Urepele

Urepele
Nafarroa Beherea, Euskal Herria
Hainbat baserriak Urepeleko Errobik inguratzeak
Bandera Armarria
Kokapena
Herrialdea	Euskal Herria
Lurraldea	Nafarroa Beherea
Eskualdea	Baigorri-Ortzaize
Administrazioa
Estatua	Frantzia
Eskualdea	Akitania Berria
Departamendua	Pirinio Atlantikoak
Elkargoa	Euskal Hirigune Elkargoa
Barrutia	Baiona
Kantonamendua	Euskal Mendialdea
Izen ofiziala	Urepel
Auzapeza (2020-2026)	Xole Aire (independente)
Posta kodea	64430
INSEE kodea	64543
Herritarra	urepeldar
Kokapena
Koordenatuak	43°04′11″N 1°24′59″W
Azalera	26,44 km2
Garaiera	392-1150 metro
Distantzia	29,0 km (Donibane Garazitik)
Demografia
Biztanleria	280 (2018:  −3)
112 (%41,2)   (%58,8) 160
Dentsitatea	10,25 biztanle/km²
Zahartzea	% 25,64
Ugalkortasuna	‰ 38,34
Ekonomia
Jarduera	% 76,88 (2011)
Desberdintasuna	% 9,53 (2011)
Langabezia	% 0 (2013)
Euskara
Euskaldunak	% 63,46 (2010)
Erabilera	% 31,83 (2011)
Datu gehigarriak
Sorrera	1862ko otsailaren 15a (independentzia)

Urepele Euskal Herriko udalerri bat da, Nafarroa Beherea lurraldean kokatuta. Baigorri-Ortzaize eskualdean dago, Donibane Garazi hiriburutik 29,0 kilometrora. Altuera 392 eta 1 150 metro artekoa da, eta 26,44 km²-ko azalera hartzen du. 2018. urtean 280 biztanle zituen.

Bertako biztanleak urepeldarrak dira.

Izena

Urepele beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:

• frantsesez: Urepel (/yR'pɛl/ ahoskatua)
• gaztelaniaz: Urepel (/ure'pel/ ahoskatua)

Etimologia

Urepele toponimoa izen gardena da. ur eta epel ("asepel") hitzeten arteko elkarketa da. -e azkena deklinabide ez-etimologikoko elementu bat da, Ipar Euskal Herriko euskalkiei dagokiena. Testuinguruaren arabera, ahoskatzeko, ez ahoskatzeko edo apur bat xurgatzeko aukera dago.

Geografia

Urepele Aldudeko ibarrean dago.

Ingurune naturala

Urepeleko Errobi udalerriko lurretatik igarotzen da, haren ibaiadar Imiliztegiko erreka (baita bertara isurtzen den Behodeiko erreka), Etxemendiko erreka, Labiaringo erreka, Ahuntzarretako erreka, Soaluzeko erreka (bertara isurtzen den Harriondoko errekarekin batera) eta Lohitzeko errekarekin batera.

Bestalde, herri menditsua da, eta Adi mendia (1 450 m) udalerriko lurretako mendi aipagarriena da.

Klima

CNRSk 2010ean egindako Joly ikerketaren arabera, udalerriak klima ozeaniko garbia du. Köppen-Geiger sailkapenaren arabera, Cfb motakoa da: klima epela, uda freskoa, sasoi lehorrik gabe. Météo-Franceren 2020ko tipologiaren arabera, udalerria mendiko klima du, eta Pirinio Atlantikoetako klima-eskualdean kokatuta dago (ezaugarri nagusiak: prezipitazio handiak (>1200 mm/urte) urte osoan; negu oso epela (7,5 °C lautadan), haize ahulak). RE2020 araudiaren arabera, eraikuntza berrietarako, udalerria H2c zonan dago.

1971-2000 aldiko batez besteko urteko tenperatura 12 °C-koa da, 11,8 °C-ko anplitude termikoarekin. Urteko batez besteko prezipitazio-metaketa 1490 mm-koa da, urtarrilean 14,5 euri-egun eta uztailean 9,7 egun izanik. 1991-2020 aldirako, udalerrian bertan dagoen Météo-France estazioan neurtutako batez besteko urteko tenperatura 12,8 °C-koa da eta prezipitazio-metaketa 1741,1 mm-koa delarik. Estazio horretan erregistratutako tenperatura maximoa 40,6 °C-koa da, 2025ko abuztuaren 12an lortua; tenperatura minimoa, berriz, -10,3 °C-koa da, 2012ko otsailaren 12an lortua.

Datu klimatikoak (Banka, 1981-2010)
Hila	Urt	Ots	Mar	Api	Mai	Eka	Uzt	Abu	Ira	Urr	Aza	Abe	Urtekoa
Erregistraturiko tenperatura maximoa (°C)	22.3	29.0	33.0	35.0	36.5	41.1	40.9	42.6	37.5	35.0	28.0	24.0	42.6
Batez besteko tenperatura maximoa (°C)	11.0	12.3	15.3	16.9	20.8	23.9	25.9	26.1	23.7	19.4	14.1	11.5	18.4
Batez besteko tenperatura (ºC)	6.9	7.6	10.0	11.5	15.1	18.1	20.1	20.3	17.7	14.5	9.9	7.6	13.3
Batez besteko tenperatura minimoa (°C)	2.8	3.0	4.7	6.1	9.3	12.3	14.3	14.5	11.8	9.5	5.7	3.8	8.2
Erregistraturiko tenperatura minimoa (°C)	-12.6	-13.0	-8.5	-2.5	1.0	3.0	6.2	3.5	1.0	-1.5	-7.7	-9.7	-13
Batez besteko prezipitazioa (mm)	187.6	159.5	158.6	181.2	131.5	84.4	74.9	84.4	115.3	152.9	212.5	201.6	1744.4
Prezipitazio maximoa 24 ordutan (mm)	99.0	109.0	109.5	95.7	97.0	69.0	86.7	85.2	81.0	99.0	96.5	130.1	130.1
Iturria: Frantziako klimatologia zerbitzua

Auzoak

• Gaineko Karrika
• Behereko Karrika
• Elhutsea
• Larrategia
• Kintoa
• Tanburinenea
• Harriondoa
• Buztanborda
• Mandabidea
• Antxainioenea

Historia

Urepele, antzina Aldude udalerria besterik ez zena, udalerri independente bihurtu zen 1862ko otsailaren 15ean.

Demografia

Datu hauek Wikimedia Commonsetik eskuratu dira. Aldaketarik behar izanez gero, han egin dezakezu. 1962 eta 1999 artean kontatze bikoitz gabeko biztanleria; hortik aurrera, udalerriko biztanleria. Iturriak: Ldh/EHESS/Cassini 1999ra arte. 2006tik aurrera INSEEren datuak.

Biztanleria-piramidea 2022 Guztira: 160 gizon, 112 emakume
% Gizonak Adina Emakumeak % 0.00   95+   0.00 0.00   90-94   0.00 3.12   85-89   0.00 3.12   80-84   4.46 6.88   75-79   0.00 6.88   70-74   0.00 0.00   65-69   18.75 16.88   60-64   9.82 0.00   55-59   4.46 10.00   50-54   19.64 0.00   45-49   9.82 3.12   40-44   14.29 6.88   35-39   0.00 6.88   30-34   0.00 3.12   25-29   4.46 10.00   20-24   0.00 10.00   15-19   0.00 10.00   10-14   9.82 3.12   5-9   4.46 0.00   0-4   0.00
Iturria: INSEEren datuetatik eratorritako grafikoa. Biztanleria txikia duten herrietako biztanleria borobildu da bertan eskainitako zenbakietan oinarrituta.

Hazkunde begetatiboa

Urtea	2008	2009	2010	2011	2012	2013	2014	2015	2016	2017	2018	2019	2020	2021	2022	2023	2024	2025
Hazkunde begetatiboa	0	1	−4	−1	−7	−4	−9	−1	1	−3	−1	−4	2	−2	3	−1	4	−3
Jaiotzak	1	4	2	3	3	2	0	2	1	0	4	1	5	3	7	1	5	1
Heriotzak	1	3	6	4	10	6	9	3	0	3	5	5	3	5	4	2	1	4

Honakoa hazkunde begetatiboa erakusten duen grafiko bat da, hau da, urte batean jaiotakoei hildakoak kentzearen emaitza. Datuak INSEE erakundeak eskaintzen ditu eta Wikimedia Commonsen daude eskuragarri. Aldaketaren bat egin behar bada, bertan egin beharko da.

Familiak eta etxeguneak

2023 erroldaren arabera, Urepel udalerrian 271 biztanle zeuden eta 133 elkarbizitza unitate, hau da, 2,04 lagun elkarbizitza unitate bakoitzeko (Metropolitar Frantzian 2,13). Horietatik 53 kide bakarrekoak ziren, 21 etxean seme-alabarik ez zuten bikoteek osatuak eta 32 seme-alabekin bizi ziren bikoteek. Datuok erroldaren laginketan oinarritzen direnez, udalerri honetako kopuruak biribilduta daude eta zehaztasun mugatukoak dira.

271biztanle

133elkarbizitza-unitate

2,04lagun elkarbizitza-unitateko

69familia

32Bikotea seme-alabekin

21Bikotea seme-alabarik gabe etxean

16Guraso bakarrekoak

53Kide bakarrekoa

11Bestelakoak

Laginketan oinarritutako datuak, biribilduta; ez dira ehunekotan adierazten.

Udalerrian 69 familia zeuden, eta horien artean seme-alabak etxean zituzten bikoteak ziren ugarienak (32). Guraso bakarreko 16 familietatik 11etan ama zen guraso bakarra. 27 familiek ez zuten 25 urtetik beherako seme-alabarik etxean.

21

32

16

Bikotea seme-alabarik gabeBikotea seme-alabekinGuraso bakarra

Taula osoa: elkarbizitza-unitateak eta familiak, 2023

	Kopurua
Elkarbizitza-unitateak
Seme-alabekin bizi ziren bikoteak	32
Etxean seme-alabarik ez zuten bikoteak	21
Guraso bakarrekoak	16
Kide bakarrekoak	53
Bestelakoak	11
Familiak
Seme-alabarik gabeko bikoteak	21
Seme-alabadun bikoteak	32
Guraso bakarrekoak	16
25 urtez azpiko seme-alabarik ez etxean	27
Seme-alaba bat	21
Bi seme-alaba	21
Hiru seme-alaba	0
Lau seme-alaba edo gehiago	0
Egoera zibila (15 urte edo gehiago)
Ezkonduta	75
Izatezko bikotean	30
PACS bidez lotuta	10
Ezkongabea	87
Alarguna	16
Dibortziatuta	12
Erreferentziazko pertsonaren lanbidea
Nekazariak	16
Artisau, merkatari eta enpresa-buruak	16
Goi-mailako langileak	0
Erdi-mailako lanbideak	16
Enplegatuak	11
Eskulangileak	11
Erretiratuak	53
Bestelakoak	11
Iturria: INSEE, RP2023. Laginketan oinarritutako datuak, biribilduta; ehunekorik ez da ematen udalerriaren tamaina dela eta.

Etxebizitza

2023 erroldaren arabera, udalerrian 201 etxebizitza zeuden. Horietatik 129 egoitza nagusi ziren, 41 bigarren egoitza edo noizbehinkakoak eta 32 hutsik zeuden. Etxebizitza gehienak etxeak ziren (154), eta apartamentuak gutxi ziren (45). Egoitza nagusietatik 92 beren jabearen bizilekuak ziren, 22 alokairuan zeuden, 0 errenta moderatuko etxebizitza gisa alokatuta eta 15 doan lagata.

201etxebizitza

129egoitza nagusi

154etxe

45apartamentu

Etxebizitza multzoa

129

41

32

Egoitza nagusia (129)Bigarren egoitza edo noizbehinkakoa (41)Hutsik (32)

Etxe mota

154

45

Etxea (154)Apartamentua (45)

Jabetza egoera

92

22

15

Jabeak (92)Alokairuan (22)Doan lagata (15)

Eraikuntza garaia

1919 aurretik72

1919-19453

1946-19708

1971-199014

1991-200511

2006-202015

Egoitza nagusien artean gehienek 5 gela edo gehiago zituzten (76). 102 etxebizitzatan berogailu mota "bestelakoa" erabiltzen zen, INSEEk gehiago zehazten ez duena. 99 egoitza nagusik beren aparkalekua zuten: 62 etxebizitzatan auto bakarra zegoen eta 61tan bi edo gehiago.

Gela kopurua

1 gela1

2 gela8

3 gela18

4 gela26

5 gela edo gehiago76

Berogailu mota

23

102

Gas sarea (1)Fuel-olioa (2)Elektrizitatea (23)Gas botila (1)Bestelakoak (102)

Aparkalekua eta ibilgailuak

99aparkalekua

62ibilgailu 1

61ibilgailu 2+

Taula osoa: etxebizitzak, 2023

	Kopurua	%
Etxebizitza multzoa
Egoitza nagusia	129	% 64,2
Bigarren egoitza edo noizbehinkakoa	41	% 20,4
Hutsik	32	% 15,9
Etxe mota
Etxeak	154	% 76,6
Apartamentuak	45	% 22,4
Gela kopurua (egoitza nagusiak)
1 gela	1	% 0,8
2 gela	8	% 6,2
3 gela	18	% 14,0
4 gela	26	% 20,2
5 gela edo gehiago	76	% 58,9
Eraikuntza garaia (egoitza nagusiak)
1919 aurretik	72	% 55,8
1919-1945	3	% 2,3
1946-1970	8	% 6,2
1971-1990	14	% 10,9
1991-2005	11	% 8,5
2006-2020	15	% 11,6
Jabetza egoera (egoitza nagusiak)
Jabeak	92	% 71,3
Alokairuan	22	% 17,1
HLM	0	% 0,0
Doan lagata	15	% 11,6
Berogailu mota (egoitza nagusiak)
Gas sarea	1	% 0,8
Fuel-olioa	2	% 1,6
Elektrizitatea	23	% 17,8
Gas botila	1	% 0,8
Bestelakoak	102	% 79,1
Aparkalekua eta ibilgailuak (egoitza nagusiak)
Aparkalekua	99	% 76,7
Ibilgailu bat	62	% 48,1
Bi ibilgailu edo gehiago	61	% 47,3
Iturria: INSEE, RP2023.

Ekonomia

Enplegua

2023 urtean 15-64 urteko 166 biztanleetatik 139 aktibo ziren (% 83,7), horietako 132 lanean (% 79,5) eta 6 langabezian (aktiboen % 4,3).

16615-64 urteko biztanle

% 83,7aktibo

% 79,5lanean

% 4,3langabezia-tasa

Jarduera-tasa: talde bakoitzeko biztanleen artean zenbat diren aktibo (lanean edo langabezian).

15-24 urte% 66,7

25-54 urte% 96,8

55-64 urte% 66,7

Gizonak% 81,7

Emakumeak% 85,7

27 ez-aktibotik 6 ikasle edo ordaindu gabeko praktiketan ari ziren (% 22,2), 12 erretiraturik zeuden (% 44,4) eta 9 bestelako ez-aktibo ziren (% 33,3).

Ez-aktiboak

% 22

% 44

% 33

Ikasle edo praktikanErretiratuakBestelakoak

Udalerrian 85 enplegu zeuden 2023 urtean. Udalerriko biztanle landunak 132 ziren; beraz, udalerria langile-erakarlea da.

85enplegu udalerrian

% 31,8soldatapeko

% 68,2ez-soldatapeko

Diru sarrerak

2023 urtean, diru-sarreren mediana 20.590 eurokoa zen.

20.590 €diru-sarreren mediana▼ Dep.: 26.300 €

Departamenduarekiko konparaketa xehea

Pobrezia-tasa adinaren arabera (departamendua)

18 urtez azpiko% 17,6

18-29 urte% 17,6

30-39 urte% 12,5

40-49 urte% 13,4

50-64 urte% 12,4

65-74 urte% 9,0

75 urte eta gehiago% 9,3

Pobrezia-tasa etxebizitza-erregimenaren arabera (departamendua)

Jabeak% 6,5

Errentariak% 25,8

Eskuragarri dagoen errentaren osaera (departamendua)

INSEEk «eskuragarri dagoen errenta» horrela eraikitzen du: jarduera-errenta + pentsioak + ondarea + gizarte-prestazioak (batuz % 100 baino gehiago ematen dute) ken zuzeneko zergak (batez ere errentaren gaineko zerga).

Jarduera-errenta% 65,1

Pentsio/erretiroak% 32,3

Ondarea, bestelakoak% 13,8

Gizarte-prestazioak% 4,4

Zuzeneko zergak−% 15,7

Jarduera-errenta zatitzen bada: soldatak % 57,3, ez-soldatapekoen errenta % 5,5, langabezia-sariak % 2,3.

Udalerriko ekonomiaren oinarria laborantza den arren, udalerritik igarotzen diren erreken uraren kalitatea dela-eta, piszikultura esplotazio baten garapena ahalbidetu du.

Politika

Auzapezak

Hasiera	Amaiera	Auzapeza	Alderdia
1971	1977	Txomin Arrambide
1977	2008	Marie-Antoinette Etxebarren
2008	2020	Michel Ernaga
2020	karguan	Xole Aire
falta diren datuak osatu egin behar dira

Erakunde publikoak

2017ko urtarrilaren 1era arte, Urepele Garazi-Baigorri herri elkargoaren kide zen. Une horretatik aurrera, Euskal Hirigune Elkargo sortu berriaren parte izatera pasa zen.

Garraioa

Euskal Hirigune Elkargoaren esku dagoen Car Express hiriarteko autobus sareak zerbitzatzen du herria. Guztira, linea batek eskaintzen du zerbitzua.

Kultura

Miren Aire urepeldar laborari eta abeslaria, Koldo Zuazorekin hizketan, Urepelen egiten den nafar-lapurtar euskararen erakusgarri.

Euskara

Urepeleko euskara Baigorriko hizkera da, nafar-lapurteraren erdiguneko aldaera.

Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Aldudeko ibarreko herri guztiak sailkatu zituen, mendebaldeko behe-nafarrera euskalkian, Arberoa eta Ortzaize ibarretan hitz egiten zena.

Koldo Zuazok, 2010ean, Urepelek nafar-lapurtera euskalkian sailkatu zituen.

Urepele kultura popularrean

Urepeleko Xelextin Saroiberri. Euskal Herriko Ahotsakerako egindako elkarrizketa.

Urepeleko sortzaile ezaguna Xalbador bertsolaria izan da. Xabier Letek eskaini zion abestian, Xalbadorren heriotzean aski ezagunean, Xalbador "Urepeleko artzaina" gisa identifikatzen du.

2002an, bere Zoramena albumean, Gatibu musika taldeak abesti bat dedikatu zion herriari: Urepele, hain zuzen.

Ondasun nabariak

• Inharabia, Jabola, Tanburin borda eta Xaliesenea baserriak XVIII. mendekoak dira
• Xalbadorenea baserria
• Ama Birjinaren Jasokundearen eliza 1841. urtekoa da

Urepeldar ospetsuak

• Fernando Aire Etxart Xalbador (1920-1976) bertsolaria.
• Leoni Etxebarren (1924-2014), bertso-jartzailea.
• Gexan Alfaro Lantziri (1941-), idazle, kazetari eta euskaltzain urgazlea.
• Henriette Aire Etxebarren (1943-), euskal idazlea.
• Mixel Aire Etxebarren Xalbador II.a (1944-), bertsolaria.
• Karine Etxeberri (1990-), abeslari, bertsolari eta kazetaria.
• Aire Ahizpak kantariak: Miren, Amaia eta Paxkalin Aire.
• Marie-Antoinette Etxebarren (?), politikaria.

Herri senidetuak

Urepele ondorengo herriekin senidetuta dago:

• Zarrakaztelu

Irudiak

• 
  Eliza
• 
  Hainbat putreak udalerrian
• 
  Urepeleko Errobiko zubia
• 
  Xalbadorren omenezko harria
• 
  Urepeleko Errobi
• 
  Trinketeko horman jarririk dagoen Xalbadorren bertso bat

Ikus, gainera

• Baigorri-Ortzaize
• Nafarroa Beherea

Kanpo estekak

• Datuak: Q839971
• Multimedia: Urepel / Q839971
• Liburuak: Euskal Herriko bidaia-gida/Herriz herri/Urepele