پرش به محتوا

سخمت

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
سِخمت
ایزدبانوی جنگ، نابودی و شفا
سخمت با سرِ شیر ماده و قرص خورشید و اورائوس (مار مقدس) بر سر.
مرکز فرهنگی غالبممفیس، لئونتوپولیس
نمادقرص خورشید، کتان قرمز، شیر ماده
اطلاعات شخصی
والدینرَع یا خودآفریده
خواهر و برادرشو، تفنوت، حاتور، ساتت، مفدت، باستت، اَنهور، مائات، موت، آنات، قدش (به‌عنوان فرزند رَع)
همسرپتاح
زادگان

سِخمت (هروگلیف مصری: 𓌂𓐍𓏏𓁐) یکی از ایزدبانوان مصر باستان و از مهم‌ترین تجسم‌های قدرت ویرانگر و محافظ ایزدی بود. نام او به معنای «توانا» یا «نیرومند» است و شخصیتش بیش از هر چیز با قدرت، جنگ، خشونت، بیماری، طاعون، گرمای سوزان و نیروی مهارنشدنی خورشید ارتباط داشت.[۱] مصریان او را در پیوند نزدیک با رع، ایزد خورشید، و به‌ویژه با «چشم رع» می‌دانستند؛ مفهومی که در اسطوره‌ها بیانگر نیروی فعال و تنبیه‌کنندهٔ خدای خورشید بود. از این منظر، سخمت می‌توانست نیرویی باشد که دشمنان پادشاه و دشمنان نظم الهی را نابود می‌کند و در برابر تهدیدهای بیرونی از مصر و فرمانروا محافظت می‌کند.[۲] پرستش سخمت در طول تاریخ مصر با مراکز مهمی چون ممفیس و تبس ارتباط داشت و او در نظام دینی ممفیس در کنار پتاح و نفرتوم قرار می‌گرفت. در این سنت، سخمت همسر پتاح و مادر نفرتوم دانسته می‌شد و بدین‌ترتیب در یکی از مهم‌ترین سه‌گانه‌های الهی مصر جای می‌گرفت.[۳]

شخصیت سخمت تنها به ویرانی و کشتار محدود نمی‌شد. همان نیرویی که می‌توانست بیماری و مرگ به همراه آورد، در صورت مهار و آرام‌شدن می‌توانست از انسان در برابر بیماری محافظت کند و به درمان و بازگرداندن سلامت یاری رساند. از همین رو، سخمت در سنت دینی مصر هم‌زمان با بیماری و درمان، مرگ و زندگی و خشونت و حفاظت ارتباط داشت. پزشکان و درمانگران نیز با آیین‌ها و کاهنان سخمت ارتباط داشتند و در سنت‌های دینی متأخر، آرام‌کردن خشم او یکی از راه‌های مقابله با بیماری به شمار می‌رفت. این دوگانگی در شمایل او نیز دیده می‌شود؛ بسیاری از تندیس‌های سخمت او را در حالی نشان می‌دهند که در کنار نشانه‌های قدرت و خورشید، نماد «عنخ» یا نشانهٔ زندگی را در دست دارد.[۱][۲]

در اسطوره‌های مربوط به سخمت، پیوند او با رع اهمیت ویژه‌ای دارد. در روایت مشهور نابودی بشر، سخمت به‌عنوان تجسم خشم و نیروی انتقام‌جویانهٔ رع علیه انسان‌هایی ظاهر می‌شود که بر ضد او شوریده‌اند. شدت کشتار او چنان افزایش می‌یابد که رع برای جلوگیری از نابودی کامل انسان‌ها ناچار می‌شود او را فریب دهد و نیروی ویرانگرش را مهار کند. این روایت، یکی از مهم‌ترین سرچشمه‌های تصویر سخمت به‌عنوان ایزدبانویی است که قدرتش در صورت مهار نشدن می‌تواند برای جهان ویرانگر باشد. در برخی سنت‌ها نیز همین جنبهٔ شیرگون و خشمگین با حاتحور و دیگر صورت‌های «چشم رع» پیوند پیدا می‌کند و مرز میان این ایزدبانوان در دوره‌های مختلف همیشه ثابت باقی نمی‌ماند.[۲][۳]

سخمت از نظر شمایل‌نگاری معمولاً به صورت زنی با سر شیر ماده و قرص خورشید بر فراز سر تصویر می‌شد؛ این ویژگی او را از بسیاری از ایزدبانوان مصر متمایز می‌کرد و پیوند مستقیمش با نیروی خورشیدی و ماهیت شیرگونش را نشان می‌داد. در دست او معمولاً نشانه‌های سلطنتی و آیینی، از جمله عصای پاپیروس و نشان عنخ، دیده می‌شود. تصویر شیر ماده در سنت مصری با قدرت شکار، خشونت، سلطه و حفاظت ارتباط داشت و از همین رو برای بیان ماهیت سخمت مناسب بود.[۴][۲]

اهمیت سخمت در دورهٔ پادشاهی نوین، به‌ویژه در دوران آمنحتپ سوم، به شکل چشمگیری افزایش یافت. این فرمانروا شمار بسیار زیادی تندیس از سخمت سفارش داد که بخش عمدهٔ آنها در معبد مرده‌خانه‌ای او در تبس غربی و مجموعهٔ معبد موت در کرنک قرار داشتند. نزدیک به ششصد نمونه از این تندیس‌ها امروزه شناسایی شده‌اند و احتمال داده شده است که شمار اولیهٔ آنها حتی بیشتر بوده باشد. پژوهش‌های جدید این مجموعه را تنها نمایش گستردهٔ یک ایزدبانو نمی‌دانند، بلکه آن را بخشی از برنامه‌ای آیینی برای آرام‌کردن سخمت و مهار نیروهای ویرانگر او می‌دانند. بعدها شماری از این تندیس‌ها به مجموعهٔ معبد موت منتقل شدند و پیوند سخمت با موت در دوره‌های بعدی نیز اهمیت بیشتری یافت.[۱][۵]

ریشه‌شناسی

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]
نیم‌تنهٔ سخمت، موزهٔ دپارتمانی باستان‌شناسی آرل، فرانسه.

از آنجا که خط هیروگلیف مصری معمولاً مصوت‌ها را به‌طور کامل ثبت نمی‌کرد، تلفظ دقیق نام سخمت در مصر باستان را نمی‌توان با قطعیت بازسازی کرد و صورت «سخمت» یک خوانش قراردادی مصرشناختی است. این نام از واژهٔ سِخِم به معنای «توان»، «قدرت» یا «نیرومند بودن» گرفته شده و پسوند مؤنث «ـت» در پایان آن قرار گرفته است؛ ازاین‌رو، معنای تحت‌اللفظی نام را می‌توان «نیرومند» یا «آن‌که تواناست» دانست. همین معنا با جایگاه سخمت به‌عنوان ایزدبانویی برخوردار از قدرت استثنایی ارتباط داشت و نام او در منابع مصرشناختی معمولاً به «توانا» یا «نیرومند» ترجمه می‌شود.[۱][۲]

در زبان‌های دوره‌های بعد، نام سخمت نیز دستخوش دگرگونی آوایی شد. شکل یونانی نام او به صورت سخمت یا صورت‌های نزدیک به آن ثبت شد و در سنت قبطی نیز شکل‌هایی از این نام باقی ماند. با این حال، صورت‌های یونانی و قبطی را باید تحول نام مصری دانست، نه صورت‌هایی مستقل با معنای جداگانه.[۶][۲]

اسطوره‌شناسی

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]
تندیس گرانیتی سیاه از سِخمت، که در تبس، در رامسئوم، کشف شده است؛ مربوط به سال‌های ۱۴۰۵ تا ۱۳۶۷ پیش از میلاد، اواخر دودمان هجدهم.

سخمت در اساطیر و آیین‌های مصر باستان شخصیتی قدرتمند، سخت‌گیر و هراس‌انگیز داشت و بیش از هر چیز با نیروی مهارنشدنی، خشونت و مجازات پیوند می‌یافت. شخصیت او بر پایهٔ تصویری از شیر ماده شکل گرفته بود؛ موجودی که هم قدرت و درندگی داشت و هم می‌توانست از قلمرو و فرزندان خود محافظت کند.[۱][۲] یکی از ویژگی‌های مهم شخصیت سخمت، دوگانگی میان آسیب‌رسانی و حمایت بود. او می‌توانست با بیماری، طاعون و مرگ ارتباط داشته باشد، اما همین جایگاه باعث شد با درمان و حفظ تندرستی نیز پیوند پیدا کند. در باورهای دینی، بیماری گاه به عنوان نیرویی مرتبط با خشم ایزدی درک می‌شد و آرام کردن سخمت می‌توانست بخشی از فرایند بازگرداندن سلامت باشد. پزشکان و درمانگران نیز با آیین‌ها و کاهنان سخمت ارتباط داشتند و این امر نشان می‌دهد که شخصیت او در ذهن مصریان تنها با نابودی تعریف نمی‌شد، بلکه توانایی مهار یا بازگرداندن نیروی آسیب‌رسان نیز بخشی از ماهیت او بود.[۲][۷]

در روایت‌های اسطوره‌ای مربوط به سخمت، مهم‌ترین نقش او در پیوند با «چشم رع» شکل می‌گیرد؛ مفهومی که در اساطیر خورشیدی مصر باستان به نیروی مؤنث و فعال خورشید اشاره داشت و می‌توانست در قالب ایزدبانوان گوناگون ظاهر شود. یکی از کامل‌ترین روایت‌های این سنت در متنی که امروزه با عنوان «کتاب گاو آسمانی» شناخته می‌شود و نسخه‌های آن از دورهٔ پادشاهی نوین در آرامگاه‌های سلطنتی باقی مانده است، آمده است. در آغاز داستان، رع کهن‌سال شده و انسان‌ها علیه فرمانروایی او توطئه می‌کنند. رع برای تصمیم‌گیری دربارهٔ سرنوشت آنان با خدایان کهن مشورت می‌کند و سرانجام چشم خود را برای مجازات انسان‌ها می‌فرستد. در این روایت، چشم رع در هیئت حاتحور ظاهر می‌شود و در جریان اجرای مجازات به صورت ایزدبانوی شیرگونِ خشمگین، یعنی سخمت، درمی‌آید. از این رو، متن لزوماً داستان را با نام «سخمت» در تمام مراحل روایت پیش نمی‌برد و آنچه در سنت‌های بعدی به عنوان سخمت شناخته می‌شود، بخشی از مفهوم گسترده‌تر چشم رع و جلوهٔ جنگاور آن است.[۸][۱]

سخمت مأمور می‌شود انسان‌هایی را که علیه رع شوریده‌اند مجازات کند و کشتار به اندازه‌ای گسترده می‌شود که رع از ادامهٔ آن بیمناک می‌گردد. هنگامی که رع فرمان توقف می‌دهد، خشم ایزدبانو فروکش نمی‌کند و او همچنان به کشتار ادامه می‌دهد. برای متوقف کردن او، رع و همراهانش مقدار زیادی آبجو را با ماده‌ای سرخ‌رنگ می‌آمیزند تا از دور شبیه خون به نظر برسد و آن را در مسیر سخمت می‌ریزند. سخمت این مایع را خون می‌پندارد و آن را می‌نوشد؛ مستی ناشی از نوشیدن آبجو باعث می‌شود حالت خشم‌آلود او فروکش کند و از ادامهٔ کشتار بازایستد. در ادامهٔ همین روایت، رع تصمیم می‌گیرد دیگر به شکل سابق بر زمین فرمانروایی نکند و با انتقال نظم کیهانی به آسمان، فاصلهٔ تازه‌ای میان خدای خورشید و جهان انسان‌ها پدید می‌آید.[۹][۱۰]

رابطهٔ سخمت با حاتحور در این روایت را باید در چارچوب مفهوم چشم رع فهمید. حاتحور در سنت‌های مختلف می‌توانست مظهر چشم رع باشد و هنگامی که این نیروی خورشیدی در حالت خشم و مجازات ظاهر می‌شد، با سیمای شیرگونهٔ سخمت پیوند می‌یافت. به همین دلیل، در برخی روایت‌ها مرز میان حاتحور و سخمت ثابت و مطلق نیست و یک ایزدبانو می‌تواند در موقعیت‌های متفاوت با صورت‌های متفاوتِ نیروی خورشیدی ظاهر شود. این الگو در داستان‌های مربوط به «ایزدبانوی دوردست» نیز دیده می‌شود؛ در این روایت‌ها ایزدبانوی مرتبط با چشم رع از مصر دور می‌شود و بازگرداندن او به سرزمین مصر به مسئله‌ای کیهانی و آیینی تبدیل می‌گردد. سخمت در این سنت با مجموعه‌ای از ایزدبانوان شیرگون و چشم رع پیوند پیدا می‌کند.[۱۱][۱۲][۱]

سخمت در سنت ممفیتی در کنار پتاح قرار گرفت و رابطهٔ این دو در قالب یک زوج الهی تثبیت شد. این پیوند در دورهٔ پادشاهی نوین به‌روشنی در شواهد ممفیسی دیده می‌شود.[۱۳][۱۴] رابطهٔ سخمت و پتاح از نظر ساختار اسطوره‌ای نیز اهمیت داشت، زیرا پتاح در با آفرینش، صنعتگری و سامان دادن به جهان ارتباط داشت، در حالی که سخمت حامل وجه نیرومند و جنگاور قدرت الهی بود. این دو در کنار نفرتوم، که با نیلوفر و طلوع خورشید ارتباط داشت، مجموعه‌ای را تشکیل می‌دادند که در آن سه جنبهٔ متفاوت از نظم الهی در یک ساختار خانوادگی گرد می‌آمد. در دوره‌های متأخر، نسبت مادری سخمت با نفرتوم به‌طور مشخص در آثار و پیکره‌های آیینی دیده می‌شود و نفرتوم به عنوان فرزند پتاح و سخمت معرفی می‌گردد.[۱][۱۴]

پیوند سخمت با موت نیز در جریان گسترش الهیات تبس اهمیت پیدا کرد. هنگامی که تبس به یکی از مهم‌ترین مراکز سیاسی و دینی مصر تبدیل شد، موت، ایزدبانوی بزرگ تبس، با مجموعه‌ای از ایزدبانوان نیرومند و شیرگون ارتباط یافت و سخمت نیز در این شبکهٔ دینی جای گرفت. در برخی سنت‌های دورهٔ پادشاهی نوین، سخمت با موت همسان یا به او نزدیک شد و لقب‌هایی که او را به موت پیوند می‌دادند، در کتیبه‌ها و آثار معبدی ظاهر شدند. انبوه پیکره‌های سخمت که در مجموعهٔ معبد موت در کارناک یافت شده‌اند، نشان می‌دهند که این ارتباط صرفاً جنبهٔ ادبی نداشت و در ساختار آیینی تبس نیز جایگاهی مشخص پیدا کرده بود.[۱][۱۵]

در برخی سنت‌های متأخر، سخمت با دیگر ایزدبانوان شیرگون، از جمله باستت، نیز در شبکه‌ای از همانندسازی‌های دینی قرار گرفت. این ارتباط‌ها نتیجهٔ ویژگی مشترک ایزدبانوان شیرگون در نمایش قدرت مؤنث، حفاظت و خشونت مقدس بود و به شکل‌گیری مجموعه‌ای از همسانی‌ها و تلفیق‌های محلی انجامید.[۲][۱]

شمایل‌نگاری

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]
تندیس سِخمت، از جنس گرانودیوریت، موزهٔ مصرشناسی تورین.

سخمت در هنر مصر باستان معمولاً به صورت زنی با سر شیر ماده و بدنی انسانی نشان داده می‌شد. این ترکیب، مهم‌ترین ویژگی شمایل‌نگارانهٔ او بود و امکان تشخیص او را از بسیاری از ایزدبانوان انسانی فراهم می‌کرد. سر شیر ماده با چشمانی کوچک و نافذ، پوزهٔ کشیده و فک نیرومند تراشیده می‌شد و گاهی یال نیز پیرامون سر دیده می‌شود. در محل اتصال سر حیوانی به بدن انسان، کلاه‌گیس بلند و سه‌بخشی قرار می‌گرفت که بخشی از گردن و پشت سر را می‌پوشاند.[۱][۲] مهم‌ترین جزء تاج سخمت، قرص خورشیدی بود که بالای سر او قرار می‌گرفت و معمولاً مار کبرا یا اورائوس در جلوی آن دیده می‌شد. در برخی نمونه‌ها، قرص خورشیدی مستقیماً بر روی سر قرار گرفته و اورائوس بر پیشانی ایزدبانو جای گرفته است. با این حال، وجود سر شیر ماده و قرص خورشیدی به‌تنهایی همیشه برای شناسایی قطعی یک پیکره کافی نیست، زیرا چندین ایزدبانوی شیرگون مصری با عناصر مشابه بازنمایی می‌شدند و در نمونه‌های بدون کتیبه یا زمینهٔ باستان‌شناختی مشخص، تعیین هویت دقیق آنها ممکن است دشوار باشد.[۱۶][۱۷]

سخمت در پیکره‌های یادمانی هم به صورت نشسته و هم ایستاده دیده می‌شود. در حالت نشسته، او معمولاً بر تختی با وضعیت رسمی و استوار قرار دارد، پاها در امتداد یکدیگر یا در وضعیتی ثابت بر پایه قرار گرفته‌اند و بدن حالتی کاملاً متقارن دارد. در حالت ایستاده نیز اغلب پای چپ کمی جلوتر قرار گرفته است. این شیوهٔ بازنمایی، به‌ویژه در پیکره‌های سنگی بزرگ، چهره‌ای رسمی و ثابت به سخمت می‌دهد و از نمایش حرکت شدید یا حالت‌های نمایشی در بدن او پرهیز می‌کند.[۱۶][۱۸] لباس سخمت معمولاً پیراهنی بلند و چسبان است که تا مچ پا امتداد دارد و فرم بدن را به‌صورت ساده و منظم نشان می‌دهد. او همچنین کلاه‌گیس سه‌بخشی، گردنبند پهن، دستبند و پابند می‌پوشد. در برخی پیکره‌ها، جزئیات یال شیر با دقت در اطراف سر مشخص شده است و گاهی یال با خطوط منظم و سبک‌شده نمایش داده می‌شود. در هنر مصر، یال شیر نر می‌توانست نشانه‌ای از قدرت باشد و در بازنمایی سخمت نیز بدون توجه به جنسیت جانور مورد استفاده قرار می‌گرفت.[۱۹][۱۸] در دست سخمت معمولاً نمادهای الهی قرار دارد. یکی از رایج‌ترین آنها «عنخ» است که در دست او به صورت عمودی گرفته می‌شود. در برخی نمونه‌ها، دست دیگر او عصای پاپیروس یا «واج» را در اختیار دارد.[۱۶][۱۸][۲۰]

گسترده‌ترین مجموعهٔ شناخته‌شده از پیکره‌های سخمت به دورهٔ فرمانروایی آمنحوتپ سوم در دودمان هجدهم تعلق دارد. صدها پیکرهٔ سنگی از او ساخته شد که نمونه‌های آنها از مجموعهٔ معبد مردگان آمنحوتپ سوم در غرب تبس و محوطهٔ معبد موت در کارناک به دست آمده‌اند.[۲۱][۱۹]

جایگاه دینی

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]
نقش‌برجسته‌ای از سخمت، دودمان هجدهم، ستون آرامگاه کاهن اعظم پاهِم‌نِچِر.

پرستش سخمت از دوره‌های کهن تاریخ مصر شناخته شده است، اما شواهد موجود نشان می‌دهد که جایگاه دینی او در دوره‌های مختلف به‌تدریج گسترش یافت و با مراکز مذهبی مهم مصر پیوند خورد. یکی از مراکز مهم پرستش او ممفیس بود؛ جایی که سخمت در ساختار دینی این شهر در کنار پتاح و نفرتوم قرار داشت. این ارتباط با اهمیت مذهبی ممفیس و معبد بزرگ پتاح در دوره‌های پادشاهی نوین و پس از آن ادامه یافت.[۱][۲]

در دورهٔ پادشاهی نوین، پرستش سخمت در تبس اهمیت ویژه‌ای پیدا کرد. در زمان آمنحوتپ سوم، برنامه‌ای گسترده برای ساخت پیکره‌های سخمت اجرا شد و شمار بسیار زیادی از این پیکره‌ها در مجموعهٔ معبد مردگان او در کرانهٔ غربی تبس قرار گرفت. امروزه بیش از ششصد نمونه از این مجموعه شناخته شده است. برخی از آنها بعدها به مکان‌های دیگر منتقل شدند و بخشی از آنها به مجموعهٔ معبد موت در کارناک راه یافتند.[۲۱][۲۲] معبد موت در کارناک مهم‌ترین مرکز شناخته‌شدهٔ پرستش سخمت در تبس بود. در محوطهٔ این معبد، شمار زیادی از پیکره‌های سخمت در اطراف دریاچهٔ مقدس و دیگر بخش‌های مجموعه قرار داشتند و در دوره‌های بعد نیز برخی فرمانروایان نام و کتیبه‌های خود را بر شماری از این آثار افزودند. انتقال و نگهداری پیکره‌های سخمت در این مجموعه با نزدیک‌تر شدن جایگاه دینی او به موت، به‌ویژه از دورهٔ پادشاهی نوین و دورهٔ پس از آن، ارتباط داشت.[۲۳][۱]

در ابوصیر نیز در دورهٔ پادشاهی نوین، مجموعهٔ آرامگاهی ساحورع به یکی از مراکز پرستش سخمت تبدیل شد. در این محل نیایشگاهی برای او ساخته شد و سخمت با عنوان «سخمتِ ساحورع» مورد پرستش قرار گرفت. در پیرامون این نیایشگاه، لوح‌های نذری و کتیبه‌هایی قرار داده شده بود که نشان می‌دهد این مکان در دورهٔ پادشاهی نوین برای زیارت و پرستش سخمت مورد استفاده قرار می‌گرفت. شواهد مربوط به این پرستشگاه تا دوره‌های دودمان هجدهم ادامه دارد.[۲۴][۲۵]

جستارهای وابسته

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]

پانویس

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]
  1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 Wilkinson 2003, pp. 181–183.
  2. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Pinch 2002, pp. 228–230.
  3. 1 2 Te Velde 1971, pp. 384–388.
  4. ↑ Wilkinson 1994, pp. 181–183.
  5. ↑ Bryan & Quirke 1997, pp. 57–81.
  6. ↑ Allen 2014, pp. 30–31.
  7. ↑ Ritner 1993, pp. 149–153.
  8. ↑ Lichtheim 1976, pp. 197–199.
  9. ↑ Lichtheim 1976, pp. 197–203.
  10. ↑ Simpson 2003, pp. 289–292.
  11. ↑ Te Velde 1995, pp. 173–176.
  12. ↑ Hornung 1996, pp. 139–144.
  13. ↑ Wilkinson 2003, pp. 124–125, 181–183.
  14. 1 2 Te Velde 1982, pp. 1177–1179.
  15. ↑ Te Velde 1995, pp. 176–178.
  16. 1 2 3 British Museum & EA45.
  17. ↑ Metropolitan Museum of Art & 2016.9.36.
  18. 1 2 3 British Museum & EA84.
  19. 1 2 Metropolitan Museum of Art & turn0search36.
  20. ↑ Metropolitan Museum of Art & turn0search17.
  21. 1 2 Metropolitan Museum of Art & turn0search0.
  22. ↑ Roehrig 2005, pp. 76–78.
  23. ↑ Metropolitan Museum of Art & turn0search1.
  24. ↑ Yoyotte 1960, pp. 49–50.
  25. ↑ Zivie-Coche 1988, pp. 114–115.

منابع و برای مطالعه بیشتر

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]

Wilkinson، Richard H. (۲۰۰۳). The Complete Gods and Goddesses of Ancient Egypt. London: Thames & Hudson.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)

Pinch، Geraldine (۲۰۰۲). Egyptian Mythology: A Guide to the Gods, Goddesses, and Traditions of Ancient Egypt. New York: Oxford University Press.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)

te Velde، Herman (۱۹۷۱). Some Remarks on the Structure of Egyptian Divine Triads.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)

Wilkinson، Richard H. (۱۹۹۴). Reading Egyptian Art: A Hieroglyphic Guide to Ancient Egyptian Painting and Sculpture. London: Thames & Hudson.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)

Bryan، Betsy M. (۱۹۹۷). The Statue Program for the Mortuary Temple of Amenhotep III. London: British Museum Press.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)

Allen، James P. (۲۰۱۴). Middle Egyptian: An Introduction to the Language and Culture of Hieroglyphs. Cambridge: Cambridge University Press.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)

Ritner، Robert K. (۱۹۹۳). The Mechanics of Ancient Egyptian Magical Practice. Chicago: Oriental Institute of the University of Chicago.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)

Lichtheim، Miriam (۱۹۷۶). Ancient Egyptian Literature: A Book of Readings, Volume II: The New Kingdom. Berkeley: University of California Press.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)

Simpson، William Kelly (۲۰۰۳). The Literature of Ancient Egypt: An Anthology of Stories, Instructions, and Poetry. New Haven: Yale University Press.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)

te Velde، Herman (۱۹۸۲). Wolfgang Helck; Eberhard Otto (ویراستار). Ptah. Wiesbaden: Otto Harrassowitz. ص. ۱۱۷۷–۱۱۸۰.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) نگهداری یادکرد:نام‌های متعدد:فهرست ویراستاران (رده)

te Velde، Herman (۱۹۹۵). Donald B. Redford (ویراستار). Sekhmet. Oxford: Oxford University Press. ص. ۱۷۳–۱۷۸.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)

Hornung، Erik (۱۹۹۶). Conceptions of God in Ancient Egypt: The One and the Many. ترجمهٔ John Baines. Ithaca: Cornell University Press.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)

Roehrig، Catharine H. (۲۰۰۵). Hatshepsut: From Queen to Pharaoh. New York: Metropolitan Museum of Art.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)

برگرفته از «https://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=سخمت&oldid=44678817»