Վիքիպեդիա:Շաբաթվա հոդված

Շաբաթվա հոդված «Շաբաթվա հոդված» նախագծի նպատակն է Գլխավոր էջում ամեն շաբաթ ներկայացնել հետաքրքիր և ուշագրավ մի հոդված։ Նախագիծը համագործակցության հարթակ է. պետք է ոչ միայն ամեն շաբաթ նոր հոդված ընտրել, այլև՝ յուրաքանչյուր ընտրություն առիթ է հոդվածի բովանդակությունը շտկելու և համալրելու համար։ Եթե ինքներդ հանդիպել եք հետաքրքիր հոդված, ապա սեղմեք այստեղ այն «թեկնածու» առաջարկելու համար, սակայն մինչ այդ ծանոթացի՛ր կանոնակարգին և չափանիշներին։ Նախագիծը վերահսկվում է ակտիվ մասնակիցների կողմից (տե՛ս աջում⇒):

Նախագծի ենթաէջեր Շաբաթվա հոդվածի չափանիշներ Թեկնածուներ Կաղապարներ Շաբաթվա հոդված Շաբաթվա հոդված ընտրված հոդված Հոդվածի ծանուցում Չընտրված հոդվածի ծանուցում Վերահսկող մասնակիցներ Բեքո

Թարմացնել այս էջի քեշը • Թարմացնել Գլխավոր էջի քեշը.

Այս շաբաթվա հոդված

-

< «Շաբաթվա հոդված» նախագիծ Լեղատու արջեր (երբեմն կոչվում են մարտկոցային արջեր), արջեր, որոնք պահվում են անազատության մեջ՝ նրանց լեղին հավաքելու համար։ Լեղին մարսողական հեղուկ է, որն արտադրվում է լյարդում և պահվում լեղապարկում, և օգտագործվում է ավանդական ասիական բժշկության որոշ մասնագետների կողմից։ Գնահատվում է, որ Չինաստանում, Հարավային Կորեայում, Լաոսում, Վիետնամում և Մյանմայում շուրջ 12,000 արջ պահվում է անասնապահական ֆերմաներում լեղի ստանալու նպատակով։ Լեղու համար պահվող արջի ամենատարածված տեսակը ասիական սև արջն է (Ursus thibetanus), թեև արևային արջը (Helarctos malayanus), գորշ արջը (Ursus arctos) և արջերի մյուս բոլոր տեսակները նույնպես օգտագործվում են (միակ բացառությունը մեծ պանդան է, որը չի արտադրում ուրսոդեօքսիխոլաթթու)։ Թե՛ ասիական սև արջը, թե՛ արևային արջը ընդգրկված են Բնության պահպանության միջազգային միության կողմից հրապարակվող Վտանգված տեսակների Կարմիր ցուցակում որպես խոցելի տեսակներ։ Պատմականորեն լեղին հավաքվել է արջերի որսի միջոցով, սակայն արդյունաբերական բուծումը լայն տարածում է գտել 1980-ական թվականներին որսի արգելքից ի վեր։ Լեղին կարելի է կորզել մի քանի եղանակներով, որոնցից յուրաքանչյուրը պահանջում է որոշակի վիրահատական միջամտություն և կարող է թողնել մշտական խողովակակապ (ֆիստուլա) կամ տեղադրված կաթետեր։ Արջերի զգալի մասը սատկում է ոչ պրոֆեսիոնալ վիրահատության պատճառած սթրեսից կամ առաջացող վարակներից։ Լեղի տվող ֆերմերային արջերը մշտապես պահվում են փոքր վանդակներում, որոնք հաճախ թույլ չեն տալիս նրանց կանգնել, ուղիղ նստել կամ շրջվել։ Վանդակների այս խիստ սահմանափակող համակարգերը և ցածրորակ խնամքը կարող են հանգեցնել բարօրության մի շարք խնդիրների, այդ թվում՝ ֆիզիկական վնասվածքների, ցավի, ուժեղ հոգեկան սթրեսի և մկանային ատրոֆիայի։ Որոշ արջեր որսվում են դեռ ձագ հասակում և կարող են պահվել նման պայմաններում մինչև 30 տարի։ Արջի արտադրանքի առևտրի ծավալը գնահատվում է մինչև 2 միլիարդ դոլար։ Լեղու համար արջերի արդյունաբերական բուծման պրակտիկան լայնորեն դատապարտվել է բժիշկների կողմից ինչպես Չինաստանում, այնպես էլ արտերկրում։ Ավելին⇒

-

Անցած 10 շաբաթվա հոդվածները	Հաջորդ 10 Շաբաթվա հոդվածները
Շաբաթ 44 < «Շաբաթվա հոդված» նախագիծ Վայրի բնության պահպանություն, վայրի տեսակների և դրանց բնակավայրերի պաշտպանությանն ուղղված գործունեություն, որի նպատակն է պահպանել վայրի կենդանիների տեսակների կամ պոպուլյացիաների առողջ վիճակը, ինչպես նաև վերականգնել, պահպանել կամ բարելավել բնական էկոհամակարգերը։ Վայրի բնության հիմնական սպառնալիքներն են բնակավայրերի ոչնչացումը, դեգրադացումը և մասնատումը, գերշահագործումը, որսագողությունը, աղտոտումը, կլիմայի փոփոխությունը և վայրի կենդանիների ու բույսերի ապօրինի առևտուրը։ Բնության պահպանության միջազգային միության (համառոտ՝ IUCN) տվյալներով՝ գնահատված տեսակներից 42․100-ը գտնվում են անհետացուման վտանգի տակ։ Եթե գնահատականն ընդլայնվի և ընդգրկի գոյություն ունեցող բոլոր տեսակները, ապա 2019 թվականին ՄԱԿ-ի հրապարակած կենսաբազմազանության վերաբերյալ զեկույցում նշված թիվն ավելի մեծ է՝ շուրջ մեկ միլիոն տեսակ։ Միաժամանակ ընդունվում է, որ անհետացման վտանգի տակ գտնվող տեսակներ պարունակող էկոհամակարգերի աճող թվաքանակը վերանում է։ Այս խնդիրների լուծման նպատակով իրականացվել են պետական և միջազգային մակարդակներով նախաձեռնություններ՝ Երկրի վայրի բնությունը պահպանելու համար։ Բնության պահպանության ոլորտի կարևոր միջազգային համաձայնագրերից են 1973 թվականին ընդունված Վայրի կենդանական և բուսական աշխարհի վտանգված տեսակների միջազգային առևտրի մասին կոնվենցիան (համառոտ՝ CITES) և 1992 թվականին ընդունված Կենսաբանական բազմազանության մասին կոնվենցիան (համառոտ՝ CBD)։ Գործում են նաև բնության պահպանությամբ զբաղվող բազմաթիվ հասարակական կազմակերպություններ, այդ թվում՝ «Բնության պահպանության միությունը» (անգլ.՝ The Nature Conservancy), Բնության համաշխարհային հիմնադրամը (անգլ.՝ World Wildlife Fund, համառոտ՝ WWF) և «Բնության պահպանության միջազգային կազմակերպությունը» (անգլ.՝ Conservation International)։ Բնակավայրերի ոչնչացումը նվազեցնում է այն տարածքների թիվը, որտեղ կարող է ապրել վայրի բնությունը։ Բնակավայրերի մասնատումը խզում է բնակավայրի շարունակականությունը՝ հաճախ վայրի կենդանիների մեծ պոպուլյացիաները բաժանելով մի քանի ավելի փոքր պոպուլյացիաների։ Մարդու գործունեության հետևանքով բնակավայրերի կորուստն ու մասնատումը տեսակների թվաքանակի նվազման և անհետացման հիմնական պատճառներից են։ Մարդու գործունեությամբ պայմանավորված բնակավայրերի կորստի հիմնական օրինակներն են անտառահատումները, գյուղատնտեսության ընդլայնումը և ուրբանիզացիան։ Բնակավայրերի ոչնչացումն ու մասնատումը կարող են մեծացնել վայրի կենդանիների պոպուլյացիաների խոցելիությունը՝ նվազեցնելով դրանց հասանելի տարածքն ու ռեսուրսները և մեծացնելով մարդկանց հետ բախումների հավանականությունը։ Բացի այդ, բնակմիջավայրերի ոչնչացումն ու մասնատումը հանգեցնում են ավելի փոքր բնակմիջավայրերի առաջացմանը։ Փոքր բնակմիջավայրերում կարող են գոյատևել ավելի փոքր պոպուլյացիաներ, որոնք անհետացման ավելի մեծ վտանգի են ենթարկվում։ COVID-19 համավարակը զգալիորեն փոխել է մարդկանց վարքագիծը՝ հանգեցնելով տեղաշարժի պարտադիր և կամավոր սահմանափակումների։ Արդյունքում մարդիկ սկսել են ավելի հաճախ օգտվել կանաչ տարածքներից, որոնք նախկինում ծառայել են որպես վայրի բնության բնակավայրեր։ Սակայն մարդկային գործունեության այս աճը հանգեցրել է տարբեր տեսակների բնական բնակավայրերի ոչնչացմանը։ Ավելին⇒	Շաբաթ 46
Շաբաթ 43 < «Շաբաթվա հոդված» նախագիծ Փայտային բույսերի ներխուժում (անգլ.՝ Woody plant encroachment, կոչվում է նաև փայտային ներխուժում, թփուտների ներխուժում, թփերի ներխուժում, թփակալում, փայտային բույսերի բազմացում կամ թփուտների խտացում), բնական երևույթ, որը բնութագրվում է փայտային բույսերի, թփուտների և թփերի տարածքի ընդլայնմամբ և խտության աճով: Ներխուժումը հիմնականում տեղի է ունենում խոտածածկ շերտի, հացազգիների և լայնատերև խոտաբույսերի հաշվին։ Երևույթը վերաբերում է տեղական բույսերի տարածմանը, այլ ոչ թե օտարածին ինվազիվ տեսակների ներխուժմանը։ Փայտային բույսերի ներխուժումը նկատվում է տարբեր էկոհամակարգերում և ամբողջ աշխարհում ունի տարբեր բնութագրեր ու ինտենսիվություն։ Հիմնականում տեղի է ունենում խոտհարքներում, սավաննաներում և անտառային տարածքներում ու կարող է հանգեցնել ռեժիմների փոփոխության, ինչի արդյունքում բաց խոտհարքներն և սավաննաները կարող են վերածվել փակ անտառի։ Պատճառները ներառում են հողօգտագործման ինտենսիվացումը, ինչպիսին է գերարածեցումը, ինչպես նաև անտառային հրդեհների ճնշումը և վայրի բուսակերների թվաքանակի կրճատումը։ Մթնոլորտում CO2-ի բարձր մակարդակը և գլոբալ տաքացումը համարվում են գործընթացն արագացնող գործոններ։ Հողերի լքումը նույնպես կարող է հանգեցնել փայտային բույսերի ներխուժման։ Փայտային բույսերի ներխուժման ազդեցությունը խիստ կախված է կոնտեքստից։ Այն կարող է լուրջ բացասական ազդեցություն ունենալ հիմնական էկոհամակարգային ծառայությունների, հատկապես կենսաբազմազանության, կենդանիների կենսամիջավայրի, հողի արտադրողականության և ստորերկրյա ջրերի լիցքավորման վրա։ Արոտավայրերում փայտային բույսերի ներխուժումը հանգեցրել է արտադրողականության զգալի անկման՝ սպառնալով տուժած հողօգտագործողների կենսապահովմանը։ Փայտային բույսերի ներխուժումը հաճախ մեկնաբանվում է որպես հողերի դեգրադացիայի ախտանիշ՝ հիմնական էկոհամակարգային ծառայությունների վրա դրա բացասական ազդեցության պատճառով, սակայն նաև համարվում է, որ այն բնական սուկցեսիայի ձև է։ Տարբեր երկրներ ակտիվորեն պայքարում են փայտային բույսերի ներխուժման դեմ՝ խոտհարքների կառավարման հարմարեցված մեթոդների, վերահսկվող հրդեհների և թփերի մեխանիկական նոսրացման միջոցով։ Վերահսկման նման միջոցառումները կարող են հանգեցնել փոխզիջումների կլիմայի փոփոխության մեղմացման, կենսաբազմազանության, անապատացման դեմ պայքարի և գյուղական եկամուտների ամրապնդման միջև։ Փայտային բույսերի ներխուժման ածխածնի կլանման ազդեցությունները խիստ կախված են կոնտեքստից. ԿՓՓՄԽ-ն նշում է, որ այն կարող է հանգեցնել ածխածնի աննշան ավելացման, բայց միաժամանակ կարող է քողարկել հողի դեգրադացիայի հիմքում ընկած գործընթացները։ Ավելին⇒	Շաբաթ 47
Շաբաթ 42 < «Շաբաթվա հոդված» նախագիծ Բնապահպանական շարժում (անգլ.՝ Environmentalism), լայն փիլիսոփայություն, գաղափարախոսություն և սոցիալական շարժում, վերաբերում է կյանքի, կենսամիջավայրի և շրջակա միջավայրի պահպանությանը։ Մինչդեռ բնապահպանությունը կենտրոնանում է կանաչ գաղափարախոսության և քաղաքականության բնապահպանական ու բնությանը վերաբերող ասպեկտների վրա, էկոլոգիզմը համատեղում է սոցիալական էկոլոգիայի և բնապահպանության գաղափարախոսությունները։ Էկոլոգիզմ եզրույթն առավել հաճախ օգտագործվում է մայրցամաքային Եվրոպայի լեզուներում, մինչդեռ բնապահպանություն եզրույթն ավելի տարածված է անգլերենում, սակայն այս բառերն ունեն փոքր-ինչ տարբեր իմաստային երանգներ։ Բնապահպանությունը հանդես է գալիս շրջակա միջավայրի պահպանման, վերականգնման և բարելավման, ինչպես նաև Երկրի համակարգի կարևոր տարրերի կամ գործընթացների, ինչպես օրինակ՝ կլիման, և կարող է դիտարկվել որպես աղտոտումը վերահսկելուն կամ կենսաբազմազանությունը պաշտպանելուն ուղղված շարժում։ Այդ պատճառով այնպիսի հասկացություններ, ինչպիսիք են հողային էթիկան, բնապահպանական էթիկան, կենսաբազմազանությունը, էկոլոգիան և կենսաֆիլիայի վարկածը, կարևոր տեղ են զբաղեցնում։ Բնապահպանական շարժումը ներառում է բնապահպանական խնդիրների լուծման տարբեր մոտեցումներ, ներառյալ՝ ազատ շուկայական բնապահպանությունը, ավետարանական բնապահպանությունը և շրջակա միջավայրի պահպանության շարժումը։ Իր էությամբ, բնապահպանությունը փորձում է հավասարակշռել մարդկանց և այն տարբեր բնական համակարգերի միջև հարաբերությունները, որոնցից նրանք կախված են, այնպես, որ բոլոր բաղադրիչների համար ապահովվի կայունության պատշաճ մակարդա։ Այս հավասարակշռության ճշգրիտ միջոցներն ու արդյունքները վիճելի են, և բնապահպանական մտահոգությունները գործնականում արտահայտելու բազմաթիվ տարբեր եղանակներ կան։ Բնապահպանությունը և բնապահպանական մտահոգությունները հաճախ ներկայացվում են կանաչ գույնով, սակայն մարքեթինգային ոլորտն այս կապը յուրացրել է այսպես կոչված կանաչապատման մարտավարության համար։ Բնապահպանությունը դեմ է անտի-բնապահպանությանը, որը ասում է, որ երկիրը ավելի քիչ փխրուն է, քան որոշ բնապահպանության պաշտպաններ, և պատկերում է բնապահպանությունը չափազանց արձագանքող կլիմայի փոփոխության մեջ մարդու ներդրմանը կամ մարդկային առաջընթացին հակադրվելուն։ Բնապահպանությանը հակադրվում է հակաբնապահպանությունը, որը պնդում է, որ երկիրն ավելի քիչ խոցելի է, քան պնդում են որոշ բնապահպաններ, և բնապահպանությունը ներկայացնում է որպես կլիմայի փոփոխության մեջ մարդու ունեցած ազդեցությանը չափազանցված արձագանքող կամ մարդկային առաջընթացին հակադրվող։ Ավելին⇒	Շաբաթ 48
Շաբաթ 41 < «Շաբաթվա հոդված» նախագիծ WASH (նաև՝ WatSan կամ WaSH, անվանումն առաջացել է անգլերեն water, sanitation and hygiene՝ «ջուր, սանիտարական պայմաններ և հիգիենա» բառերի սկզբնատառերից), զարգացման համագործակցության կամ տեղական ինքնակառավարման մարմինների գործունեության ոլորտ, որը համայնքներին ապահովում է ջրի մատակարարման, սանիտարիայի և հիգիենայի ծառայություններով։ WASH ծառայությունների հասանելիության ապահովման հիմնական նպատակներն են հանրային առողջության բարելավումը, ջրի և սանիտարական պայմանների մարդու իրավունքի իրականացումը, կանանց համար խմելու ջուր հավաքելու ծանրաբեռնվածության նվազեցումը, ինչպես նաև դպրոցներում և առողջապահական հաստատություններում կրթական ու առողջապահական արդյունքների բարելավումը։ WASH ծառայությունների հասանելիությունը ջրային անվտանգության կարևոր բաղադրիչ է։ WASH ծառայությունների համընդհանուր, մատչելի և կայուն հասանելիությունը միջազգային զարգացման կարևորագույն խնդիրներից է և Կայուն զարգացման նպատակ 6-ի առաջին երկու թիրախների հիմնական ուղղությունն է։ 6.1 և 6.2 թիրախները նպատակ ունեն ապահովել ջրի և սանիտարական ծառայությունների հավասար ու մատչելի հասանելիություն բոլորի համար։ 2017 թվականի գնահատմամբ՝ 2,3 միլիարդ մարդ ապրում էր առանց հիմնական սանիտարական հարմարությունների, իսկ 844 միլիոն մարդ չուներ անվտանգ և մաքուր խմելու ջրի հասանելիություն։ WASH հապավումը լայնորեն օգտագործվում է հասարակական կազմակերպությունների և օգնություն տրամադրող կազմակերպությունների կողմից զարգացող երկրներում։ WASH-ի անբավարարության հետ կապված հիվանդությունների բեռը և վնասվածքները մանրամասն ուսումնասիրվել են։ WASH ծառայությունների բացակայության հետ սովորաբար կապված հիվանդություններն ու վիճակները ներառում են փորլուծությունը, թերսնուցումը, աճի դանդաղումը, ինչպես նաև անտեսված արևադարձային հիվանդությունները։ Կանանց համար գոյություն ունեն նաև առողջության լրացուցիչ վտանգներ, օրինակ՝ հղիության և ծննդաբերության ընթացքում կամ դաշտանային հիգիենայի կառավարման հետ կապված։ Քրոնիկական փորլուծությունը կարող է երկարաժամկետ բացասական ազդեցություն ունենալ երեխաների ինչպես ֆիզիկական, այնպես էլ մտավոր զարգացման վրա։ Այնուամենայնիվ, WASH ծառայությունների բարելավված հասանելիությունից բխող առողջապահական արդյունքների վերաբերյալ ճշգրիտ գիտական ապացույցներ հավաքելը դժվար է՝ մի շարք բարդացնող գործոնների պատճառով։ Հետազոտողները նշում են տեխնոլոգիական արդյունավետության ավելի երկարաժամկետ ուսումնասիրությունների, սանիտարական միջամտությունների առավել մանրամասն վերլուծության և բազմաթիվ միջամտությունների համակցված ազդեցության ուսումնասիրության անհրաժեշտությունը՝ WASH-ի առողջապահական արդյունքներն ավելի լավ գնահատելու համար։ WASH ծառայությունների հասանելիությունն անհրաժեշտ է ոչ միայն տնային տնտեսությունների մակարդակում, այլև ոչ բնակարանային միջավայրերում, ինչպիսիք են դպրոցները, առողջապահական հաստատությունները, աշխատավայրերը, բանտերը, ժամանակավոր օգտագործման վայրերը, ինչպես նաև տեղահանված բնակչության համար։ Դպրոցներում ձեռքերի խմբային լվացման հարմարությունները կարող են բարելավել հիգիենան։ Դպրոցներում WASH հարմարությունների բացակայությունը հաճախ հանգեցնում է նրան, որ աղջիկ աշակերտները չեն հաճախում դպրոց, ինչի հետևանքով նվազում են նրանց կրթական ձեռքբերումները։ Քաղաքային հետնախորշերում անվտանգ կառավարվող WASH ծառայությունների ապահովումը դժվար է։ WASH համակարգերը կարող են շարքից դուրս գալ տեղադրումից բավական կարճ ժամանակ անց, օրինակ՝ ջրաբաշխման համակարգերի արտահոսքի պատճառով։ Լրացուցիչ խնդիրներ են աղտոտված ջրային աղբյուրները և կլիմայի փոփոխության ազդեցությունը ջրային անվտանգության վրա։ WASH ծառայությունների ավելի հուսալի և արդար հասանելիության պլանավորման մոտեցումները ներառում են, օրինակ, WASH-ի ազգային ծրագրերի և մշտադիտարկման իրականացումը, կանանց հզորացումը և WASH ծառայությունների կլիմայական դիմակայունության բարձրացումը։ Ջրի կառավարման համակարգերի հարմարվողական կարողությունը կարող է օգնել մեղմելու կլիմայական իրադարձությունների որոշ ազդեցություններ և բարձրացնելու կլիմայական դիմակայունությունը: Տարբեր մակարդակներում գործող շահագրգիռ կողմերը՝ փոքր քաղաքային կոմունալ ծառայություններից մինչև ազգային կառավարություններ, պետք է հասանելիություն ունենան տարածաշրջանային կլիմայի և կլիմայի փոփոխության հետևանքով սպասվող փոփոխությունների վերաբերյալ հավաստի տեղեկատվությանը։ Ավելին⇒	Շաբաթ 49
Շաբաթ 40 < «Շաբաթվա հոդված» նախագիծ Ամերիկյան հեղափոխություն (անգլ.՝ American Revolution), գաղութային ապստամբություն, որը տեղի է ունեցել 1775-1783 թվականներին Հյուսիսային Ամերիկայի բրիտանական գաղութների տարածքում։ Ֆրանսիայի հետ ռազմական դաշինքի մեջ լինելով՝ գաղութարարները նվաճեցին մայրաքաղաքի համար ջախջախիչ հաղթանակ Անկախության պատերազմում (1775-1784), որի հիմնական արդյունքը Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների հռչակումն էր և բրիտանական թագի կողմից նրա լիակատար և անվերապահ անկախության ճանաչումը։ 1765 թվականի մայրցամաքային կոնգրեսը, որը ստեղծվել է նույն թվականին դրոշմանիշային ակտի ընդունման պատճառով, հայտարարեց «ոչ հարկերին առանց ներկայացուցչության» սկզբունքը, որը մերժեց անգլիական խորհրդարանի լիազորությունները գաղութները ցանկացած հարկով վերցնելու համար՝ այս կառավարման մարմնում վերջիններիս ներկայացուցիչների բացակայության պատճառով։ 1765 թվականի հունիսի 17-ին Անգլիայի խորհրդարանը ընդունեց «ոչ հարկերին առանց ներկայացուցչության» սկզբունքը։ Նման բողոքները համառորեն բազմապատկվում էին մինչև Բոստոնի կոտորածը (1770) և Բրիտանական «Գասպի» մաքսային նավի այրումը Ռոդ-Այլենդի մոտ (1772)։ Այս երկու իրադարձություններին հաջորդեց ևս մեկ, ոչ պակաս նշանակալի, Բոստոնի թեյի երեկույթը (1773)։ Բրիտանական կողմի պատասխանը Բոստոնի նավահանգստի փակումն էր և Մասաչուսեթսի ծոցի գաղութի դեմ մի շարք պատժիչ միջոցների ընդունումը, որոնք փաստացի չեղյալ էին հայտարարում նրա ինքնակառավարման իրավունքը։ Այնուամենայնիվ, այլ գաղութներ սկսեցին հավաքվել Մասաչուսեթսի շուրջ, և արդեն 1774 թվականի վերջին մայրցամաքային Կոնգրեսում մի խումբ գաղութային առաջնորդներ ստեղծեցին իրենց սեփական կառավարությունը՝ նպատակ ունենալով համակարգել Բրիտանիայի ապագա դիմադրությունը. բնակչության մեկ այլ մասը շարունակում էր հավատարիմ մնալ թագին, որոնց սկսեցին կոչել «հավատարիմներ»։ Ամերիկա-բրիտանական հարաբերություններում լարվածությունը հասավ իր գագաթնակետին 1775 թվականի ապրիլի 19-ին, երբ Ջորջ թագավորի զինվորները փորձեցին ոչնչացնել գաղութային զորքերի պաշարները Լեքսինգթոնում և Կոնկորդում։ Հետագայում հակամարտությունը վերածվեց պատերազմի, որի ընթացքում ամերիկացիները( իսկ ավելի ուշ՝ նրանց ֆրանսիացի դաշնակիցները) կռվեցին անգլիացիների և հավատարիմների հետ այսպես կոչված հեղափոխական պատերազմում (անգլ.՝ American Revolutionary War или American War of Independence): Տասներեք գաղութներից յուրաքանչյուրում ձևավորվեցին իրենց գավառական կոնգրեսները, որոնք ստանձնեցին նախկին գաղութային կառավարության իշխանությունը և ճնշեցին հավատարիմ տրամադրությունները։ Նրանք նաև հավաքեցին մայրցամաքային բանակը՝ գեներալ Ջորջ Վաշինգտոնի գլխավորությամբ։ 1776 թվականի հուլիսի 2-ին Կոնգրեսը Ջորջ III-ին հայտարարեց բռնակալ, որը ոտնատակ տվեց գաղութարարների՝ որպես անգլիացիների (այսինքն՝ որպես իր ժողովրդի) բոլոր իրավունքները։ Կոնգրեսը նաև հռչակեց գաղութների ազատությունն ու անկախությունը։ Մայրցամաքային բանակը անգլիացի զինվորներին վռնդեց Բոստոնից 1776 թվականի մարտին, բայց նույն ամռանը և մինչև պատերազմի ավարտը կորցրեց Նյու Յորքը և նրա ռազմավարական կարևոր նավահանգիստը։ Բրիտանական թագավորական նավատորմը գրավեց նավահանգիստները, նաև կարճ ժամանակով գրավեց ամերիկյան քաղաքները, սակայն բրիտանացիներին չհաջողվեց ջախջախել Վաշինգտոնի բանակը։ 1775-1776 թվականների ձմռանը աշխարհազորայինները փորձեցին ներխուժել Կանադա՝ բրիտանական Քվեբեկ նահանգը հնազանդեցնելու, ինչպես նաև ֆրանկոկանադացիներին տասներեք գաղութների կողմից պատերազմին մասնակցելու համար։ Արշավը հաջող չէր, սակայն 1777 թվականի հոկտեմբերին ամերիկացիները հաղթեցին Սարատոգայի ճակատամարտում։ Ֆրանսիան պատերազմի մեջ մտավ որպես ԱՄՆ դաշնակից՝ միաժամանակ ունենալով մեծ բանակ և նավատորմ։ Ռազմական գործողությունները տեղափոխվեցին հարավային նահանգների տարածք, որտեղ Չարլզ Քորնուոլիսը 1780 թվականին պաշարեց Չարլսթոնը և կապիտուլյացիայի ենթարկեց գեներալ Լինքոլնի բանակին. բայց նրան չհաջողվեց ներգրավել բավարար հավատարիմ կամավորներ՝ տարածքը արդյունավետ վերահսկելու համար։ Վերջապես, 1781 թվականի աշնանը միացյալ ամերիկյան և ֆրանսիական ուժերը շրջապատեցին Քորնուոլիսը Յորքթաունում։ Քորնուոլիսի հանձնումը փաստորեն վերջ դրեց պատերազմին։ Փարիզի խաղաղությունը ստորագրվեց 1783 թվականի սեպտեմբերի 3-ին՝ ավարտելով պատերազմը և հաստատելով նոր ազգի լիակատար տարանջատումը Բրիտանական կայսրությունից։ Միացյալ Նահանգները տիրեց Միսիսիպի գետից արևելք և մեծ լճերից հարավ ընկած գրեթե ամբողջ տարածքին, ընդ որում բրիտանացիները պահպանեցին Կանադայի վերահսկողությունը, իսկ Իսպանիան գրավեց Ֆլորիդան։ Հեղափոխության արդյունքների շարքում հարկ է նշել ԱՄՆ Սահմանադրության ստեղծումը և համեմատաբար ուժեղ դաշնային կառավարության ստեղծումը, որը բաժանված է երեք ճյուղերի՝ օրենսդիր, գործադիր և դատական։ Հեղափոխությունը նաև հանգեցրեց մոտ 60,000 հավատարիմ մարդկանց զանգվածային միգրացիայի բրիտանական այլ երկրներ, հատկապես Կանադա։ Ավելին⇒	Շաբաթ 50
Շաբաթ 39 < «Շաբաթվա հոդված» նախագիծ Սև լեգենդ (իսպ.՝ leyenda negra) կամ Իսպանական սև լեգենդ (իսպ.՝ leyenda negra española), պատմագիտական և քաղաքական հասկացություն, որն ուղղված է Իսպանական կայսրության, դրա ժողովրդի և մշակույթի մասին հակաիսպանական և հակակաթոլիկական, նպատակաուղղված կերպով խիստ կողմնակալ, չափազանցված և բացասական լույսի ներքո քարոզչության տարածմանը։ Այս տերմինն առաջին անգամ հանրայնացրել և պատմագիտական համակարգված տեսքի է բերել իսպանացի պատմաբան և սոցիոլոգ Խուլիան Խուդերիասը 1914 թվականին՝ իր «Սև լեգենդը և պատմական ճշմարտությունը» գրքում, սակայն տերմինի հեղինակները Էմիլիա Պարդո Բասանը և Վիսենտե Բլասկո Իբանյեսն են (1899, Փարիզ)։ Տերմինը սկիզբ է առել 16-րդ դարում՝ Իսպանիայի հետ եվրոպական տերությունների (հատկապես Անգլիայի, Նիդերլանդների և Ֆրանսիայի) քաղաքական և կրոնական սուր մրցակցության շրջանում, երբ այդ տերությունները հոգեբանական միջոցների կիրառմամբ ձգտել են դիվայինացնել Իսպանական կայսրությունը, նրա ժողովրդին և մշակույթը ներկայացնելով որպես բնույթով արյունարբու, տգետ ու ֆանատիկ։ Այս քարոզչության նպատակն էր սևացնելով նվազագույնի հասցնել իսպանական հայտնագործություններն ու նվաճումները, ինչպես նաև հակազդել նրա ազդեցությանն ու հզորությանը համաշխարհային անցուդարձում։ Ըստ Սև լեգենդի տեսության՝ 16-րդ դարի կաթոլիկ միապետների դեմ Իսպանա-նիդերլանդական և Անգլո-իսպանական պատերազմների ժամանակ հրատարակված բողոքական քարոզչությունը հակաիսպանական կանխակալություն է ձևավորել հետագա դարերի պատմաբանների շրջանում։ Իսպանիայի և Լատինական Ամերիկայի պատմության աղավաղված ընկալման հետ մեկտեղ, Իբերական միության և Պորտուգալա-նիդերլանդական պատերազմների հետևանքով այդ ազդեցությանն են ենթարկվել նաև Պորտուգալական կայսրության մաս կազմող աշխարհի այլ տարածքները։ Թեև 17-րդ դարի քարոզչության մի մասը հիմնված է Ամերիկայի իսպանական գաղութացման իրական, երբեմն դաժան իրադարձությունների վրա, «Սև լեգենդի» վերաբերյալ ձևավորված պատմագիտական հիմնական տեսակետը փաստում է, որ այն հաճախ ներկայացվել է բռնության չափազանցված ու սոսկալի պատկերներով՝ միաժամանակ անտեսելով այլ տերությունների համանման վարքագիծը։ Այնուամենայնիվ, հետազոտողների մեծ մասն ընդունում է, որ «Սև լեգենդ» տերմինը տեղին է 17-րդ և 18-րդ դարերի հակաիսպանական քարոզչությունը նկարագրելու համար, թեև համընդհանուր համաձայնություն չկա այն հարցում, թե արդյոք այս երևույթն արդիական է մեր ժամանակներում։ Մի շարք հեղինակներ քննադատում են «սև լեգենդ» տերմինի ժամանակակից կիրառությունը՝ պնդելով, որ որոշ շրջանակներ դրանով փորձում են քողարկել Իսպանական կայսրության գաղութատիրական հանցագործությունները՝ կերտելով կայսրության անքննադատ և իդեալականացված պատկերը (տրամագծորեն հակադիր՝ անթերի Իսպանիա, այսպես կոչված՝ «սպիտակ լեգենդ»)։ Ավելին⇒	Շաբաթ 51
Շաբաթ 38 < «Շաբաթվա հոդված» նախագիծ Թրիլլեր ֆիլմ (անգլ.՝ thriller, thrill՝ հուզմունք, դող), հայտնի է նաև որպես սասփենս (լարվածություն, անորոշություն) ֆիլմ կամ սասփենս թրիլլեր, ֆիլմի լայն ժանր, որը հանդիսատեսի մոտ առաջացնում է հուզմունք և լարվածություն: Ֆիլմերի մեծ մասի սյուժեներում հանդիպող լարվածության տարրն առանձնահատուկ կերպով շահագործվում է ռեժիսորի կողմից այս ժանրում: Լարվածությունը ստեղծվում է՝ հապաղելով այն, ինչ հանդիսատեսը համարում է անխուսափելի, և կառուցվում է այնպիսի իրավիճակների միջոցով, որոնք սպառնալից են, կամ որտեղից փախուստն անհնար է թվում: Դիտողից կարևոր տեղեկատվություն թաքցնելը, ինչպես նաև կռվի ու հետապնդման տեսարանները տարածված մեթոդներ են: Թրիլլեր ֆիլմում սովորաբար կյանքին վտանգ է սպառնում, օրինակ՝ երբ գլխավոր հերոսը չի գիտակցում, որ հայտնվում է վտանգավոր իրավիճակում։ Թրիլլեր ֆիլմերի կերպարները հակամարտության մեջ են մտնում միմյանց կամ արտաքին ուժի հետ, որը երբեմն կարող է վերացական լինել: Գլխավոր հերոսը սովորաբար կանգնում է որևէ խնդրի առաջ, ինչպիսիք են փախուստը, առաքելությունը կամ առեղծվածը: Սցենարիստ և գիտնական Էրիկ Ռ. Ուիլյամսը սցենարիստների իր տաքսոնոմիայում թրիլլեր ֆիլմերն առանձնացրել է որպես տասնմեկ սուպերժանրերից մեկը՝ պնդելով, որ բոլոր լիամետրաժ պատմողական ֆիլմերը կարող են դասակարգվել այս սուպերժանրերով: Մյուս տասն են՝ մարտաֆիլմ, քրեական, ֆենթեզի, սարսափ, մելոդրամա, գիտական ֆանտաստիկա, կենցաղային, սպորտային, պատերազմական և վեստերն: Թրիլլեր ֆիլմերը սովորաբար միաձուլվում (հիբրիդացվում) են այլ սուպերժանրերի հետ. հիբրիդները հաճախ ներառում են էքշն թրիլլերներ, ֆենթեզի և գիտաֆանտաստիկ թրիլլերներ: Թրիլլեր ֆիլմերը սերտ կապ ունեն սարսափ ֆիլմերի հետ, քանի որ երկուսն էլ լարվածություն են առաջացնում: Քրեական սյուժեներում թրիլլեր ֆիլմերը պակաս կենտրոնացած են հանցագործի կամ խուզարկուի վրա և ավելի շատ՝ սասփենսի ստեղծման վրա: Տարածված թեմաներից են ահաբեկչությունը, քաղաքական դավադրությունը, հետապնդումը և ռոմանտիկ եռանկյունիները, որոնք հանգեցնում են սպանության։ Ավելին⇒	Շաբաթ 52
Շաբաթ 37 < «Շաբաթվա հոդված» նախագիծ Պրուսիա (գերմ.՝ Preußen; հին պրուսերեն՝ Prūsija) գերմանական պետություն, որը կենտրոնացած էր Հյուսիսեվրոպական հարթավայրում: Այն սկիզբ է առել Տևտոնական միաբանության պետության պրուսական մասի 1525 թվականի աշխարհիկացման ակտից: Դարեր շարունակ Հոհենցոլերնների տոհմը կառավարել է Պրուսիան՝ ընդլայնելով դրա տարածքը պրուսական բանակի միջոցով: Պրուսիան՝ Քյոնիգսբերգ մայրաքաղաքով, իսկ հետո, երբ այն դարձավ Պրուսիայի թագավորություն 1701 թվականին` Բեռլին մայրաքաղաքով, վճռորոշ կերպով ձևավորեց Գերմանիայի պատմությունը: Պրուսիան կազմավորեց Գերմանական կայսրությունը, երբ 1871 թվականին միավորեց գերմանական պետությունները: Այն փաստացի լուծարվեց 1932 թվականին պրուսական կառավարության լիազորությունները Գերմանիայի կանցլեր Ֆրանց ֆոն Պապենին փոխանցող արտակարգ հրամանագրով, իսկ դե յուրե՝ 1947 թվականին՝ դաշնակիցների հրամանագրով։ «Պրուսիա» անվանումը ծագում է հին պրուսացիներից, որոնք 13-րդ դարում նվաճվեցին Տևտոնական ասպետների՝ գերմանական խաչակիրների կազմակերպված կաթոլիկ միջնադարյան ռազմական միաբանության կողմից: 1308 թվականին Տևտոնական ասպետները նվաճեցին Պոմերանիայի շրջանը Դանցիգ կենտրոնով: Նրանց պետությունը հիմնականում գերմանացվեց կենտրոնական և արևմտյան Գերմանիայից ներգաղթի միջոցով, իսկ հարավում այն լեհացվեց Մազովիայի բնակիչների կողմից: Թշենի երկրորդ հաշտությունը (1466) Պրուսիան բաժանեց արևմտյան Թագավորական Պրուսիայի, որը Լեհաստանի նահանգ էր, և արևելյան Պրուսիայի դքսության, որը մինչև 1657 թվականը Լեհաստանի թագի ֆեոդալական կալվածք էր։ 1525 թվականից հետո Տևտոնական միաբանությունը տեղափոխեց իր գլխավոր գրասենյակը Մերգենթայմ, բայց կարողացավ պահպանել հողերը Լիվոնիայում մինչև 1561 թվականը։ Բրանդենբուրգի և Պրուսիայի դքսության միավորումը 1618 թվականին հանգեցրեց Պրուսիայի թագավորության հռչակմանը 1701 թվականին։ Պրուսիան մտավ մեծ տերությունների շարքը թագավորություն դառնալուց կարճ ժամանակ անց։ Այն ավելի ու ավելի մեծ և հզոր դարձավ 18-19-րդ դարերում։ Այն մեծ ձայն ուներ եվրոպական գործերում Ֆրիդրիխ Մեծի (1740-1786) օրոք։ Վիեննայի կոնգրեսում (1814-15), որը վերաձևավորեց Եվրոպայի քարտեզը Նապոլեոնի պարտությունից հետո, Պրուսիան ձեռք բերեց հարուստ նոր տարածքներ, այդ թվում՝ ածխով հարուստ Ռուրը։ Այնուհետև երկրի ազդեցությունը տնտեսապես և քաղաքականապես արագ աճեց և 1867 թվականին դարձավ Հյուսիսային Գերմանական Համադաշնության, իսկ 1871 թվականին՝ Գերմանական կայսրության միջուկը։ Պրուսիայի թագավորությունն այժմ այնքան մեծ էր և այնքան գերիշխող նոր Գերմանիայում, որ յունկերներն ու պրուսական այլ վերնախավերն ավելի ու ավելի շատ իրենց նույնականացնում էին որպես գերմանացիներ, և ավելի քիչ՝ որպես պրուսացիներ։ Ավելին⇒	Շաբաթ 53
Շաբաթ 36 < «Շաբաթվա հոդված» նախագիծ Քրիստափոր Կոլումբոսի ճանապարհորդություններ, 1492-1504 թվականներին անդրատլանտյան չորս ծովային արշավախմբեր դեպի Ամերիկա, որոնք իտալացի հետախույզ և ծովագնացը Քրիստափոր Կոլումբոսըի գլխավորել է Իսպանիայի կաթոլիկ միապետների հովանու ներքո։ Այս ուղևորությունների շնորհիվ եվրոպացիները բացահայտել են Նոր Աշխարհը, ինչը կարևոր խթան է հանդիսացել Եվրոպայում «Աշխարհագրական մեծ հայտնագործությունների դարաշրջան» անունով հայտնի ժամանակաշրջանի համար։ Այս շրջանը նշանավորվել է Ամերիկայի գաղութացմամբ, դրան հաջորդած կենսաբանական փոխանակմամբ և անդրատլանտյան առևտրի սկիզբնավորմամբ։ Այս իրադարձությունների հետևանքները զգալի են մինչ օրս և հաճախ դիտարկվում են որպես Արդի ժամանակաշրջանի սկիզբ։ Ծնունդով ջենովացի լինելով՝ Կոլումբոսը փորձառու ծովագնաց է դարձել և նպատակադրվել է նավարկել դեպի արևմուտք՝ Հնդկաստան, Չինաստան, Ճապոնիա և Համեմունքների կղզիներ։ Այս տարածաշրջանները համարվել են Արևելյան Ասիայի համեմունքների և այլ թանկարժեք արևելյան ապրանքների հիմնական աղբյուրը, որոնք այլապես հասանելի էին միայն երկար ու վտանգավոր ցամաքային ճանապարհներով։ Ասիան ուսումնասիրելու հարցում Կոլումբոսը մասամբ ոգեշնչվել է 13-րդ դարի իտալացի ճանապարհորդ Մարկո Պոլոյիյիյիյից հուշերով։ Քանի որ Կոլումբոսը սկզբում վստահ է եղել, որ հասել է հենց Ասիա (Հնդկաստան), Բահամյան և Կարիբյան ավազանի մյուս կղզիները ստացել են «Վեստ Ինդիա» (բառացի՝ Արևմտյան Հնդկաստան) անվանումը։ Կոլումբուսի ճանապարհորդությունների ժամանակ Ամերիկա մայրցամաքը բնակեցված է եղել հնդկացիներով, և Կոլումբոսը հետագայում անձամբ մասնակցել է Ամերիկայի իսպանական նվաճմանը։ Կոլումբոսը մահացել է 1506 թվականին, իսկ հաջորդ տարի Նոր Աշխարհն ստացել է «Ամերիկա» անվանումը՝ ի պատիվ իտալացի հետազոտող Ամերիգո Վեսպուչիի, որն ապացուցել է, որ այդ հողերը ոչ թե Ասիայի մաս են, այլ բոլորովին նոր, առանձին մայրցամաք։ Դեպի Ասիա տանող արևմտյան ծովային ուղու որոնումներն ավարտվել են միայն 1521 թվականին, երբ Մագելանի արշավախումբը կտրել-անցել է Խաղաղ օվկիանոսը և հասել Հարավարևելյան Ասիա և, վերադառնալով Եվրոպա, իրականացրել է պատմության մեջ առաջին շուրջերկրյա նավարկությաունը։ Կոլումբոսի ժամանակաշրջանի շատ եվրոպացիներ ենթադրել են, որ Եվրոպան, Ասիան և Աֆրիկան շրջապատված են մեկ ամբողջական օվկիանոսով, չնայած սկանդինավյան ծովագնացները դեռևս 986 թվականից բնակություն էին հաստատել Գրենլանդիայում և Հյուսիսային Ամերիկայում: Սկանդինավյանները հարյուրավոր տարիներ շարունակ պահպանել են իրենց ներկայությունը Հյուսիսային Ամերիկայում, սակայն 15-րդ դարի սկզբին նրանց հյուսիսամերիկյան բնակավայրերի և Եվրոպայի միջև կապը գրեթե դադարել էր, իսկ այդ մասին անտեղյակ են եղել հարավային Եվրոպայում: Մինչև 15-րդ դարի կեսերը Եվրոպան Մոնղոլական կայսրության հովանու ներքո (Pax Mongolica կամ «Մոնղոլական խաղաղություն») անվտանգ ցամաքային ուղիներով կարողացել է հասնել Չինաստան և Հնդկաստան՝ ներկրելու թանկարժեք ապրանքներ, ինչպիսիք են մետաքսը, համեմունքները և օփիոիդները։ 1453 թվականին թուրքական Օսմանյան կայսրությանում Կոստանդնուպոլսի գրավումիցը հետո Մետաքսի ցամաքային ճանապարհըի հայտնվել է մահմեդական տերությունների վերահսկողության ներքո։ Եվրոպական երկրները ստիպված են եղել մրցակցել միմյանց հետ՝ դեպի Ասիա տանող նոր, այլընտրանքային ծովային ուղիներ ունենալու համար։ Ավելին⇒	Շաբաթ 1
Շաբաթ 35 < «Շաբաթվա հոդված» նախագիծ Արեգակնային համակարգի ձևավորում և էվոլյուցիա, գործընթաց տիեզերքում, որն սկսվել է շուրջ 4,6 միլիարդ տարի առաջ՝ հսկայական մոլեկուլային ամպի փոքր հատվածի գրավիտացիոն կոլապսի արդյունքում։ Սեղմվող զանգվածի մեծ մասը կուտակվել է կենտրոնում՝ ձևավորելով Արեգակը, իսկ մնացած մասը տափակել է՝ վերածվելով նախամոլորակային սկավառակի, որից էլ հետագայում առաջացել են մոլորակները, բնական արբանյակները, աստղակերպերը և Արեգակնային համակարգի այլ փոքր մարմինները։ Այս մոդելը, որը հայտնի է որպես միգամածային վարկած, առաջին անգամ 18-րդ դարում մշակել են Էմանուել Սվեդենբորգը, Իմանուիլ Կանտը և Պիեռ-Սիմոն Լապլասը։ Դրա հետագա զարգացումը միահյուսել է տարբեր գիտական ճյուղեր, այդ թվում՝ աստղագիտությունը, քիմիան, երկրաբանությունը, ֆիզիկան և մոլորակագիտությունը։ 1950-ական թվականներին Տիեզերական դարաշրջանի մեկնարկից և 1990-ականներին էկզոմոլորակների հայտնաբերումից ի վեր մոդելը ենթարկվել է ինչպես գիտական վերանայումների, այնպես էլ լրացումների՝ նոր դիտարկումներին համապատասխանեցվելու համար։ Արեգակնային համակարգն իր սկզբնական ձևավորումից ի վեր էական էվոլյուցիա է ապրել։ Բազմաթիվ բնական արբանյակներ առաջացել են իրենց մայր մոլորակների շուրջ պտտվող գազափոշային սկավառակներից, մինչդեռ ենթադրվում է, որ մյուս արբանյակները ձևավորվել են ինքնուրույն, ապա հետագայում որսվել մոլորակների ձգողականության կողմից։ Մեկ այլ խումբ, ինչպիսին է Երկրի Լուսինը, կարող է հսկայական բախումների արդյունք լինել։ Մարմինների միջև բախումները շարունակաբար տեղի են ունեցել ընդհուպ մինչև մեր օրեր և առանցքային դեր են խաղացել Արեգակնային համակարգի էվոլյուցիայի գործում։ Նեպտունից այն կողմ ձևավորվել են ենթամոլորակային չափեր ունեցող բազմաթիվ մարմիններ, դիտարկվել են հազարավոր տրանսնեպտունային օբյեկտներ։ Ի տարբերություն մոլորակների՝ այս տրանսնեպտունային օբյեկտները հիմնականում շարժվում են էքսցենտրիկ ուղեծրերով, որոնք թեքված են մոլորակների ուղեծրային հարթության նկատմամբ։ Մոլորակների դիրքերը կարող են տեղաշարժված լինել ձգողական փոխազդեցությունների պատճառով։ Մոլորակային միգրացիայի գործընթացը բացատրում է Արեգակնային համակարգի ընթացիկ կառուցվածքի մի մասը։ Մոտ հինգ միլիարդ տարի անց, երբ Արեգակի միջուկում ջրածինն այլևս չկարողանա վերածվել հելիումի, Արեգակի մակերևույթը կսառչի՝ վերածվելով ենթահսկայի։ Հաջորդ երկուսուկեսից երեք միլիարդ տարիների ընթացքում այն արտաքին ուղղությամբ կընդլայնվի՝ բազմակի անգամ գերազանցելով իր ընթացիկ տրամագիծը, և երկու անգամ կվերածվի կարմիր հսկայի՝ անցնելով հիմնական RGB և AGB փուլերը, որոնց միջև կա կարճատև միջանկյալ ընդմիջում։ Այնուհետև Արեգակը դուրս կնետի իր արտաքին շերտերը՝ ձևավորելով մոլորակային միգամածություն և թողնելով աստղային մնացորդ, որը հայտնի է որպես սպիտակ թզուկ։ Հեռավոր ապագայում նրա մոտակայքով անցնող աստղերի ձգողականությունը աստիճանաբար կնվազեցնի Արեգակի մոլորակային համակարգի զանգվածը․ որոշ մոլորակներ կոչնչանան, իսկ մյուսները դուրս կնետվեն միջաստղային տարածություն։ Ի վերջո, տասնյակ միլիարդավոր տարիների ընթացքում, հավանական է, որ Արեգակի շուրջ պտտվող սկզբնական մարմիններից և ոչ մեկը չի մնա։ Աշխարհի առաջացման և կործանման վերաբերյալ պատկերացումները սկիզբ են առնում հնագույն հայտնի գրություններից։ Այնուամենայնիվ, այդ ողջ ընթացքում գրեթե փորձ չի արվել նման տեսությունները կապել «Արեգակնային համակարգի» գոյության հետ՝ պարզապես այն պատճառով, որ լայնորեն տարածված չէր այն ընկալումը, թե Արեգակնային համակարգը գոյություն ունի մեր ժամանակակից պատկերացմամբ։ Արեգակնային համակարգի առաջացման և էվոլյուցիայի տեսության ձևավորման առաջին քայլը արևակենտրոնության համընդհանուր ընդունումն էր, ըստ որի՝ համակարգի կենտրոնում Արեգակն է, իսկ Երկիրը պտտվում է նրա շուրջը։ Այս գործընթացը սկսվեց Նիկոլայ Կոպեռնիկոսի կողմից 1543 թվականին և շարունակվեց Գիտական հեղափոխության ողջ ընթացքում։ «Արեգակնային համակարգ» տերմինի առաջին արձանագրված կիրառությունը թվագրվում է 1704 թվականին։ Ավելին⇒	Շաբաթ 2