Banka

Artikulu hau Nafarroa Behereko herriari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Banka (argipena)».

Banka
Nafarroa Beherea, Euskal Herria
Olhaberri auzoko ikuspegia, Done Petri elizarekin
Bandera Armarria
Kokapena
Herrialdea	Euskal Herria
Lurraldea	Nafarroa Beherea
Eskualdea	Baigorri-Ortzaize
Administrazioa
Estatua	Frantzia
Eskualdea	Akitania Berria
Departamendua	Pirinio Atlantikoak
Elkargoa	Euskal Hirigune Elkargoa
Barrutia	Baiona
Kantonamendua	Euskal Mendialdea
Izen ofiziala	Banca
Auzapeza (2008-2026)	Michel Oçafrain (independente)
Posta kodea	64430
INSEE kodea	64092
Herritarra	bankar
Kokapena
Koordenatuak	43°07′35″N 1°22′27″W
Azalera	49,60 km2
Garaiera	231-1275 metro
Distantzia	18,9 km (Donibane Garazitik)
Demografia
Biztanleria	347 (2018:  3)
178 (%50)   (%50) 178
Dentsitatea	7,22 biztanle/km²
Zahartzea	% 16,33
Ugalkortasuna	‰ 36,26
Ekonomia
Jarduera	% 66,5 (2011)
Desberdintasuna	% 7,49 (2011)
Langabezia	% 2,79 (2013)
Euskara
Euskaldunak	% 63,47 (2010)
Erabilera	% 31,83 (2011)
Datu gehigarriak
Sorrera	1793 (independentzia)

Banka Euskal Herriko udalerri bat da, Nafarroa Beherea lurraldean kokatuta. Baigorri-Ortzaize eskualdean dago, Donibane Garazi hiriburutik 18,9 kilometrora. Altuera 231 eta 1 275 metro artekoa da, eta 49,60 km²-ko azalera hartzen du. 2018. urtean 347 biztanle zituen.

Bertako biztanleak bankarrak dira.

Izena

Banka beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:

• frantsesez: Banca ("banká" ahoskatua)
• gaztelaniaz: Banca ("bánka" ahoskatua)

Gainera, toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:

• Lafonderie (1790)
• La Fonderie (1793)
• Banca (1832)

Etimologia

Jean-Baptiste Orpustanek dio Banka toponimoak bi jatorri izan ditzake. Lehenengo proposamenak gaztelaniazko banco ("banku") maileguari buruz hitz egiten du, hau da, mugan dirua aldatzen zen bankuari buruz (liberatik pezetara eta alderantziz). Bigarrenean, ordea, "harrizko bankuak" esamoldeko bankua hitza aipatuko genituzke, udalerrian nagusi den paisaiari erreferentzia eginez, mendi malkartsu eta arrokatsuekin. Bankua izenaren -u- hizkia desagertu egingo zen gero, ahoskera sinpleago baten mesedetan.

Geografia

Banka Aldudeko ibarran dago.

Ingurune naturala

Aldude ibaiak (Ur Haundi deitua) udalerria gurutzatzen du.

Klima

CNRSk 2010ean egindako Joly ikerketaren arabera, udalerriak klima ozeaniko aldatua du. Köppen-Geiger sailkapenaren arabera, Cfb motakoa da: klima epela, uda freskoa, sasoi lehorrik gabe. Météo-Franceren 2020ko tipologiaren arabera, udalerria mendiko klima du, eta Pirinio Atlantikoetako klima-eskualdean kokatuta dago (ezaugarri nagusiak: prezipitazio handiak (>1200 mm/urte) urte osoan; negu oso epela (7,5 °C lautadan), haize ahulak). RE2020 araudiaren arabera, eraikuntza berrietarako, udalerria H2c zonan dago.

1971-2000 aldiko batez besteko urteko tenperatura 12,7 °C-koa da, 12 °C-ko anplitude termikoarekin. Urteko batez besteko prezipitazio-metaketa 1733 mm-koa da, urtarrilean 12,9 euri-egun eta uztailean 8,9 egun izanik. 1991-2020 aldirako, udalerrian bertan dagoen Météo-France estazioan neurtutako batez besteko urteko tenperatura 13,7 °C-koa da eta prezipitazio-metaketa 1794,1 mm-koa delarik. Estazio horretan erregistratutako tenperatura maximoa 42,6 °C-koa da, 2003ko abuztuaren 4an lortua; tenperatura minimoa, berriz, -13 °C-koa da, 1956ko otsailaren 11an lortua.

Datu klimatikoak (Banka, 1981-2010)
Hila	Urt	Ots	Mar	Api	Mai	Eka	Uzt	Abu	Ira	Urr	Aza	Abe	Urtekoa
Erregistraturiko tenperatura maximoa (°C)	22.3	29.0	33.0	35.0	36.5	41.1	40.9	42.6	37.5	35.0	28.0	24.0	42.6
Batez besteko tenperatura maximoa (°C)	11.0	12.3	15.3	16.9	20.8	23.9	25.9	26.1	23.7	19.4	14.1	11.5	18.4
Batez besteko tenperatura (ºC)	6.9	7.6	10.0	11.5	15.1	18.1	20.1	20.3	17.7	14.5	9.9	7.6	13.3
Batez besteko tenperatura minimoa (°C)	2.8	3.0	4.7	6.1	9.3	12.3	14.3	14.5	11.8	9.5	5.7	3.8	8.2
Erregistraturiko tenperatura minimoa (°C)	-12.6	-13.0	-8.5	-2.5	1.0	3.0	6.2	3.5	1.0	-1.5	-7.7	-9.7	-13
Batez besteko prezipitazioa (mm)	187.6	159.5	158.6	181.2	131.5	84.4	74.9	84.4	115.3	152.9	212.5	201.6	1744.4
Prezipitazio maximoa 24 ordutan (mm)	99.0	109.0	109.5	95.7	97.0	69.0	86.7	85.2	81.0	99.0	96.5	130.1	130.1
Iturria: Frantziako klimatologia zerbitzua

Auzoak

• Olhaberri
• Buztanenea
• Hargintoa
• Bihurrieta
• Xuritxegi
• Mutikoenea
• Betrizinaenea
• Golkoa
• Gixonaenea
• Manexhandia
• Gosnaisto

Historia

Bankaren jatorria, inguruko kobrezko meategiak XVIII. mendean berrindartzearekin lotuta dago, honen jatorria, Antzinaroan dagoelarik. Garai batean Baigorri udalerrikoa zen, Lafonderie izeneko auzoa.

1793an udalerri independente bihurtu zen, izen afrantsesatua berarekin. Hala ere, 1874an, izen aldaketa baten ondorioz, Banka izena hartu zuen.

XIX. mendearen amaiera eta XX. mendearen hasiera arteko gainbehera baten ondoren, meatzeak itxi egin ziren, eta hala egin zuten udalerrian zeuden gainerako azpiegiturek ere. Horrela, ustiategiko eraikinak abandonatuta geratu ziren. Horietako asko gaur egun hondakinetan daude eta Baigorrirako irteeran aurki daitezke, Urepeleko Errobi inguruan.

1973ko abenduaren 11n Iparretarrak taldearen lehen ekintza armatua izan zen Bankan. Atentatu bat izan zen, eta "la Rosée" zentro mediko-pedagogikotik informazio kontablea lapurtu zuten langileei sindikatu bat eratzen utzi ez zietelako. Administrazio kontseiluko lehendakaria hil egin zen.

Demografia

1793	1800	1806	1821	1831	1836	1841	1846	1851	1856	1861	1866	1872	1876	1881	1886	1891	1896	1901
803	590	999	1068	1419	1280	1429	1309	1327	1064	1069	1020	1020	1027	952	944	872	828	829
1906	1911	1921	1926	1931	1936	1946	1954	1962	1968	1975	1982	1990	1999	2006	2007	2012	2017	2018
833	815	800	770	780	748	735	799	672	634	524	450	426	373	351	348	332	346	347

Datu hauek Wikimedia Commonsetik eskuratu dira. Aldaketarik behar izanez gero, han egin dezakezu. 1962 eta 1999 artean kontatze bikoitz gabeko biztanleria; hortik aurrera, udalerriko biztanleria. Iturriak: Ldh/EHESS/Cassini 1999ra arte. 2006tik aurrera INSEEren datuak.

Biztanleria-piramidea 2022 Guztira: 178 gizon, 178 emakume
% Gizonak Adina Emakumeak % 0.00   95+   0.00 0.00   90-94   2.81 2.81   85-89   5.62 5.62   80-84   2.81 0.00   75-79   2.81 16.29   70-74   2.81 10.67   65-69   7.87 7.87   60-64   13.48 7.87   55-59   7.87 0.00   50-54   0.00 10.67   45-49   2.81 2.81   40-44   7.87 7.87   35-39   2.81 0.00   30-34   2.81 5.62   25-29   8.43 2.81   20-24   8.43 8.43   15-19   7.87 2.81   10-14   7.87 5.06   5-9   0.00 2.81   0-4   5.06
Iturria: INSEEren datuetatik eratorritako grafikoa. Biztanleria txikia duten herrietako biztanleria borobildu da bertan eskainitako zenbakietan oinarrituta.

Hazkunde begetatiboa

Urtea	2008	2009	2010	2011	2012	2013	2014	2015	2016	2017	2018	2019	2020	2021	2022	2023	2024	2025
Hazkunde begetatiboa	−4	−4	0	0	0	−5	−1	0	−3	−2	3	1	−1	2	−1	−2	1	0
Jaiotzak	1	2	2	2	3	2	2	4	2	4	4	3	1	5	3	4	3	5
Heriotzak	5	6	2	2	3	7	3	4	5	6	1	2	2	3	4	6	2	5

Honakoa hazkunde begetatiboa erakusten duen grafiko bat da, hau da, urte batean jaiotakoei hildakoak kentzearen emaitza. Datuak INSEE erakundeak eskaintzen ditu eta Wikimedia Commonsen daude eskuragarri. Aldaketaren bat egin behar bada, bertan egin beharko da.

Familiak eta etxeguneak

2023 erroldaren arabera, Banca udalerrian 332 biztanle zeuden eta 135 elkarbizitza unitate, hau da, 2,46 lagun elkarbizitza unitate bakoitzeko (Metropolitar Frantzian 2,13). Horietatik 38 kide bakarrekoak ziren, 38 etxean seme-alabarik ez zuten bikoteek osatuak eta 43 seme-alabekin bizi ziren bikoteek. Datuok erroldaren laginketan oinarritzen direnez, udalerri honetako kopuruak biribilduta daude eta zehaztasun mugatukoak dira.

332biztanle

135elkarbizitza-unitate

2,46lagun elkarbizitza-unitateko

101familia

43Bikotea seme-alabekin

38Bikotea seme-alabarik gabe etxean

10Guraso bakarrekoak

38Kide bakarrekoa

5Bestelakoak

Laginketan oinarritutako datuak, biribilduta; ez dira ehunekotan adierazten.

Udalerrian 101 familia zeuden, eta horien artean etxean seme-alabarik ez zuten bikoteak ziren ugarienak (43). Guraso bakarreko 14 familietatik 14etan ama zen guraso bakarra. 63 familiek ez zuten 25 urtetik beherako seme-alabarik etxean.

43

43

14

Bikotea seme-alabarik gabeBikotea seme-alabekinGuraso bakarra

Taula osoa: elkarbizitza-unitateak eta familiak, 2023

	Kopurua
Elkarbizitza-unitateak
Seme-alabekin bizi ziren bikoteak	43
Etxean seme-alabarik ez zuten bikoteak	38
Guraso bakarrekoak	10
Kide bakarrekoak	38
Bestelakoak	5
Familiak
Seme-alabarik gabeko bikoteak	43
Seme-alabadun bikoteak	43
Guraso bakarrekoak	14
25 urtez azpiko seme-alabarik ez etxean	63
Seme-alaba bat	14
Bi seme-alaba	14
Hiru seme-alaba	10
Lau seme-alaba edo gehiago	0
Egoera zibila (15 urte edo gehiago)
Ezkonduta	135
Izatezko bikotean	28
PACS bidez lotuta	8
Ezkongabea	90
Alarguna	24
Dibortziatuta	8
Erreferentziazko pertsonaren lanbidea
Nekazariak	10
Artisau, merkatari eta enpresa-buruak	10
Goi-mailako langileak	0
Erdi-mailako lanbideak	10
Enplegatuak	24
Eskulangileak	24
Erretiratuak	58
Bestelakoak	0
Iturria: INSEE, RP2023. Laginketan oinarritutako datuak, biribilduta; ehunekorik ez da ematen udalerriaren tamaina dela eta.

Etxebizitza

2023 erroldaren arabera, udalerrian 187 etxebizitza zeuden. Horietatik 137 egoitza nagusi ziren, 24 bigarren egoitza edo noizbehinkakoak eta 26 hutsik zeuden. Etxebizitza gehienak etxeak ziren (168), eta apartamentuak gutxi ziren (18). Egoitza nagusietatik 111 beren jabearen bizilekuak ziren, 17 alokairuan zeuden, 0 errenta moderatuko etxebizitza gisa alokatuta eta 9 doan lagata.

187etxebizitza

137egoitza nagusi

168etxe

18apartamentu

Etxebizitza multzoa

137

24

26

Egoitza nagusia (137)Bigarren egoitza edo noizbehinkakoa (24)Hutsik (26)

Etxe mota

168

18

Etxea (168)Apartamentua (18)

Jabetza egoera

111

17

Jabeak (111)Alokairuan (17)Doan lagata (9)

Eraikuntza garaia

1919 aurretik62

1919-194511

1946-19707

1971-199013

1991-20059

2006-202034

Egoitza nagusien artean gehienek 5 gela edo gehiago zituzten (88). 103 etxebizitzatan berogailu mota "bestelakoa" erabiltzen zen, INSEEk gehiago zehazten ez duena. 114 egoitza nagusik beren aparkalekua zuten: 52 etxebizitzatan auto bakarra zegoen eta 72tan bi edo gehiago.

Gela kopurua

1 gela0

2 gela2

3 gela13

4 gela34

5 gela edo gehiago88

Berogailu mota

34

103

Elektrizitatea (34)Bestelakoak (103)

Aparkalekua eta ibilgailuak

114aparkalekua

52ibilgailu 1

72ibilgailu 2+

Taula osoa: etxebizitzak, 2023

	Kopurua	%
Etxebizitza multzoa
Egoitza nagusia	137	% 73,3
Bigarren egoitza edo noizbehinkakoa	24	% 12,8
Hutsik	26	% 13,9
Etxe mota
Etxeak	168	% 89,8
Apartamentuak	18	% 9,6
Gela kopurua (egoitza nagusiak)
1 gela	0	% 0,0
2 gela	2	% 1,5
3 gela	13	% 9,5
4 gela	34	% 24,8
5 gela edo gehiago	88	% 64,2
Eraikuntza garaia (egoitza nagusiak)
1919 aurretik	62	% 45,3
1919-1945	11	% 8,0
1946-1970	7	% 5,1
1971-1990	13	% 9,5
1991-2005	9	% 6,6
2006-2020	34	% 24,8
Jabetza egoera (egoitza nagusiak)
Jabeak	111	% 81,0
Alokairuan	17	% 12,4
HLM	0	% 0,0
Doan lagata	9	% 6,6
Berogailu mota (egoitza nagusiak)
Gas sarea	0	% 0,0
Fuel-olioa	0	% 0,0
Elektrizitatea	34	% 24,8
Gas botila	0	% 0,0
Bestelakoak	103	% 75,2
Aparkalekua eta ibilgailuak (egoitza nagusiak)
Aparkalekua	114	% 83,2
Ibilgailu bat	52	% 38,0
Bi ibilgailu edo gehiago	72	% 52,6
Iturria: INSEE, RP2023.

Ekonomia

Enplegua

2023 urtean 15-64 urteko 214 biztanleetatik 159 aktibo ziren (% 74,3), horietako 151 lanean (% 70,6) eta 8 langabezian (aktiboen % 5,0).

21415-64 urteko biztanle

% 74,3aktibo

% 70,6lanean

% 5,0langabezia-tasa

Jarduera-tasa: talde bakoitzeko biztanleen artean zenbat diren aktibo (lanean edo langabezian).

15-24 urte% 34,9

25-54 urte% 93,3

55-64 urte% 63,5

Gizonak% 78,9

Emakumeak% 69,5

Langabezia-tasa hezkuntza-mailaren arabera

Titulurik gabe% 23,1

BEPC, brebeta% 0,0

CAP-BEP% 2,1

Batxilergoa% 4,0

Goi-mailako +2% 4,5

Goi-mailako +3/4% 12,5

Goi-mailako +5% 0,0

Marratxo bertikala: udalerriko langabezia-tasa orokorra (% 5,0). Zabalerak eskala finko batean daude (0-% 50), udalerri artean konparagarriak izan daitezen.

55 ez-aktibotik 10 ikasle edo ordaindu gabeko praktiketan ari ziren (% 18,2), 15 erretiraturik zeuden (% 27,3) eta 30 bestelako ez-aktibo ziren (% 54,5).

Ez-aktiboak

% 18

% 27

% 55

Ikasle edo praktikanErretiratuakBestelakoak

Udalerrian 136 enplegu zeuden 2023 urtean. Udalerriko biztanle landunak 151 ziren; beraz, udalerria langile-erakarlea da.

136enplegu udalerrian

% 61,0soldatapeko

% 39,0ez-soldatapeko

Diru sarrerak

2023 urtean, diru-sarreren mediana 20.410 eurokoa zen.

20.410 €diru-sarreren mediana▼ Dep.: 26.300 €

Departamenduarekiko konparaketa xehea

Pobrezia-tasa adinaren arabera (departamendua)

18 urtez azpiko% 17,6

18-29 urte% 17,6

30-39 urte% 12,5

40-49 urte% 13,4

50-64 urte% 12,4

65-74 urte% 9,0

75 urte eta gehiago% 9,3

Pobrezia-tasa etxebizitza-erregimenaren arabera (departamendua)

Jabeak% 6,5

Errentariak% 25,8

Eskuragarri dagoen errentaren osaera (departamendua)

INSEEk «eskuragarri dagoen errenta» horrela eraikitzen du: jarduera-errenta + pentsioak + ondarea + gizarte-prestazioak (batuz % 100 baino gehiago ematen dute) ken zuzeneko zergak (batez ere errentaren gaineko zerga).

Jarduera-errenta% 65,1

Pentsio/erretiroak% 32,3

Ondarea, bestelakoak% 13,8

Gizarte-prestazioak% 4,4

Zuzeneko zergak−% 15,7

Jarduera-errenta zatitzen bada: soldatak % 57,3, ez-soldatapekoen errenta % 5,5, langabezia-sariak % 2,3.

Kobrezko meategiak eta hari lotutako galdaketak XVIII. mendearen erdialdean izan zuten goia; forjak eta labe garaiak, berriz, 1828tik 1861era egon ziren jardunean.

Gaur egun, jarduera nagusiki nekazaritzakoa da. Udalerria Ossau-Irati gaztaren apelazio-eremuan dago.

Politika

Auzapezak

Hasiera	Amaiera	Auzapeza	Alderdia
1995	2001	Gratien Arambel
2001	2008	Dominique Etcheverry
2008	karguan	Philippe Etchenique
falta diren datuak osatu egin behar dira

Erakunde publikoak

2017ko urtarrilaren 1era arte, Banka Garazi-Baigorri herri elkargoaren kide zen. Une horretatik aurrera, sortu berria zen Euskal Hirigune Elkargoaren parte izatera pasa zen.

Garraioa

Euskal Hirigune Elkargoaren esku dagoko Car Express hiriarteko autobus sareak zerbitzatzen du herria. Guztira, line batek eskaintzen du zerbitzua.

Euskara

Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Aldudeko ibarreko herri guztiak sailkatu zituen, mendebaldeko behe-nafarrera euskalkian, Arberoa eta Ortzaize ibarretan hitz egiten zena.

Koldo Zuazok, 2010ean, Bankak nafar-lapurtera euskalkian sailkatu zituen.

Literatura

Pantzo Hirigaraik Bankari eskainitako kantu bat konposatu zuen:

«	Han zaude zu ibarraren maldan, mendi mazelan dilindan Neguko izotzetan daldaran eta izerditan udan Burua apalduz haizeari, zu aztaparka lurrari Hazi xumearen laborari, bainan beti kantari Basuritz, Aisarri, Azaldegi, Inarabia, Donalegi Oihansoro eta Ustordoki, gu bankarrak izanki Erkaitzalde, Hairako Erreka, han nunbait Iramehaka Oihanpea ta Basakarrika, zutarrak gira Banka Beti jasan ditu haize txarrak, oi zure zuhaitz zaharrak Oraino bizi zaizko abarrak, baitauzka erro azkarrak Mila esker eta goraintziak, zuk gaindituz nekeziak Nolazpait baitituzu haziak zure ume guziak.	»
—Pantzo Hirigarai

Ondasun nabarmenak

Sakontzeko, irakurri: «Bankako kobre meategi eta burdinola»

Udalerriaren iparraldean, monumentu izendaturik dagoen metalurgia-lantegi baten aztarnak topa daitezke, bere labe garaiarekin. Ura zekarren kanalak, errekatik hartzen zuena ura, ziurrenik antzina labe garaiak elikatzeko erabiltzen ziren hauspoei eragiteko errota batez egongo ziren osatuak.

Herriaren erdian kokatu Olhaberri interpretazio zentroak Bankako kobre eta burdin meategien historia erakusten du. Bertan, panelak, argazkiak, mapak, eta eskemak ikus daitezke. Bisita dohainik da.

Done Petri eliza XIX. mende hasierakoa da.

Bankar ospetsuak

• Piarre Erramuzpe (1927-), bertsolaria.
• Ximun Erramuzpe (1914-1988), euskal idazlea.
• Juan Felix Iriarte (1912-1987), bertsolaria.
• Marijane Minaberri (1926-2017), idazlea, olerkaria eta haur ipuin kontalaria.
• Patrick Ozafrain (1974-2019), esku huskako pilotaria

Irudiak

• 
  Pilotalekua
• 
  Done Petri eliza
• 
  Baserri bat
• 
  Bankako burdinola
• 
  Harriak Argarai mendian

Ikus, gainera

• Baigorri-Ortzaize
• Nafarroa Beherea

Kanpo estekak

• Datuak: Q839427
• Multimedia: Banca / Q839427
• Liburuak: Euskal Herriko bidaia-gida/Herriz herri/Banka