↑ (Ingelesez) Jones, Andrew. (2022-09-22). China wants to probe Uranus and Jupiter with 2 spacecraft on one rocket. Space.com.
  76. ↑ (Ingelesez) Rincon, Paul. (2009-02-20). Jupiter in space agencies' sights. BBC News jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2009ko otsailaren 21a).
  77. ↑ (Ingelesez) Cosmic Vision 2015–2025 Proposals. ESA 2007-07-21 jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2011ko irailaren 2a).
  78. 1 2 (Ingelesez) Vision for Space Exploration. NASA jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2022ko urriaren 9a).
  79. ↑ (Ingelesez) Troutman, Patrick A.; Bethke, Kristen; Stillwagen, Fred; Caldwell, Darrell L. Jr.; Manvi, Ram; Strickland, Chris; Krizan, Shawn A.. (2003-01-28). «Revolutionary Concepts for Human Outer Planet Exploration (HOPE)» AIP Conference Proceedings 654: 821–828.  doi:10.1063/1.1541373. Bibcode: 2003AIPC..654..821T..
  80. ↑ (Ingelesez) High Power MPD Nuclear Electric Propulsion (NEP) for Artificial Gravity HOPE Missions to Callisto. NASA jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2012ko martxoaren 5a).

Kanpo estekak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
"https://eu.wikipedia.org/w/index.php?title=Kalisto&oldid=11874022"(e)tik eskuratuta