NGC 6072
| Salma bulutsusu | |||||
|---|---|---|---|---|---|
| Gezegenimsi bulutsu | |||||
_(54689030491).jpg) Bulutsunun James Webb Uzay Teleskobu'ndaki (JWST) NIRCam ile elde edilmiş görüntüsü. | |||||
| Gözlem verisi (Dönem J2000) | |||||
| Takımyıldız | Akrep | ||||
| Sağ açıklık (α) | 16sa 12dk 58,363s[1] | ||||
| Dik açıklık (δ) | -36° 13′ 47,40″[1] | ||||
| Görünür kadir (V) | 11,7[2] | ||||
| Görünür kadir (B) | 14,1[2] | ||||
| Görünür boyutlar (V) | 70″[3] | ||||
| Özellikler | |||||
| Uzaklık | 3.060 ly (939 pc)[1] 3.320 ly (1.017 pc)[3] | ||||
Keşif | |||||
| |||||
| Katalog belirtmeleri | |||||
NGC 6072 • PK 342+10.1 • ESO 389-PN15 • GC 4166 • h 3620 • IRAS 16097-3606 | |||||
 Wikimedia Commons'ta ilgili ortam | |||||
| Ayrıca bakınız: Bulutsu listeleri | |||||
NGC 6072, Akrep takımyıldızında bulunan bir gezegenimsi bulutsudur. 7 Haziran 1837 tarihinde İngiliz astronom John Herschel tarafından keşfedilmiştir.[4]
Görünür büyüklüğü 11,7 olan bulutsu dürbünle gözlenemez. Gözlem yapabilmek için en az 200 mm açıklığa sahip bir teleskop kullanılması gerekir. NGC 6072, Akrep takımyıldızında bulunsa da aslında Kurt takımyıldızı sınırına çok yakındır. Bu yüzden bulutsunun yakınındaki en parlak iki yıldız aslında Kurt takımyıldızı sınırları içindedir. Bunlardan Teta Lupi bulutsunun yaklaşık 1,4° güneybatısında, Eta Lupi ise 3,3° güneydoğusundadır.
Özellikler
[değiştir | kaynağı değiştir]Uzaklık ve boyut
[değiştir | kaynağı değiştir]Gaia EDR3 (Gaia Early Data Release 3) kataloğundan alınan paralaks verileri, NGC 6072'nin paralaks açısını 1,0863 ± 0,1995 miliyay saniyesi olarak göstermektedir. Bu değer, bulutsunun Dünya'dan yaklaşık 921+207
-143 parsek (yaklaşık 3.000 ışık yılı) uzaklıkta bulunduğunu gösterir.
Bulutsu, görünür ışık dalga boyunda elips şeklindedir ve en geniş yeri 1,6 yay dakikası olarak ölçülür.[5] Bu açısal boyut, bulutsunun mesafesi göz önüne alındığında yaklaşık 1,40+0,22
-0,31 ışık yılı gerçek genişliğe denk gelir. Kızılötesi dalga boyunda ise bulutsunun kapladığı alan biraz daha geniştir. Kızılötesinde 120 × 70 yay saniyesi[6] boyutlarına ulaşan NGC 6072'nin gerçek büyüklüğü yaklaşık 1,75 × 1,0 ışık yılıdır.
Bulutsunun uzaydaki hareket hızı ise henüz bilinmemektedir.[7]
Yapısı
[değiştir | kaynağı değiştir]_(54689251678).jpg)
NGC 6072, kuzey-güney yönünde uzanan eliptik bir halka biçimindedir. Doğu-batı doğrultusunda ise zayıf uzantıları vardır.[6] Bu halka yapısı saniyede yaklaşık 15 kilometre hızla genişler ve çok güçlü bir karbonmonoksit (CO) emisyonu yayar.[8] CO gözlemlerine dayanarak yapılan hesaplamalar, bulutsunun kütlesinin yaklaşık 0,22 M☉ olduğunu göstermektedir.[8]
Spitzer Uzay Teleskobu'nun ayrıntılı kızılötesi gözlemleri, bulutsunun merkezindeki ekvatoral diskin her iki yakasında üç çift iki kutuplu lob olduğunu göstermiştir.[9] James Webb Uzay Teleskobu'ndan önceki görüntüler, bu gaz kompleksinde iki disk ve bazı muhtemel akıntılar olduğunu düşündürüyordu. Webb verileriyle elde edilen yeni görüntüler ise merkezdeki diskin sol tarafa doğru uzanması gibi daha önce görünmeyen yeni özellikleri ortaya çıkarmıştır. Bulutsunun bu karmaşık yapısının ardındaki en güçlü senaryo, merkezdeki çoklu yıldız sisteminde yer alan bir yıldızın ardı ardına patlaması ve bu patlamaların yapıyı şekillendirmesidir.[10]
Bulutsudaki çok güçlü siyanür (CN) çizgileri, yıldızı çevreleyen zarfın karbon bakımından zengin olduğunu göstermektedir.[11] Oksijence zengin asimptotik dev kolu (AGB) yıldızlarının çevre zarflarında bu CN çizgileri genellikle görülmez. NGC 6072'de ayrıca iki kutuplu bir yapıya ve yüksek hızlı gaz hareketlerine işaret eden hidrojen (H2) emisyonu ile yoğun karbonmonoksit (CO) emisyonu tespit edilmiştir. Bu gezegenimsi bulutsunun evriminde, fotonla ayrışma (fotodisosiyasyon) süreçleri ile iyon ve radikal moleküler reaksiyonlarının başrol oynadığı düşünülmektedir. Ayrıca şok kimyasının da bu evrim sürecinde önemli bir payı olması muhtemeldir.[12]
Merkezi yıldız
[değiştir | kaynağı değiştir]Gaia verileriyle yapılan analizler, merkezdeki yıldızın aslında ikili sistem olabileceğine işaret eder.[13] Yıldızın fiziksel yapısı ve bulutsunun yaşı üzerine yapılan araştırmalar ise birbirinden oldukça farklı sonuçlar ortaya çıkarmıştır.
2014 yılında Freeman ve ekibinin yürüttüğü çalışmada merkezi yıldızın sıcaklığı 140.000 K civarında bulunurken, çok kutuplu bir morfolojiyle tanımlanan bulutsunun yarıçapı yaklaşık 0,23 parsek, yaşı ise 23 bin yıl olarak hesaplanmıştır.[14]
2021 yılında yayımlanan daha güncel bir makalede bulutsunun yaşı sadece 3.940 yıl, yarıçapı ise 0,178 parsek olarak tahmin edilmiştir. Aynı çalışmada merkezi yıldızın görünür büyüklüğü 18,47, kütlesi 2,409 M☉, yüzey sıcaklığı 141.000 K ve ışıma gücü 204 L☉ olarak ölçülmüştür.[15]
Bunların dışında Mata ve ekibinin 2016 tarihli araştırması yıldızın sıcaklığını 140.000 K olarak verirken,[6] Gathier ve Pottasch'ın 1988 tarihli çalışması yıldızın mavi dalga boyundaki (B-bandı) görünür büyüklüğünü 19,2 olarak belirlemiştir.[16]
Kaynakça
[değiştir | kaynağı değiştir]- 1 2 3 Brown, A. G. A.; ve diğerleri. (Gaia collaboration) (Ağustos 2018). "Gaia Data Release 2: Summary of the contents and survey properties". Astronomy & Astrophysics. 616. A1. arXiv:1804.09365
. Bibcode:2018A&A...616A...1G. doi:10.1051/0004-6361/201833051. VizieR'de bu kaynak için Gaia DR2 kaydı. - 1 2 "Revised NGC Data for NGC 6072". SEDS. 21 Temmuz 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 21 Temmuz 2026.
- 1 2 Stanghellini, L.; ve diğerleri. (2008). "The Magellanic Cloud Calibration of the Galactic Planetary Nebula Distance Scale". The Astrophysical Journal. 689 (1): 194-202. arXiv:0807.1129 . Bibcode:2008ApJ...689..194S. doi:10.1086/592395.
- ↑ Seligman, Courtney. "NGC 6072 (= P-K 342+10.1 = "PGC 3517778")". 20 Eylül 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 21 Temmuz 2026.
- ↑ "Wolfgang Steinicke'nin Gözden Geçirilmiş NGC ve IC Kataloğu'ndaki veriler, NGC 6000–6099". astrovalleyfield.com (Fransızca). 30 Kasım 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 6 Ocak 2024.
- 1 2 3 Mata, H.; Ramos-Larios, G.; Guerrero, M. A.; Nigoche-Netro, A.; Toalá, J. A.; Fang, X.; Rubio, G.; Kemp, S. N.; Navarro, S. G.; Corral, L. J. (Haziran 2016). "Spitzer mid-infrared spectroscopic observations of planetary nebulae" (HTML). Monthly Notices of the Royal Astronomical Society. 459 (1): 841-853. doi:10.1093/mnras/stw646. 21 Temmuz 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi21 Temmuz 2026.
- ↑ "NGC 6072 -- Planetary Nebula". SIMBAD. 23 Şubat 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 21 Temmuz 2026.
- 1 2 Cox, P.; Huggins, P. J.; Bachiller, R.; Forveille, T. (Ekim 1991). "CO in the southern planetary nebulae NGC 6072, NGC 6563, and IC 4406" (PDF). Astronomy and Astrophysics. 250: 533. Bibcode:1991A&A...250..533C. 23 Şubat 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF)21 Temmuz 2026.
- ↑ Kwok, Sun; Chong, Sze-Ning; Hsia, Chih-Hao; Zhang, Yong; Koning, Nico (Ocak 2010). "DISCOVERY OF A MULTIPOLAR STRUCTURE WITH AN EQUATORIAL DISK IN NGC 6072" (PDF). The Astrophysical Journal. 708 (1): 93-100. doi:10.1088/0004-637X/708/1/93. 21 Temmuz 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi21 Temmuz 2026.
- ↑ "NASA's Webb Traces Details of Complex Planetary Nebula" (İngilizce). 30 Temmuz 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Ağustos 2024.
- ↑ Cox, P.; Huggins, P. J.; Bachiller, R.; Forveille, T. (1992). "Chemistry in the molecular envelopes of the planetary nebulae NGC 6072 and IC 4406". Astronomy and Astrophysics. 266: 420-428. Bibcode:1992A&A...266..420C.
- ↑ Bachiller, R.; Forveille, T.; Huggins, P. J.; Cox, P. (1997). "A survey of CN in circumstellar envelopes". Astronomy and Astrophysics. 319: 235-243. Bibcode:1997A&A...319..235B.
- ↑ Chornay, N.; ve diğerleri. (2021). "Towards a more complete sample of binary central stars of planetary nebulae with Gaia". Astronomy & Astrophysics. 648: A95. arXiv:2101.01800 . Bibcode:2021A&A...648A..95C. doi:10.1051/0004-6361/202140288.
- ↑ Freeman, M.; Montez Jr., R.; Kastner, J. H.; vd. (Eylül 2014). "THE CHANDRA PLANETARY NEBULA SURVEY (ChanPlaNS). II. X-RAY EMISSION FROM COMPACT PLANETARY NEBULAE" (HTML). The Astrophysical Journal. 794 (2): 13. doi:10.1088/0004-637X/794/2/99. 21 Temmuz 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi21 Temmuz 2026.
- ↑ González-Santamaría, I.; Manteiga, M.; Manchado, A.; Ulla, A.; Dafonte, C.; López Varela, P. (Aralık 2021). "Planetary nebulae in Gaia EDR3: Central star identification, properties, and binarity" (PDF). Astronomy & Astrophysics. 656 (A51): 21. Bibcode:2021A&A...656A..51G. doi:10.1051/0004-6361/202141916. 14 Aralık 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF)21 Temmuz 2026.
- ↑ Gathier, R.; Pottasch, S. R. (Mayıs 1988). "Magnitudes of central stars of planetary nebulae" (PDF). Astronomy and Astrophysics. 197: 266-270. Bibcode:1988A&A...197..266G. 21 Temmuz 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi21 Temmuz 2026.
