پرش به محتوا

نیت (ایزدبانو)

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
(تغییرمسیر از نیث)
نیت
نیت، با تاج دِشرِت به تصویر کشیده شده است. او گاه نیز با نشانه‌ای بر سر ظاهر می‌شود که از سپری نمادین و دو تیر متقاطع تشکیل شده است.
مرکز فرهنگی غالبسایس، اسنا
نمادکمان، سپر یا غلاف، تیرها، عنخ، دستگاه بافندگی، پارچهٔ مومیایی
والدینهیچ‌کس (خودآفریده، در برخی سنت‌ها)
همسرخنوم[۱]
زادگانسوبک،[۲] رَع،[۳] آپپ، توتو،[۴] سرکت
همتایان
همتای یونانیآتنا

نیت (هیروگلیف مصری: 𓈖𓏏𓏭) یکی از کهن‌ترین ایزدبانوان دین مصر باستان و از مهم‌ترین خدایان مؤنث در تاریخ مذهبی این سرزمین بود. پرستش او دست‌کم از دوره‌های آغازین تاریخ مصر گواهی شده و تا پایان دوران باستان ادامه یافت. نیت در طول این تاریخ بسیار طولانی، شخصیت و کارکردهای گوناگونی پیدا کرد و با مفاهیمی چون جنگ، شکار، بافندگی، پادشاهی، حفاظت و آفرینش ارتباط یافت.[۵] نیت در آغاز پیوندی ویژه با شهر سایس در دلتای نیل داشت و این شهر در سراسر تاریخ مصر مهم‌ترین مرکز پرستش او باقی ماند. اهمیت سایس به‌ویژه در دوره‌های متأخر افزایش یافت و با قدرت‌گرفتن فرمانروایان دودمان بیست‌وششم، نیت به یکی از برجسته‌ترین ایزدبانوان مصر تبدیل شد. معبد بزرگ او در سایس، که یونانیان آن را با نام‌های گوناگون می‌شناختند، یکی از مراکز مهم مذهبی مصر در آن دوره بود.[۶]

یکی از برجسته‌ترین جنبه‌های شخصیت نیت، ارتباط او با جنگ و شکار بود. او اغلب به‌عنوان ایزدبانویی مسلح شناخته می‌شد و تیر و کمان از مهم‌ترین نمادهای او بودند. بااین‌حال، شخصیت نیت تنها به یک ایزدبانوی جنگ محدود نمی‌شد؛ او همچنین با صنعت بافندگی ارتباط داشت و این دو جنبه، یعنی جنگ و بافندگی، در شمایل‌نگاری و الهیات او در کنار یکدیگر دیده می‌شوند.[۵][۶] نیت همچنین در برخی سنت‌های کیهان‌شناختی به‌عنوان ایزدبانویی آفریننده معرفی می‌شد. در این روایت‌ها، او پیش از پیدایش دیگر ایزدان وجود داشت و در شکل‌گیری جهان و خدایان نقش داشت. برخی سنت‌های متأخر حتی او را مادری برای خدای خورشید یا نیرویی نخستین می‌دانستند که از وضعیت آغازین جهان پدیدار شده بود.[۷]

جایگاه نیت در اسطوره‌شناسی مصر نیز بسیار گسترده بود. او در روایت‌های مربوط به اوزیریس، حوروس و سِت ظاهر می‌شود و در برخی سنت‌ها از حوروس و دیگر اعضای خاندان اوزیریسی حمایت می‌کند. نیت همچنین می‌توانست نقش یک ایزدبانوی داور و خردمند را داشته باشد و در اختلاف میان ایزدان حضور داشته باشد.[۶]

به دلیل قدمت و تنوع شخصیتش، نیت در دوره‌های مختلف با ایزدبانوان دیگر پیوند یافت و گاه با آنان همسان دانسته شد. در دورهٔ یونانی، یونانیان معمولاً او را با آتنا مقایسه می‌کردند؛ زیرا هر دو با جنگ و صنایع دستی ارتباط داشتند. بااین‌حال، نیت شخصیتی بسیار کهن‌تر و گسترده‌تر از این همانندسازی داشت و در سنت مذهبی مصر، هم‌زمان می‌توانست ایزدبانوی جنگ، شکار، بافندگی، حفاظت و آفرینش باشد.[۵][۶]

ریشه‌شناسی

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]
نقش‌برجسته‌ای از نیت، بانوی سایس؛ معبد لوکسور، دوران فرمانروایی رامسس دوم، دودمان نوزدهم مصر.

نام نیت در خط هیروگلیفی مصر باستان به صورت‌های گوناگونی نوشته شده است و در برخی از کهن‌ترین شواهد، شکل نوشتاری نام او با نشانه‌های مرتبط با نام این ایزدبانو ثبت شده است. تلفظ «نیت»، صورتی قراردادی از نام مصری اوست؛ زیرا خط هیروگلیفی معمولاً واکه‌ها را به‌طور کامل ثبت نمی‌کرد و ازاین‌رو، تلفظ دقیق بسیاری از نام‌های مصری را نمی‌توان تنها بر پایهٔ املای هیروگلیفی بازسازی کرد.[۸]

معنای نخستین نام نیت به‌طور قطعی روشن نیست و دربارهٔ ریشهٔ واژه‌شناختی آن میان مصرشناسان اتفاق نظر وجود ندارد. برخلاف نام برخی از ایزدان مصری که ارتباط معنایی آن‌ها با یک واژهٔ شناخته‌شده در زبان مصر باستان نسبتاً آشکار است، نام نیت از نظر ریشه‌شناسی همچنان تا اندازه‌ای مبهم باقی مانده است.[۵][۶] ابهام در ریشه‌شناسی نام نیت تا اندازه‌ای با قدمت بسیار زیاد این ایزدبانو ارتباط دارد. شواهد مربوط به پرستش او از نخستین دوره‌های تاریخ مصر وجود دارد و شخصیت مذهبی او در طول هزاران سال تحول یافته است؛ در نتیجه، تشخیص معنای نخستین نام او بدون در نظر گرفتن تحول زبان و سنت‌های دینی مصر دشوار است.[۵]

خاستگاه‌ها

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]

نیت از جمله ایزدبانوانی است که پرستش او ریشه‌ای بسیار کهن در تاریخ مصر دارد. نام او در شواهد مربوط به نخستین دودمان‌های مصر دیده می‌شود. برخی پژوهشگران، به‌ویژه بر پایهٔ پیوندهای فرهنگی میان مصر و سرزمین‌های غربی، احتمال ارتباط نیت با جمعیت‌های لیبیایی را مطرح کرده‌اند.[۹] سایس، مرکز اصلی پرستش نیت، در ناحیهٔ غربی دلتای نیل قرار داشت؛ منطقه‌ای که از نظر جغرافیایی و فرهنگی با مسیرهای ارتباطی مصر و سرزمین‌های غربی پیوند داشت. همین موقعیت جغرافیایی یکی از عواملی است که در بحث دربارهٔ ارتباط احتمالی نیت با لیبی مورد توجه قرار گرفته است.[۵]

برخی منابع و تفسیرها منشأ نیت را با لیبی پیوند می‌دهند و بر پایهٔ بعضی روایت‌های اسطوره‌ای، گفته می‌شود که او از سرزمین‌های غربی به منطقهٔ دلتای نیل آمده است. هرودوت و سپس افلاطون، نیت را با الههٔ یونانی آتنا مرتبط دانسته‌اند و در برخی تفسیرها برای این پیوند، منشأ یا ارتباطی لیبیایی نیز مطرح شده است.[۱۰][۱۱] همچنین گاهی میان نیت و الهه‌هایی چون اشیره، تانیت و آستارته ارتباط‌هایی پیشنهاد شده است، اما این همان‌انگاری‌ها قطعی نیستند.[۹][۶] در برخی تصویرهای ایزدان مصری نیز ویژگی‌ها و زیورآلاتی دیده می‌شود که بعضی پژوهشگران آن‌ها را با سنت‌های بربری مرتبط دانسته‌اند.[۹]

بحث دربارهٔ ارتباط نیت با جمعیت‌های لیبیایی در برخی شواهد تصویری نیز مطرح شده است. نیت دست‌کم از سدهٔ چهاردهم پیش از میلاد ممکن است با جمعیت‌های لیبیایی ارتباطی ویژه داشته باشد. یکی از شواهد مورد اشاره، تصویر رؤسای قوم تِمِهو در آرامگاه سِتی یکم است که نمادی مرتبط با نیت را به شکل خال‌کوبی بر بدن دارند. بااین‌حال، تفسیر این نشانه و ماهیت دقیق ارتباط میان نیت و جمعیت‌های لیبیایی همچنان محل بحث است.[۹]

اسطوره‌شناسی

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]
تندیس گرانیتی نیت؛ این تندیس در اصل در دوران فرمانروایی آمنحتپ سوم، از دودمان هجدهم، ساخته شد، اما بعدها به رامسس دوم نسبت داده شد.

نیت در اسطوره‌شناسی مصر باستان شخصیتی چندلایه داشت و روایت‌های مربوط به او در دوره‌های مختلف یکسان نبود.[۵][۶] یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های نیت در الهیات متأخر، جایگاه او به‌عنوان موجودی بسیار کهن و حتی پیش از برخی ایزدان دیگر بود. در سنت‌های وابسته به شهر سایس، او نه‌تنها یکی از ایزدبانوان محلی، بلکه نیرویی کهن و خودپدیدار معرفی می‌شد که منشأ آن به آغاز جهان بازمی‌گشت.[۶] نیت در برخی سنت‌های کیهان‌شناختی با پیدایش جهان و خدایان ارتباط داشت. در روایت‌های متأخر، او گاه با عمل بافندگی یا تنیدن پیوند داده می‌شد و آفرینش جهان با عمل ساختن یا نظم‌دادن به هستی مقایسه می‌شد. این برداشت با ویژگی سنتی نیت به‌عنوان ایزدبانوی بافندگی سازگار بود و به کارکرد او معنایی کیهان‌شناختی می‌داد.[۶]

نیت در منابع مصر باستان همسر و خانوادهٔ ثابتی نداشت و روابط خانوادگی او در سنت‌های مختلف تغییر می‌کرد. یکی از مهم‌ترین پیوندهای خانوادگی نیت با سوبک، ایزد تمساح و خدای باروری، در سنت مذهبی فایوم دیده می‌شود.[۱۲] در برخی سنت‌های متأخر، نیت با رَع نیز پیوند مادرانه پیدا کرد و به‌عنوان مادر یا سرچشمهٔ خدای خورشید توصیف شد. این نقش از جایگاه او در الهیات سایس و تصور او به‌عنوان ایزدبانویی بسیار کهن و پیشینِ دیگر خدایان ناشی می‌شد.[۶]

نیت در چرخهٔ اسطوره‌های اوزیریسی نیز نقشی مهم داشت. در روایت اختلاف میان حوروس و سِت بر سر جانشینی اوزیریس، نیت در شمار ایزدانی قرار می‌گیرد که دربارهٔ سرنوشت پادشاهی و حق جانشینی داوری می‌کنند. در روایت مندرج در «گفت‌وگوهای حوروس و سِت» در پاپیروس چِستر بیتی، پس از آنکه نزاع میان دو مدعی مدت زیادی ادامه می‌یابد، نیت برای حل اختلاف مورد مشورت قرار می‌گیرد.[۱۳] نیت در این روایت از جایگاهی برخوردار است که سخنش برای دیگر ایزدان اعتبار دارد. او در نامه‌ای به رع، رئیس مجمع ایزدان، توصیه می‌کند که حوروس به جانشینی پدرش اوزیریس برسد و در عین حال برای سِت نیز جبران و جایگاهی مناسب در نظر گرفته شود. این پیشنهاد نشان‌دهندهٔ نقش نیت به‌عنوان ایزدبانویی خردمند و داور است؛ او در پی نابودی یکی از دو طرف نیست، بلکه می‌کوشد نظم سیاسی و الهی را از طریق تقسیم مناسب قدرت برقرار کند.[۱۳] نیت همچنین هشدار می‌دهد که اگر حق حوروس نادیده گرفته شود، ممکن است نظم سیاسی و الهی دچار آشفتگی شود.[۱۳] در پایان این بخش از روایت، پیشنهاد نیت در روند داوری پذیرفته می‌شود و برای ست نیز جایگاهی در نظر گرفته می‌شود.[۱۳][۱۴]

شمایل‌نگاری

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]
نیت؛ موزهٔ لوور، بخش آثار باستانی مصر.

نیت معمولاً به شکل زنی با تاج سرخ دِشرِت، تاج مصر سفلی، به تصویر کشیده می‌شد. مهم‌ترین نشان شناسایی او نمادی بود که بر فراز سرش قرار می‌گرفت و معمولاً از دو کمان متقاطع بر روی یک سپر یا نشان تشکیل می‌شد. این نماد از ویژگی‌های اصلی شمایل‌نگاری نیت بود و پیوند او را با جنگ و قدرت نظامی نشان می‌داد.[۱۵][۱۶] ارتباط نیت با کمان و دیگر جنگ‌افزارها سبب شد که او یکی از ایزدبانوان مرتبط با جنگ و شکار در دین مصر باستان به شمار رود.[۱۷][۶]

نیت، مانند بسیاری از ایزدان و ایزدبانوان مصر، ممکن بود عصای واس و عنخ را در دست داشته باشد. عصای واس از مهم‌ترین نشانه‌های اقتدار و توان الهی در شمایل‌نگاری مصر بود و عنخ نیز با زندگی و نیروی حیات ارتباط داشت. استفاده از این نمادها، نیت را در قالب یک ایزدبانوی دارای قدرت و اقتدار الهی نشان می‌داد.[۱۸][۱۹] در سنت‌های مذهبی متأخر، نیت با برخی ایزدبانوان و نیروهای کیهان‌شناختی نیز پیوند یافت. از جمله، ارتباط او با مِهِت-وِرِت، ایزدبانوی کیهانی مرتبط با گاو آسمانی و آب‌های نخستین، باعث شد نقش نیت در برخی نظام‌های الهیاتی از حوزهٔ جنگ و حفاظت فراتر رود. مِهِت-وِرِت در سنت‌های مصری با پیدایش خورشید و چرخهٔ نوزایی کیهانی ارتباط داشت.[۲۰][۱۶]

به‌دلیل چنین پیوندهایی، نیت در الهیات متأخر با آب‌های نخستین و آغاز آفرینش نیز ارتباط پیدا کرد. این جنبه از شخصیت او به‌ویژه در سنت‌های مذهبی سایس اهمیت یافت؛ جایی که نیت می‌توانست به‌عنوان ایزدبانویی بسیار کهن و نیرویی مرتبط با پیدایش و تجدید جهان معرفی شود.[۱۷][۲۱]

جایگاه دینی

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]
تندیسک نیت، ۶۶۴ تا ۵۲۵ پیش از میلاد، دورهٔ متأخر.

آیین پرستش نیت در حدود دودمان بیست‌وششم، یعنی سدهٔ هفتم پیش از میلاد، به اوج خود رسید؛ دودمانی که فرعون‌های آن از شهر سایس برخاسته بودند.[۲۲] از این دوره به بعد، کاهنان نیت به جایگاهی هم‌سطح با کاهنان برخی از ایزدان نامدار دیگر دست یافتند. همچنین گفته شده است که نیایشگاه بزرگ او در دلتای نیل، یکی از غنی‌ترین کتابخانه‌های مصر را در خود جای داده بود و مدرسه‌ای پزشکی نیز داشت که شهرت آن در سراسر کشور گسترش یافته بود.[۲۳][۲۴]

پرستش نیت در چند مرکز مهم دینی مصر گواهی شده است:

  • سایس: نیت ایزدبانوی اصلی شهر و مهم‌ترین مرکز پرستش او بود. در سنت‌های دینی این شهر، او با آفرینش جهان نیز ارتباط داشت.[۲۵]
  • ممفیس: نیت در این شهر با عنوان «نیتِ شمال دیوار» مورد پرستش قرار می‌گرفت و در برخی سنت‌های کیهان‌شناختی ممفیس نقش داشت.[۲۶] گاه او را صورت مؤنث یا همتای مؤنث پتاح، ایزد آفریننده‌ای که بر پایهٔ قدرت کلام جهان را پدید می‌آورد، دانسته‌اند.[۲۷]
  • اِسنا: نیت در این شهر در چارچوب کیهان‌شناسی پیچیدهٔ محلی حضور داشت و به‌عنوان جفت یا همسر آیینی خنوم، ایزد آفریننده‌ای که بر روی چرخ سفالگری الهی بدن انسان‌ها را شکل می‌داد، ظاهر می‌شد.[۲۸][۲۹]

نیت همچنین در شهر واحه‌ای کِلیس، در واحهٔ خارگای امروزی، مورد پرستش قرار داشت.[۳۰] در دورهٔ روم، او در نیایشگاهی مشترک با الههٔ تَپسایس پرستش می‌شد.[۳۱]

جستارهای وابسته

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]

پانویس

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]
  1. ↑ Najovits 2003, p. 102.
  2. ↑ Fleming & Lothian 1997, p. 62.
  3. ↑ Lesko 1999, pp. 60–63.
  4. ↑ Wilkinson 2003, p. 183.
  5. 1 2 3 4 5 6 7 Wilkinson 2003, pp. 156–158.
  6. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Pinch 2002, pp. 181–183.
  7. ↑ Assmann 2012, pp. 133–156.
  8. ↑ Allen 2014, pp. 7–9.
  9. 1 2 3 4 Bleeker 1973, pp. 39–45.
  10. ↑ Herodotus 1920, pp. 2.28–2.59.
  11. ↑ Plato 1925, pp. 21e–23b.
  12. ↑ Fleming & Lothian 1997, p. 33.
  13. 1 2 3 4 Lichtheim 1976, pp. 214–223.
  14. ↑ Wilkinson 2003, p. 157.
  15. ↑ Hart 2005, pp. 106–108.
  16. 1 2 Leitz 2002.
  17. 1 2 Bleeker 1973, pp. 40–44.
  18. ↑ Wilkinson 1994, pp. 88–89.
  19. ↑ Andrews 1994, pp. 42–43.
  20. ↑ Meeks & Favard-Meeks 1996, pp. 47–49.
  21. ↑ Assmann 2001, pp. 143–148.
  22. ↑ Lloyd 1977, pp. 1–20.
  23. ↑ Lichtheim 1980, pp. 36–37.
  24. ↑ Nunn 1996, pp. 123–124.
  25. ↑ Derchain-Urtel 1981, pp. 25–35.
  26. ↑ Petrie 1907, pp. 10–11.
  27. ↑ Allen 1988, pp. 43–44.
  28. ↑ Hallof 2011, pp. 4–6.
  29. ↑ Leitz 2014, pp. 1–20.
  30. ↑ Hope & Bowen 2021, pp. 203–242.
  31. ↑ Kaper & Worp 1995, pp. 107–118.

منابع و برای مطالعه بیشتر

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]

Najovits، Simson R. (۲۰۰۳). Egypt, Trunk of the Tree: A Modern Survey of an Ancient Land. New York: Algora Publishing.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)

Fleming، Fergus؛ Lothian، Alan (۱۹۹۷). The Way to Eternity: Egyptian Myth. London: Duncan Baird Publishers.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)

Lesko، Barbara S. (۱۹۹۹). The Great Goddesses of Egypt. Norman: University of Oklahoma Press.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)

Wilkinson، Richard H. (۲۰۰۳). The Complete Gods and Goddesses of Ancient Egypt. London: Thames & Hudson.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)

Pinch، Geraldine (۲۰۰۲). Egyptian Mythology: A Guide to the Gods, Goddesses, and Traditions of Ancient Egypt. Oxford University Press.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)

Assmann، Jan (۲۰۱۲). Egyptian Solar Religion in the New Kingdom: RE, Amun and the Crisis of Polytheism. London: Routledge.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)

Allen، James P. (۲۰۱۴). Middle Egyptian: An Introduction to the Language and Culture of Hieroglyphs. Cambridge: Cambridge University Press.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)

Bleeker، Claas Jouco (۱۹۷۳). Hathor and Thoth: Two Key Figures of the Ancient Egyptian Religion. Leiden: Brill.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)

Herodotus (۱۹۲۰). The Histories. ترجمهٔ George Rawlinson. London: William Heinemann.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)

Plato (۱۹۲۵). Plato: With an English Translation. ترجمهٔ Harold North Fowler. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press. {{cite book}}: از پارامتر ناشناخته |مجموعه= صرف‌نظر شد (کمک)نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)

Lichtheim، Miriam (۱۹۷۶). Ancient Egyptian Literature: A Book of Readings, Volume II: The New Kingdom. Berkeley: University of California Press.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)

Hart، George (۲۰۰۵). The Routledge Dictionary of Egyptian Gods and Goddesses. London: Routledge.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)

Leitz، Christian (۲۰۰۲). Lexikon der ägyptischen Götter und Götterbezeichnungen. Leuven: Peeters.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)

Wilkinson، Richard H. (۱۹۹۴). Reading Egyptian Art: A Hieroglyphic Guide to Ancient Egyptian Painting and Sculpture. London: Thames & Hudson.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)

Andrews، Carol (۱۹۹۴). Amulets of Ancient Egypt. London: British Museum Press.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)

Meeks، Dimitri؛ Favard-Meeks، Christine (۱۹۹۶). Daily Life of the Egyptian Gods. ترجمهٔ G. M. Goshgarian. Ithaca: Cornell University Press.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)

Assmann، Jan (۲۰۰۱). Death and Salvation in Ancient Egypt. Ithaca: Cornell University Press.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)

Lloyd، Alan B. (۱۹۷۷). Herodotus Book II: Introduction. Leiden: E. J. Brill.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)

Lichtheim، Miriam (۱۹۸۰). Ancient Egyptian Literature: A Book of Readings, Volume III: The Late Period. Berkeley: University of California Press.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)

Nunn، John F. (۱۹۹۶). Ancient Egyptian Medicine. Norman: University of Oklahoma Press.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)

Derchain-Urtel، Maria-Thérèse (۱۹۸۱). Pharaonica: Studien zur ägyptischen Religion und Geschichte.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)

Petrie، William Matthew Flinders (۱۹۰۶). The Religion of Ancient Egypt. London: Archibald Constable and Company.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)

Allen، James P. (۱۹۸۸). Genesis in Egypt: The Philosophy of Ancient Egyptian Creation Accounts. New Haven: Yale Egyptological Seminar.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)

Hallof، Jochen (۲۰۱۱). Esna. Los Angeles: UCLA Encyclopedia of Egyptology.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)

Leitz، Christian (۲۰۱۴). : ۱–۲۰. {{cite journal}}: پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک); یادکرد journal نیازمند |journal= است (کمک)نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)

Hope، C. A.؛ Bowen، A. J. (۲۰۲۱). : ۲۰۳–۲۴۲. {{cite journal}}: پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک); یادکرد journal نیازمند |journal= است (کمک)نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)

Kaper، Olaf E.؛ Worp، Klaas A. (۱۹۹۵). «A Bronze Representing Tapsais of Kellis». Revue d'Égyptologie. ۴۶: ۱۰۷–۱۱۸. doi:10.2143/RE.46.0.2003727.{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)

برگرفته از «https://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=نیت_(ایزدبانو)&oldid=44641372»