Latino sine flexione
| Liczba mówiących |
~0 | ||
|---|---|---|---|
| Pismo/alfabet | |||
| Klasyfikacja genetyczna | |||
| Status oficjalny | |||
| język urzędowy | – | ||
| Organ regulujący | Academia pro Interlingua | ||
| Kody języka | |||
| ISO 639-2 | art | ||
| ISO 639-3 | brak | ||
| IETF | la-peano | ||
| W Wikipedii | |||
| |||
| Ta strona zawiera symbole fonetyczne MAF. Bez właściwego wsparcia renderowania wyświetlane mogą być puste prostokąty lub inne symbole zamiast znaków Unikodu. | |||
Latino sine flexione[1][2], niekiedy latina sine flexione[3][4] (łac. „łacina bez fleksji”) – sztuczny język opracowany w latach 1903–1904 przez włoskiego matematyka Giuseppego Peana[2].
Język ten powstał na bazie łaciny – Peano przejął wszystkie wyrazy z klasycznej łaciny oraz każdy wyraz, który istniał przynajmniej w dwóch językach pochodzenia łacińskiego, dzięki czemu nie musiał stosować form opisowych, sprawiających kłopot w łacinie[1]. Peano zaimportował wszystkie rzeczowniki i przymiotniki z łaciny, ale nie w mianowniku, tylko w ablatywie. To dało zaskakująco współcześnie wyglądające słownictwo. Latino sine flexione uważa się za pierwszą w pełni udaną próbę uproszczenia łaciny[2]. Język był stosowany w niektórych publikacjach międzynarodowych, między innymi przez astronomów[2], współcześnie jest nieużywany.
Nazywany był także „interlingua”[1] lub (dla odróżnienia od interlinguy IALA) „interlingua Peana”[5].
Przykładowy tekst
[edytuj | edytuj kod]Latino es lingua internationale in occidente de Europa ab tempore de imperio romano, per toto medio aevo, et in scientia usque ultimo seculo. Seculo vigesimo es primo que non habe lingua commune. Hodie quasi omne auctore scribe in proprio lingua nationale, id es in plure lingua neo-latino, in plure germanico, in plure slavo, in nipponico et alio. Tale multitudine de linguas in labores de interesse commune ad toto humanitate constitute magno obstaculo ad progressu.
Tłumaczenie:
Łacina jest językiem międzynarodowym na zachodzie Europy od czasów imperium rzymskiego, przez całe średniowiecze, a w nauce aż do ostatniego [= ubiegłego] wieku. Wiek dwudziesty jest pierwszym, który nie ma wspólnego języka. Dziś prawie wszyscy autorzy piszą we własnych językach narodowych, to jest w wielu językach neołacińskich [= romańskich], wielu germańskich, wielu słowiańskich, japońskim i innych. Taka mnogość języków w pracach o powszechnym znaczeniu dla całej ludzkości stanowi dużą przeszkodę dla postępu.
Zaimki
[edytuj | edytuj kod]Osobowe
[edytuj | edytuj kod]| Liczba | Pojedyncza | Mnoga |
|---|---|---|
| 1 osoba | me (ja) | nos (my) |
| 2 osoba | te (ty) | vos (wy) |
| 3 osoba | illo (on)
illa (ona) id (to) |
illos (oni)
illas (one) isto (te) |
Zaimek zwrotny
[edytuj | edytuj kod]Zwrotność czasownika określa się przez słowo se na przykład omni animale ama se (każde zwierzę kocha siebie).
Zaimki dzierżawcze
[edytuj | edytuj kod]meo (mój), tuo (twój), nostro (nasz), vustro/vostro (wasz), suo (swój).
Pozostałe zaimki
[edytuj | edytuj kod]hoc (ten), un/uno (jakiś), ullo (jakikolwiek), omni (każdy), aliquo (ktokolwiek), nullo (nic), nemo (nikt).
Rzeczownik
[edytuj | edytuj kod]Latino sine flexione importuje wszystkie rzeczowniki łacińskie, ale nie w mianowniku, tylko w ablatywie l. poj. z jedną różnicą[6.1]. Łaciński ablatyw produkuje dosyć niespodziewaną końcówkę -i, np. animalis -> animali zamiast bardziej międzynarodowego *animale. Latino sine flexione preferuje w jej miejsce końcówkę -e[7][6.1] np. animale zamiast animali[6.1], ale zostawia końcówkę -i w bardziej rozpoznawalnych przypadkach takich jak omni, oasi[6.1].
Ponieważ łacińskie słowniki nie podają końcówki ablatywu, podręczniki Latino sine flexione przedstawiały regułę wyboru końcówki na podstawie końcówki dopełniacza[6.1][8]:
| Końcówka
dopełniacza |
Zmienić na | Wyraz łaciński
w dopełniaczu |
Wyraz w LsF |
|---|---|---|---|
| ae | a | horae | hora |
| i | o | anni | anno |
| us | u | cornus | cornu |
| is | e | mensis | mense |
| ei | e | diei | die |
Ten sposób wyboru wyrazów dostarczył zaskakująco współcześnie wyglądającego słownictwa w większości przypadków:
- lux -> luce,
- pax -> pace,
- lex -> lege,
- lectio -> lectione,
- canis -> cane,
czasami jednak dało to dziwne rezultaty:
- ego (= ja) -> me,
- Venus -> Venere,
- tempus -> tempore.
Czasami rzeczowniki w mianowniku były preferowane od rzeczowników w ablatywie np. nomen zamiast nomine, homo zamiast homine lub vir zamiast viro[6.1].
Liczba mnoga
[edytuj | edytuj kod]Tworzy się ją przez dodanie końcóki -s do rdzenia rzeczownika, na przykład leo (lew), leos (lwy).
Dopełniacz
[edytuj | edytuj kod]Tworzy się za pomocą słowa de na przykład patre (ojciec), de patre (ojca), matre (matka), de matre (matki).
Celownik
[edytuj | edytuj kod]Tworzy się za pomocą słowa ad na przykład patre (ojciec), ad patre (ojcu), matre (matka), ad matre (matce).
Przymiotnik
[edytuj | edytuj kod]Przymiotnik był tworzony w sposób analogiczny do rzeczownika z ablatywu l. poj. rodzaju męskiego lub nijakiego (są identyczne), przy czym końcówka -e była preferowana zamiast końcówki -i[6.1]. Przykłady:
- novus -> novo,
- niger -> nigre,
- brevis -> breve,
- acer -> acre,
aczkolwiek zdarza się, że podręcznik LsF używa przymiotnika także w ablatywie rodz. żeńskiego np. linguas moderna[6.1]. Przymiotnik umieszcza się po rzeczowniku, na przykład lingua locale (język lokalny), scientias sociale (nauki społeczne), periodo historico (okres historyczny), bello civile americano (amerykańska wojna domowa).
Czasownik[9]
[edytuj | edytuj kod]Koniugacja
[edytuj | edytuj kod]Czasowniki w formie osobowej tworzy się poprzez usunięcie końcówek fleksyjnych z rdzenia, na przykład amare (kochać), ama (kocha), dare (dać), da (daje), habere (mieć), habe (ma). Odmiana czasownika nie istnieje, używa się rdzenia we wszystkich osobach na przykład rosa habe odore (róża ma zapach).
Imiesłów bierny tworzy się przez dodanie końcówki -to: amato (kochany), dato (dany), habeto (posiadany). Uwaga na możliwe nieregularności: scribe (pisze), scripto (napisany); lege (czyta), lecto (przeczytany).
Imiesłów czynny tworzy się przez dodanie końcówki -nte: amante (kochający), dante (dający), habente (posiadający).
Imiesłów przysłówkowy teraźniejszy tworzy się poprzez dodanie końcówki -ndo: amando (= kochając), laudando (= chwaląc).
Przeczenie czasownika tworzy się przez słowo non na przykład homo non lege libros (człowiek nie czyta książek).
Latino sine flexione miało pewien problem z tzw. verba deponentia. Verba deponentia były czasownikami w łacinie, które nie miały strony czynnej. Miały tylko stronę bierną. Była to ważna klasa czasowników. Już nawet czasownik loquor (= mówić) należał do verba deponentia. W swoim artykule Peano radził potraktować verba deponentia jako czasowniki strony czynnej, ale nie wytłumaczył jak dokładnie to zrobić. Teoretyczny bezokolicznik strony czynnej loquor (którego on nie ma, bo nie ma strony czynnej) brzmiałby *loquere. To daje odmieniony czasownik loque w Latino sine flexione. Taki bezokolicznik i odmieniony czasownik są używane w podręcznikach Latino sine flexione:
quando nos dice: me loque italiano, me non intende que me loque italiano in isto momento, sed que me sci loquere, habe locuto et loquerá italiano.[10]
Łącznik (kopula)
[edytuj | edytuj kod]Czasownik być w znaczeniu X jest Y posiada formę es w liczbie pojedynczej oraz sunt w liczbie mnogiej.
Czasowniki modalne
[edytuj | edytuj kod]vol (chce), debe (musi), używa się także zwrotu necesse es (trzeba/potrzebne jest).
Czasy
[edytuj | edytuj kod]Koncepcja czasów gramatycznych w Latino sine flexione zmieniała się na przestrzeni lat. W oryginalnym artykule Peano nie ma w ogóle żadnych czasów. Zamiast tego Peano radzi stosować określniki czasu takie jak heri (= wczoraj), jam (= już), in passato (= w przeszłości), nunc (= teraz), cras (= jutro) czy in futuro (= w przyszłości) lub czasowniki modalne vol (= chcę), debe (= muszę)[11]. Wydane później podręczniki podtrzymują, że czasy gramatyczne są niepotrzebne, ale podają alternatywy. Podręcznik Latino sine flexione wydany we Lwowie w 1938 roku podaje następujące czasy złożone[1]:
Czas przeszły zbudowany za pomocą słowa posiłkowego e na przykład:
- Nos e habe tres animales = Mieliśmy trzy zwierzęta.
Czas przyszły zbudowany za pomocą słowa posiłkowego i na przykład:
- Vos i computa numero = Obliczymy liczbę.
Podręcznik Latino sine Flexione wydany w 1913 podaje czas przeszły niedokonany zbudowany za pomocą sufiksu -ba oraz czas przeszły dokonany zbudowany za pomocą czasownika posiłkowego habe i imiesłowu czasu przeszłego[6.2]:
- Me habe facto = Zrobiłem.
- Me legeba = Czytałem.
Ten sam podręcznik podaje sposób tworzenia czasu przyszłego za pomocą sufiksu -rà, np[6.3].
- Me amarà = Będę kochał,
- Me legerà = Będę czytał.
Przyimki
[edytuj | edytuj kod]ab (od), ad (do), cum (z kimś/czymś), sine (bez), ex (z kogoś/czegoś), per (przez), pro (dla), contra (przeciw), inter (między), ante (przed), post (po), in (w/na), sub (pod), super (ponad), extra (na zewnątrz), intra (wewnątrz), circa (około), versus (naprzeciw).
Logika
[edytuj | edytuj kod]et (i), aut (lub), sed (ale), non (nie), sic (tak).
Zdania złożone
[edytuj | edytuj kod]ergo (więc), si (jeśli), quando (kiedy), que (co/jaki), qui (kto/który), ut (tak jak), quod (że), quare (czemu), quo (gdzie).
Zobacz też
[edytuj | edytuj kod]Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- 1 2 3 4 Łacina uproszczona (latino sine flexione = interlingua) jako światowy język pomocniczy z Repozytorium Cyfrowego Instytutów Naukowych.
- 1 2 3 4 Marian Jurkowski: Od wieży Babel do języka kosmitów. O językach sztucznych, uniwersalnych i międzynarodowych. Białystok: Krajowa Agencja Wydawnicza, 1986, s. 64. ISBN 83-03-01616-6. OCLC 31675167.
- ↑ latina sine flexione [online], Słownik języka polskiego PWN [dostęp 2018-03-02].
- ↑ latina sine flexione, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2018-03-02].
- ↑ Jorge Luis Borges: Kula Pascala. BazHum, 1976, s. 183 [dostęp 2018-03-06].
- Manuale practico de interlingua, s. 23 [dostęp 2025-09-11], Cytat: 1) Vocabulario latino cita nomen substantivo sub forma de nominativo, secuto ab genitivo. Thema de nomem es ablativo, ablativo es obtento substituendo, ad finale de genitivo, finale infra indicata. Genitivo: -ae; -i; -us; -ei; -is Ablativo: -a; -o; -u; -e; -e, -i. Interlingua adopta ista regula, sed substitue desinentia e ad desinentia de ablativo i, que es in generale mortuo in linguas moderna (ex: animale in loco de animali). Aliquo interlinguista conserva tamen desinentia i in plure vocabulos in que ista desinentia es et hodie internationale (ex. omni, oasi, etc.). (LsF).
- ↑ Giuseppe Peano, De Latino sine Flexione, Cytat: Vocabulario latino commune continet nominativo et genitivo de nomen. Regula commoda haec est: «Sumimus nomen inflexibile (...) c) aut genitivo, mutata desinentia -i in -o, -is in -e. (łac.).
- ↑ Łacina uproszczona (Latino sine flexione = Interlingua) jako światowy język pomocniczy, s. 10.
- ↑ De Latino sine Flexione; Principio de Permanentia, by Giuseppe Peano—A Project Gutenberg eBook [online], www.gutenberg.org [dostęp 2025-02-14].
- ↑ Manuale practico, s. 13 (LsF).
- ↑ Peano, DE LATINO SINE FLEXIONE LINGUA AUXILIARE INTERNATIONALE [online] [dostęp 2025-09-11], Cytat: Nos indica persona cum “me, te, nos …”, modo cum “si, ut, quod, …”, tempore cum “heri, jam, in passato, nunc, cras, in futuro, vol, debe, …”. (LsF).
