โรคซึมเศร้าในวัยรุ่น ความเปราะบางของวัย กับโรคทางใจที่น่าเป็นห่วง

          แม้โรคซึมเศร้าจะไม่ใช่เรื่องใหม่ในสังคมไทย แต่การที่ได้รู้ว่าในแต่ละปีมีวัยรุ่น เยาวชน ป่วยโรคซึมเศร้าเยอะขึ้นก็น่าเป็นห่วงอยู่เหมือนกัน โดยข้อมูลเผยว่า โซเชียลมีเดียเป็นหนึ่งในช่องทางที่วัยรุ่นใช้พูดถึงโรคซึมเศร้า โดยเฉพาะในทวิตเตอร์ที่มีแฮชแท็กเกี่ยวกับโรคซึมเศร้ามากถึง 1.4 แสนข้อความ ระหว่างเดือนกรกฎาคม 2561- มิถุนายน 2562 และยังพบว่าเยาวชนเข้ารับบริการปรึกษาปัญหาผ่านสายด่วนสุขภาพจิต 1323 เพิ่มขึ้นอย่างเห็นได้ชัด จาก 10,298 ครั้ง ในปี 2561 เป็น 13,658 ครั้ง ในครึ่งปีแรกของปี 2562   

          นอกจากนี้ข่าววัยรุ่นฆ่าตัวตายด้วยปมปัญหาสอบตก โดนขัดใจ หรือน้อยใจคนรอบข้างก็มีมาให้เห็นเรื่อย ๆ ดังนั้นเพื่อการอยู่ร่วมกันด้วยความเข้าใจ เรามาดูอีกทีว่าโรคนี้เกิดจากอะไร และถ้าป่วยแล้วควรดูแลความรู้สึกกันยังไงดี

          กรรมพันธุ์มีส่วนเกี่ยวข้องสูงในโรคซึมเศร้า โดยเฉพาะกับคนที่ป่วยซ้ำหลาย ๆ ครั้ง แม้จะเคยรักษาจนอาการดีขึ้นแล้ว

          ในผู้ป่วยโรคซึมเศร้าจะมีเซโรโทนิน (Serotonin) และนอร์เอพิเนฟริน (Norepinephrine)  ลดต่ำลง รวมทั้งอาจมีความผิดปกติของเซลล์รับสื่อเคมีเหล่านี้ด้วย

           บางคนมีแนวคิดที่ทำให้ตัวเองรู้สึกเศร้า เช่น มีความคิดในแง่ลบ มีนิสัยชอบตอกย้ำความผิดพลาดของตัวเอง เมื่อเผชิญกับสถานการณ์ที่กดดัน

           ความกดดัน ความเครียด ความผิดหวังจากการเรียน การเรียนอย่างหนัก ปัญหาความรัก ปัญหากับเพื่อน ๆ คนรอบข้าง ก็เป็นปัจจัยเสริมที่ทำให้วัยรุ่นเกิดความรู้สึกแย่ มองตัวเองในแง่ลบ และความเครียดเรื้อรังในวัยรุ่นก็มีผลให้เกิดภาวะซึมเศร้าได้

          วิถีชีวิตในยุคสังคมเมืองมีส่วนทำให้คนในครอบครัวรู้สึกห่างเหินกันมากขึ้น ต่างคนต่างออกจากบ้านไปทำหน้าที่ กลับเข้าบ้านมาก็มีโลกส่วนตัวที่หน้าจอโทรศัพท์ แทบไม่ค่อยได้คุยกัน และอาจส่งผลให้เด็กบางคนรู้สึกเหงา ขาดความอบอุ่น และการที่ต่างคนต่างใช้ชีวิตกันแบบนี้ก็อาจทำให้เข้าใจกันน้อยลง เนื่องจากไม่ค่อยได้พูดคุยกัน

          จะเห็นได้ว่าในยุคนี้เด็กจบใหม่ตกงานกันเป็นแถบ ทำให้วัยรุ่นขาดความมั่นใจในตัวเอง แม้จะเรียนจบปริญญาโทแต่ก็ยังไม่มีความพร้อมจะทำงาน เพราะรู้สึกไม่มั่นใจในความสามารถของตัวเอง อีกทั้งปัญหาทักษะไม่ตรงกับความต้องการของตลาด รวมไปถึงค่านิยมการทำงานที่เปลี่ยนไป และความรู้สึกเปรียบเทียบตัวเองกับคนอื่นในโลกโซเชียล ปัจจัยเหล่านี้อาจทำให้วัยรุ่นมีความภาคภูมิใจในตัวเองน้อยลง

          มีงานวิจัยพบว่า จุลินทรีย์ในลำไส้สัมพันธ์กับโรคซึมเศร้า และวิถีชีวิตของวัยรุ่นไม่ว่าจะการกิน การนอน การออกกำลังกาย ก็เปลี่ยนไปจากสมัยก่อนเยอะ จนอาจส่งผลกับระบบชีวภาพของร่างกายได้

          มีหลายข้อมูลที่สะท้อนให้เห็นว่า เด็กวัยรุ่นไม่ถูกฝึกให้มีทักษะทางความคิดและแก้ปัญหาเชิงรุก เช่น การคิดในแง่บวกว่าทุกปัญหาจะต้องมีทางออกในที่สุด และเมื่อเราแก้ปัญหานั้นได้แล้วก็จะเก่งขึ้น และเชื่อมั่นในตัวเองมากขึ้น

          เช่น การถูกละเลยความสนใจ การถูกดุด่าอย่างไม่มีเหตุผล หรือการถูกล่วงละเมิดทางเพศ รวมไปถึงความรุนแรงต่าง ๆ ที่ส่งผลกระทบในวัยเด็ก อาจเป็นปัญหาที่ค้างคาในใจและดึงให้วัยรุ่นเสี่ยงอาการซึมเศร้าได้ง่ายขึ้น

          อย่างไรก็ตาม ผู้ป่วยโรคซึมเศร้าจะมีการเปลี่ยนแปลงทางด้านอารมณ์ ความคิด พฤติกรรม และอาจมีอาการทางกายอื่น ๆ เช่น เหนื่อยง่าย ไม่มีแรง ปวดศีรษะ ปวดท้องร่วมด้วย ดังนั้นคนรอบข้างจึงจำเป็นต้องสังเกตความเปลี่ยนแปลงที่เกิดขึ้น หากพบว่ามีความเสี่ยงเป็นโรคซึมเศร้า ควรรีบพาไปพบจิตแพทย์และทำการรักษาอย่างถูกต้อง หรือจะลองประเมินอาการโรคซึมเศร้าจากแบบทดสอบของสถาบันสุขภาพจิตเด็กและวัยรุ่นราชนครินทร์ ก่อนก็ได้

          - แบบวัดภาวะซึมเศร้า

          มีโรคที่อาการคล้ายคลึงกับโรคซึมเศร้าด้วยเหมือนกัน ซึ่งต้องพิจารณาอาการให้ดี ๆ ว่าเป็นโรคอะไรกันแน่ เช่น

          หากมีการเปลี่ยนแปลงฉับพลัน เช่น ย้ายโรงเรียน ย้ายบ้าน โดนรีไทร์ ต้องย้ายคณะ หรือการสูญเสียสิ่งสำคัญไป อาจทำให้มีภาวะเศร้า หรือหดหู่ได้ แต่อาการมักจะไม่รุนแรง และเป็นเพียงชั่วระยะเวลาหนึ่ง เมื่อมีคนมาพูดคุย มาปลอบใจ หรือผ่านช่วงเวลายากลำบากไปได้ ก็จะกลับมาเป็นปกติ

          การรักษาโรคซึมเศร้าในปัจจุบันมีความก้าวหน้าไปมาก โดยมีวิธีรักษาโรคซึมเศร้า ดังนี้

          ยาที่ใช้รักษาโรคซึมเศร้าจะเป็นยาในกลุ่มต้านเศร้า โดยในระยะแรกแพทย์จะให้ยาขนาดต่ำ เพื่อให้ยาช่วยปรับสารเคมีในสมองอย่างค่อยเป็นค่อยไป และจะนัดติดตามอาการในทุก ๆ 1-2 สัปดาห์ต่อมา หากตัวยาต้านเศร้าไม่ส่งผลข้างเคียงอะไร แพทย์ก็จะค่อย ๆ ปรับยาขึ้นไปในทุก ๆ 1-2 สัปดาห์ จนกว่าผู้ป่วยจะเริ่มกลับสู่ภาวะปกติ

          ในกรณีที่การรักษาด้วยยาไม่ให้ผลที่น่าพึงพอใจ แพทย์อาจให้การรักษาด้วยวิธีจิตบำบัดควบคู่ไปด้วย

          อย่างไรก็ตาม การรักษาโรคซึมเศร้าจะค่อย ๆ เป็น ค่อย ๆ ไป ไม่ได้หายหรือมีอาการดีขึ้นในทันที ดังนั้นช่วงที่รักษาตัวอยู่ก็ควรทำตามที่จิตแพทย์แนะนำอย่างไม่ให้ขาดตกบกพร่อง และควรรับประทานยาอย่างต่อเนื่องด้วย

          นอกจากนี้แพทย์จะประเมินอาการผู้ป่วยก่อนว่ามีโรคอื่นร่วมด้วยหรือไม่ อย่างโรควิตกกังวลหรือโรคไบโพลาร์ ซึ่งหากมีภาวะของโรคดังกล่าวร่วมด้วย แพทย์ก็จะทำการรักษาควบคู่กันไป

          อย่างที่บอกว่าการรักษาโรคซึมเศร้าจะค่อย ๆ เป็น ค่อย ๆ ไป โดยหลังจากปรับยาจนอาการดีขึ้นแล้ว แพทย์จะให้ยาต่อเนื่องไปอีก 4-6 เดือน เพื่อให้แน่ใจว่าอาการซึมเศร้าจะไม่กำเริบขึ้นมาอีก จากนั้นแพทย์จะค่อย ๆ ลดขนาดยาลงโดยใช้เวลาประมาณ 1-2 เดือน จนอาการคงที่แน่ ๆ แล้วก็จะหยุดยา

          แม้จะใช้เวลาในการรักษาโรคซึมเศร้าค่อนข้างนาน แต่หากรักษาอย่างต่อเนื่อง ดูแลตัวเองให้ดี โรคนี้ก็หายขาดได้ไม่ยาก

           ผู้ปกครองมีส่วนสำคัญอย่างมากกับการดูแลผู้ป่วยโรคซึมเศร้าให้อาการดีขึ้น โดยมีข้อแนะนำ ดังนี้

               * เข้าใจอาการของผู้ป่วยว่าเป็นอาการของโรค ไม่ใช่ความอ่อนแอ

               * ให้กำลังใจ และพาผู้ป่วยเข้ารับการรักษาอย่างต่อเนื่อง

               * ใจเย็น รับฟังลูกด้วยเหตุผล

               * ให้กำลังใจและคอยสนับสนุนเขาเมื่อเขาทำสิ่งดี ๆ

               * พูดคุยกับลูกอย่างสม่ำเสมอ และช่วยลูกแก้ปัญหาที่เกิดขึ้น

               * ขอความช่วยเหลือจากครู หรือผู้ที่เกี่ยวข้องในสถานศึกษา ให้ช่วยดูแลผู้ป่วยเมื่อเขาอยู่ข้างนอกบ้าน

               * หมั่นติดตามอาการของผู้ป่วย และหมั่นติดตามพฤติกรรม หากมีลักษณะอยากทำร้ายตัวเองจะได้ช่วยเหลืออย่างทันท่วงที

          แนวทางการป้องกันและแก้ปัญหาโรคซึมเศร้าในวัยรุ่น กรมสุขภาพจิตแนะนำให้ใช้หลัก 3 ส. ต่อไปนี้

          ให้ความอบอุ่น ความใกล้ชิด เพื่อให้เขารู้สึกมีที่พึ่ง มีที่ปรึกษาตลอดเมื่อมีปัญหาเกิดขึ้น

          หมั่นพูดคุย ทำความเข้าใจ และใส่ใจรับฟังในสิ่งที่วัยรุ่นอยากบอก

          หากพบอาการผิดปกติที่ส่อสัญญาณโรคซึมเศร้า ควรรีบพามาปรึกษาจิตแพทย์และทำการรักษาอย่างต่อเนื่อง
 

          ครอบครัวเป็นปราการสำคัญที่ทำให้เด็กวัยรุ่นมีเกราะป้องกัน และเกิดความรู้สึกมั่นคง มั่นใจในตัวเอง ดังนั้นหากมีบุตรหลานในช่วงวัยรุ่น อย่าลืมหมั่นเติมความรัก ความเข้าใจ และความเห็นอกเห็นใจซึ่งกันและกัน เพื่อให้เขาเติบโตมาด้วยความรู้สึกไม่โดดเดี่ยว
 

ขอบคุณข้อมูลจาก
กรมสุขภาพจิต
Thai PBS
ศูนย์ความรู้เทคโนโลยีโรคซึมเศร้าไทย
จุฬาลงกรณ์ มหาวิทยาลัย
คณะแพทยศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหิดล
สสส
โรงพยาบาลกรุงเทพ ภูเก็ต