Przejdź do zawartości

Kaliber 44

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Kaliber 44
Ilustracja
Koncert Kalibra 44 w pełnym składzie, od lewej: DJ Feel-X (z tyłu, jasna bluza), Joka, Magik, Abradab (ok. 1996)
Inne nazwy

V3
Ułamek Tarcia
K44 (skrótowiec)

Rok założenia

1991/1993 (jako Kaliber 44)

Rok rozwiązania

2026

Pochodzenie

 Polska, Katowice

Gatunek

hardcore psychorap, alternatywny hip-hop, hip-hop eksperymentalny, boom bap, psychodelia, horrorcore, hip-hop, świadomy hip-hop trip-hop[1][2][3]

Aktywność

1991–2003, 2013–2026

Wydawnictwo

S.P. Records, Mystic Production, Centrala/Kaliber 44[4]

Powiązania

Baku Baku Skład, Wzgórze Ya-Pa 3, Paktofonika

Skład
Marcin „AbradAb” Marten
Michał „DJ Eprom” Baj
Byli członkowie
Michał „Joka” Marten (zmarły)
Piotr „Magik” Łuszcz (zmarły)
Sebastian „DJ Feel-X” Filiks
Rafał „Jajonasz” Łukaszczyk
Rafał „Gano” Wywioł
Współpracownicy
3xKlan:
Sebastian „Rahim” Salbert
Mateusz „Matho Radamez” Rajda
Arkadiusz „Bak” Juńczyk
Sebastian „DJ Bambus” Michalski
„Mephiston”
Sławomir Pietrzak
Baku Baku Skład:
Piotr „Gutek” Gutkowski
Maciej „WSZ” Gnatowski
Bartosz „DJ Bart” Jabłoński
Tomasz „CNE” Kleyff
Instrumentarium
sampler, syntezator, gramofon, gitara basowa, gitara, sekwencer, kontrabas, drumla, automat perkusyjny
Multimedia w Wikimedia Commons
Cytaty w Wikicytatach

Kaliber 44 – polski zespół muzyczny wykonujący szeroko pojętą muzykę hip-hopową. Powstał na początku lat 90. w Katowicach. Zaliczany do pionierów i najważniejszych przedstawicieli gatunku w Polsce[5]. Z dorobkiem ponad miliona sprzedanych płyt należy do najpopularniejszych zespołów muzycznych w historii polskiego rynku muzycznego.

Aktualnymi członkami zespołu są: Marcin „AbradAb” Marten i Michał „DJ Eprom” Baj. Formację na przestrzeni lat formację współtworzyli również: Michał „Joka” Marten, Piotr „Magik” Łuszcz, Sebastian „DJ Feel-X” Filiks, Rafał „Jajonasz” Łukaszczyk i Rafał „Gano” Wywioł.

Laureat Fryderyka (za album 3:44), ponadto pięciokrotnie nominowany do tej nagrody[6].

Historia

[edytuj | edytuj kod]

Początki i dema

[edytuj | edytuj kod]

Historia Kalibra 44 zaczęła się w 1991[7], gdy dwaj zafascynowani nieznanym szerzej w Polsce hip-hopem szkolni przyjaciele, Piotr Łuszcz i Rafał Łukaszczyk, zaczęli tworzyć pierwsze amatorskie nagrania jako Young Rappers[8]. Za sprawą swoich zainteresowań chłopcy zakolegowali się z Marcinem Martenem i zdecydowali się działać wspólnie. On z kolei zainteresował zespołem swojego brata, Michała. Formacja, która narodziła się w ten sposób nosiła liczne nazwy, np. Trójkąt Prawdy, Triangle of the Truth, V3 czy Ułamek Tarcia[9][8].

Wspólne muzykowanie dało w 1993 początek projektowi nazwanemu Kaliber 44. Ich bity tworzone były na komputerze Commodore 64[8].

Młodzi raperzy nadali sobie pseudonimy: Łuszcz został „Mag Magikiem I” (ostatecznie skrócone do „Magik”), Łukaszczyk – „Jajonaszem”, Marcin Marten – „Lordem MM Dabem” (później „AbradAb”), a Michał Marten – „Ś.P. Bratem Joką” (później „Joka”). Muzycy w jednym z wywiadów wyjaśnili, że ich pseudonimy to spolszczenia pierwszych, anglojęzycznych ksyw wymyślanych w bardzo młodym wieku: „AbradAb” vel „Dab” wzięło się od „MM” (wymawiane jako Double M), „Joka” pochodziło od „Joker”, a „Magik” vel „Mag” zapoczątkowało „Magnum”[10].

Przez pewien okres członkiem grupy był również Rafał Wywioł zwany „Ganem”[2], który wymyślił nazwę „Kaliber 44”[10] przyjętą w 1993[7]. Wbrew powszechnej opinii, zbieżność z mickiewiczowskim „Czterdzieści i cztery” stanowiła przypadek[11].

Wraz z intensyfikacją działań Kalibra zmniejszało się zaangażowanie Jajonasza w działalność zespołu. Jako jeden z pierwszych raperów w Polsce zaczął on wykonywać freestyle i wkrótce też skupił się tej formie aktywności. Mimo to nadal angażował się w tworzenie muzyki grupy, pozostawał z nią w bliskich relacjach, bywał też określany mianem członka (np. w późniejszym gościnnym występie Kalibra na albumie Centrum WYP3), a jego zdjęcie znalazło się nawet na okładce debiutanckiego albumu formacji wraz z resztą zespołu[9].

Łukaszczyk w wywiadzie przytoczonym w książce Historia kultury hip-hop w Polsce wspomniał, że gdy zaczynał nagrywać z Magikiem, to oprócz niego, AbradAba, Joki i Gana nie znał nikogo innego, kto słuchałby hip-hopu[12].

Młodzi raperzy z początku ulegli fascynacji gangsta rapem, prędko jednak porzucili próby kopiowania tej estetyki i starali się znaleźć własną drogę muzyczną[9]. Próbowali swoich sił między innymi z anglojęzycznymi tekstami i muzyką opartą na gitarowych riffach[2]. Koniec końców eksperymenty doprowadziły do wykreowania przez nich własnego mikrogatunku, który nazywali „hardcore psychorap”. Był on swoistą fuzją horrorcore’u i muzyki psychodelicznej[13]. Silną inspirację dla jego warstwy tekstowej stanowił polski romantyzm, a także literatura fantastyczna i używana przez raperów marihuana. Muzycy K44 w ogóle nie uważali psychorapu za hip-hop, lecz za osobny twór, co też skutkowało rezerwą z jaką podchodziła do nich bardziej ortodoksyjna część środowiska hip-hopowego[8]. Teksty grupy skupiały się w tamtym okresie na podkreśleniu negatywnych stron świata, celem zwrócenia uwagi słuchacza na liczne problemy. Zespół celowo stronił od tematyki pozytywnej, zwłaszcza zabawy[11].

Ojciec Magika w rozmowie z portalem silesiahh.pl, zapytany o początki kariery muzycznej ich syna i jego zespołu, odpowiedział[14]:

Najpierw to ja dostrzegłem, że z kolegą zza winkla – na niego mówili Jajo – najpierw zaczęli coś robić. (…) Później (…) przyszedł Dab z Joką. (…) Pamiętam, że ten Jajo… Piotrek go chciał dołączyć do zespołu, niemniej nie byli bardzo za tym pozostali. (…) Zbierali się i każdy przynosił jakieś swoje zwrotki, jakieś materiały, natomiast, z tego co wiem, to pierwsze takty do tego to robił Piotrek, bo chociaż na tak marnym sprzęcie, to próbował na tym Commodore tę muzykę robić. Jak wydali płytę Kaliber 44, to wtedy Piotrek już kupił sobie za pierwsze pieniądze (…) najnowszy, najlepszy komputer.

Pierwszy koncert zespołu odbył się dość spontanicznie. Podczas koncertu w Jastrzębiu-Zdroju członkowie zaprzyjaźnionej z Kalibrem grupy Frontside zaprosili ich na scenę, by ci zaczęli rapować do ich muzyki[9]. Współpraca kontynuowana była podczas wspólnych prób obu kapel[7].

W 1995 powstało demo zespołu wydane własnym nakładem demo K44 pt. Demo 1995r. (pisownia oryginalna). Na obu kasetach znalazły się utwory, których wersje nigdy nie ukazały się legalnie: „Czadu (I jeszcze coś)”, „Więcej szmalu 1”, „Nie odejdę sam”, „Hardcore”, „O ja pierdolę” i „Dzikie dzieciaki”, reszta została ponownie nagrana na potrzeby debiutanckiego albumu[15].

Jeden z zachowanych egzemplarzy kasety Demo 1995r. Kalibra jako eksponat na wystawie autorstwa Szymona Kobylarza pt. „Zajawka. Śląski hip-hop 1993-2003.” w Muzeum Śląskim w Katowicach

Zespół w międzyczasie stopniowo zdobywał rozpoznawalność w polskim środowisku hip-hopowym jeszcze przed wydaniem pełnoprawnej płyty za sprawą sprawnego rozprowadzania i kopiowania kasety demo[16]. Magikowi, Joce, AbradAbowi i Jajonaszowi udało się również wystąpić w 1995 u boku będącego ówcześnie gwiazdą Piotra „Liroya” Marca na jego pierwszym koncercie w Katowicach. Sam Liroy wspominał, że był zachwycony muzyką Kalibra i nawet zasugerował swojej wytwórni BMG Poland utworzenie małej filii zajmującej się utalentowanymi, niepasującymi do głównego nurtu artystami, lecz firmy miała nie przekonać jego argumentacja[17]. Również w 1995 roku muzycy Kalibra 44 z Ganem w składzie wystąpili w filmie dokumentnym o polskim hip-hopie zatytułowanym Kielce – Czyli Polski Bronx[18].

Do egzemplarzy wydawnictwa kasety muzycy dołączali odręcznie napisany list, w którym opisywali historię zespołu i przedstawiali swoje założenia artystyczne czy wręcz kreślili swój manifest ideowy. Brzmiał on (w pisowni oryginalnej)[19]:

Sprawdź to!


Już plemniki naszych ojców były raperami, dlatego kochamy tą muzykę i jesteśmy tą muzyką. W 6–7 klasie szkoły podstawowej (lata 1990–92) założyliśmy pierwszą grupę – Young Rappers później V-3, była to jednak nieudana próba stworzenia czegoś na co nie mieliśmy warunków. Później powstał Triangle of the Truth (Dab, Joka, Mag) muzykę tworzyliśmy na prymitywnym C-64 więc nie miało to przyszłości. Następnie doszedł do nas VDMW (Gan) i tak oto był Triangle of the Truth & VDMW.
W naszej grupie pojawiła się AMIGA – komputer amatorski, ale dźwięk jego bliski jest profesjonalnemu. Wkrótce jednak grupa rozpadła się a na jej miejsce powstał Ułamek Tarcia. Był też moment w którym z tłumaczeniem angielskim poprzedniej nazwy prubowaliśmy rapować w tym właśnie języku.
Zespół stanoł w miejscu, głównie z powodu muzyki do momentu gdy jako KALIBER 44 (1993-XI-30) przyjeliśmy z powrotem Maga. Uznaliśmy że jeśli jesteśmy Polakami to powinniśmy rapować dla polskich zwolenników tej muzyki czyli po polsku. Postanowiliśmy być twardzi i ostrzy, takie też kawałki powstawały w błyskawicznym tempie i w dużych ilościach gdy nadszedł ten dzień w którym przejrzeliśmy na oczy i zrozumieliśmy, że to o czym mówimy nie jest prawdą, że oszukujemy tych, którzy w przyszłości mają nas słuchać. Wtedy to odrzuciliśmy wszystkie prawie kawałki a na ich miejsce powstały nowe w 100% oparte na prawdzie. Przestaliśmy też robić z siebie maksmenów.
Pierwszy koncert zagraliśmy z Frontside to oni wyciągnęli nas na imprezę w Jastrzębiu i pokazali jak się występuje przed ludźmi. Do dnia dzieiejszego zagraliśmy na sześciu imprezach:
1. Frontside w Jastrzębiu 1994 r.
2. Houk, Frontside, Days of Grace, Kaliber 44 02.XII.1994r. Sound System Club Sosnowiec-Klimontów
3. Wielka Orkiestra Świątecznej Pomocy – Kaliber 44, Stauros, Zeamays, Mystovitz, Rosegarden, Days of Grace, Nowy Horyzont 29.XII.1994 Straszny Dwór – Katowice Ligota
4. Kaliber 44, Days of Grace, Aridia, Straszny Dwór Katowice-Ligota
5. Jump Party – Kaliber 44 31.V.95r. Mega Club Katowice
6. Liroy, Kaliber 44 7.IX.95r. Mega Club Katowice
Następnym przełomem Kalibra to światło, które zesłała na nas nasza Matka, poprostu nawiedziła nas Maria, postanowiliśmy walczyć o jej prawa, wolność wyboru w tej sprawie itd. itp. Pokazała nam wiele rzeczy, których wcześniej nie dostrzegaliśmy, odmieniła nas na lepsze. Marihuanę uznaliśmy za piękno i główny cel. Wtedy to powstał styl, którego tak długo poszukiwaliśmy, staliśmy się rycerzami Marii i dziś mówimy o sobie, że jesteśmy jej dziećmi.
Zakon Marii to coś do czego należymy i mamy nadzieję, że w przyszłości dołączy się do tego jak najwięcej ludzi, którzy chcą i mogą w jakikolwiek sposób walczyć o legalizację. Pragniemy uświadomić ludzi czym naprawdę jest Marihuana ! Nasze podkłady są psychodeliczne, w stylu którym jest Magia i Miecz. Magia oznacza Marię, psychodelię a Miecz to broń, która jest symbolem naszego głosu, który możemy walczyć o naszą Marię.
Kaliber44:
czyli:Śp. Mag Magik I – teksty, muzyka, rap
Lord MM dab – teksty, muzyka, rap
Śp. Brat Joka – rap
G.A.N – technik

Grupą ostatecznie zainteresował się Sławomir Pietrzak, właściciel firmy S.P. Records znanej z wydawania płyt Kultu i Kazika Staszewskiego[20]. Przekazane mu przez Bognę Świątkowską nagranie miało zrobić na nim piorunujące wrażenie. Pietrzak zdecydował się podpisać z Kalibrem kontrakt wydawniczy, mimo iż poza Joką raperzy byli jeszcze niepełnoletni[21]. Sam Kazik również brał udział w wyborze Kalibra na zespół, który S.P. Records miało wydać. Staszewski w jednym z wywiadów wspomniał też, że napisał scenariusz do filmu na bazie Hamleta, w którym miała występować młodzież ze środowiska hip-hopowego i zawodowi aktorzy, jak Katarzyna Figura, Sławomir Orzechowski czy Krzysztof Majchrzak, a rolę Hamleta planował dla Magika, ale plany przekreśliło samobójstwo rapera[22]. Staszewski kilka lat później zatrudniał K44 w roli supportu przed jego grupą KNŻ[8].

Niedoszłym wydawcą zespołu był Michał Urbaniak, dla którego zespół nagrał psychorapową wersję kolędy „Jezus malusieńki”[8].

Księga Tajemnicza. Prolog i sukces

[edytuj | edytuj kod]

Grupa zadebiutowała fonograficznie udziałem na kompilacji S.P. Records S.P. w utworze „Do boju Zakon Marii”. Składanka ta była jednym z pierwszych legalnie wydanych albumów hip-hopowych w Polsce, a wśród debiutujących na niej grup znalazło się 1 Killa Hertz przemianowane później na Warszafski Deszcz[23]. Tego samego roku pojawiła się zapowiedź pierwszej płyty Kalibra, singiel Magia i miecz[24]. Towarzyszył mu wykonany amatorską metodą teledysk złożony z fragmentów trzech znajdujących się na wydawnictwie utworów, który nagrał własnoręcznie Pietrzak[23]. Pozostający w bliskich stosunkach z muzykami Kalibra Gano był kolegą Sebastiana Salberta zwanego „Rahimem”, który wraz z grupą przyjaciół działał w amatorskim zespole 3xKlan. Formacja ta inspirowała się muzyką K44 i również wykonywała psychorap. Gano zaproponował Rahimowi i jego koledze z 3xKlanu Arkadiuszowi „Bakowi” Juńczykowi, że przedstawi ich Kalibrowi[25]. Okazało się, że muzycy dogadywali się tak dobrze, że zaczęli współpracować[23]. Joka, Magik, AbradAb i Jajonasz nagrali razem z 3xKlanem i współpracującą z nimi wokalistką Anetą Karkus utwór „Psychodela”, który trafił na Księgę Tajemniczą, co było również fonograficznym debiutem młodszego z zespołów. Sam Rahim stworzył ponadto muzykę do „Moja obawa (Bądź a klęknę)” i wspomnianej już „Psychodeli”, a także blisko zaprzyjaźnił się z Magikiem[23]. 3xKlanem natomiast zainteresował się wkrótce wydawca Kalibra, S.P. Records, którego nakładem ukazał się w 1997 roku jedyny album formacji, Dom pełen drzwi[26]. W wywiadzie dla Ślizgu AbradAb stwierdził, że 3xKlan stanowili kontynuatorów psychorapu, a nawet „umrocznili” go. Pozytywnie wypowiedział się również o pomniejszych grupach, które sięgnęły po psychorap[7]. Jednej z nich, wywodzącemu się z Będzina Banicie udało się nawet wydać swój jedyny album Droga do gwiazd (1997 rok) nakładem ważnej wytwórni R.R.X. Krzysztofa Kozaka[27][28].

Zespół przy nagrywaniu Księgi Tajemniczej zapoznał się też z Sebastianem Filiksem zwanym „DJ Feel-X”, jednym z pierwszych polskich DJ-ów. Przez krótki okres 1996 był on członkiem formacji Wzgórze Ya-Pa 3, z której został wyrzucony[9]. Ostatecznie, jego wkład w brzmienie debiutu K44 był znaczny, gdyż odpowiedzialny był on za skrecze i umieszczenie w licznych utworach sampli z bajek i filmów[29], pozostał jednak muzykiem sesyjnym. Z czasem współpraca Feel-X-a z Kalibrem się zacieśniała[9].

Tego samego roku ukazał się także debiutancki album studyjny formacji pt. Księga Tajemnicza. Prolog[30], który początkowo miał nosić tytuł Księga Tajemna. Prolog)[5]. Okładkę płyty zaprojektował Tomasz „Graal” Daniłowicz, grafik kojarzony ze współpracą ze sceną metalową, zwłaszcza zespołem Behemoth, natomiast charakterystyczna czcionka była dziełem wówczas 16-letniego fana Kalibra i 3xKlanu, Wojciecha „Fokusa” Alszera[31][32]. W kolejnym roku muzycy zostali nominowani do Fryderyka za fonograficzny debiut roku i do nagrody za album roku muzyki alternatywnej (nie istniała jeszcze kategoria hip-hopowa)[33].

Muzykę na album stworzył przede wszystkim Magik (siedem utworów, trzy we współpracy z Jajonaszem), a po dwa bity wykonali AbradAbowi i Rahimowi. Niecodzienny był również podział pisania tekstów, gdyż cały zespół napisał tylko dwa: „Bierz mój miecz i masz” oraz „Więcej Szmalu 2”, kolejne trzy były autorstwa AbradAba (jeden z nich napisał z Magikiem), a zwrotki „Psychodeli” napisali zespół, Jajonasz i Matho Radamez z 3xKlanu. Joka napisał samodzielnie tylko „Moją obawę (Bądź a klęknę)”, a reszta słów stanowiła wyłączne dzieło Magika będącego w tamtym okresie nieformalnym liderem grupy[30][8]. W nagraniach wziął udział profesjonalny muzyk sesyjny Stefan Sendecki, który obsługiwał syntezator, samplery i sekwencery. Ponadto w „Brat nie ma już miłości dla mnie” wystąpił gitarzysta Maciej Talaga[30].

AbradAb w 2006 w programie Rap Pakamera stwierdził, że mroczne brzmienie psychorapu było de facto zasługą wizji artystycznej Magika, określił go również mianem muzyka o wiele bardziej utalentowanego od reszty zespołu. Opowiedział również, że podczas nagrywania Księgi Tajemniczej oryginalne podkłady zostały nagrane raz jeszcze na komputerach Amiga, gdyż brzmienie Commodore 64 było zbyt prymitywne. Proces ponownej aranżacji materiału zajął muzykom kilka miesięcy i kosztował wiele trudu[34]. Magik miał szczególnie mocno naciskać na dopracowanie brzmienia i uczynienia go profesjonalnym. Koniec końców, jeszcze przed nagrywaniem wokali K44 spędzili w studiu ponad tysiąc godzin[35].

Wydawnictwo cieszyło się dużą popularnością i uznaniem wśród krytyków, jak i fanów, rozchodząc się w nakładzie niecałych pół miliona egzemplarzy[36]. Wynik ten zapewnił jej tytuł drugiej najlepiej sprzedającej się płyty w historii polskiego hip-hopu lat dziewięćdziesiątych XX wieku (pierwsze miejsce osiągnął Alboom Liroya)[37]. W ramach promocji albumu został zrealizowany jeszcze jeden teledysk do utworu „+ i –” stanowiącego solową kompozycję Magika[38]. Jest on zaliczany do największych przebojów zespołu.

Członkowie Kalibra 44 niedługo po wydaniu debiutanckiej płyty spotkali się z Maciejem Maleńczukiem, który zaproponował im wspólne nagranie z jego ówczesnym zespołem Homo Twist. Jak wspominali po latach, propozycja ta była dla nich zaskoczeniem. Do współpracy ostatecznie nie doszło, ponieważ zespół nie utożsamiał swojej twórczości z estetyką rockową w stopniu, który uzasadniałby takie przedsięwzięcie. Sytuacja ta wskazuje, że już na wczesnym etapie działalności grupa wzbudzała zainteresowanie artystów spoza środowiska hip-hopowego[39].

W 63 Minuty Dookoła Świata i zmiany personalne

[edytuj | edytuj kod]

7 kwietnia 1997 odbyła się w warszawskiej dyskotece Colosseum impreza Rap Day, podczas której Kaliber 44 zagrał jako jeden z supportów przed grupą Run-D.M.C.[40]. Muzycy w tym roku zaczęli też na koncertach prezentować nowe utwory będące już stricte hip-hopem, co z początku spotkało się z negatywną reakcją części publiki[8]. Zespół odchodził też na występach od kompozycji które uważał za „mniej wartościowe”, m.in. swoich najbardziej znanych utworów: „+ i –” i „Moja obawa (Bądź a klęknę)”[16].

W listopadzie 1997 na drugiej kompilacji S.P. Records Hip-Hopla został opublikowany utwór pt. „Może tak, może nie” będący zapowiedzią nowego wydawnictwa grupy. W pochodzącym ze składanki utworze „Samobójcy” formacji Funk Jello nie wystąpił gościnnie Magik, mimo iż S.P. Records umieściło go w tytule video z odsłuchu na platformie YouTube. Swoją piosenkę umieścił również 3xKlan[41].

Joka, AbradAb, Magik i Jajonasz w tym samym roku zostali zaproszeni do wykonania wspólnie ze Wzgórzem Ya-Pa 3 i Radosławem „Radoskórem” Kobusem posse cutu „Język polski”, który trafił na album Centrum. WYP3 i Kaliber 44 zakolegowali się za sprawą działalności w tym samym wydawnictwie. Zagrali nawet wspólną trasę koncertową[9]. „Język polski” był po części reakcją na fakt, iż K44 nie został zaproszony do udziału w projekcie Wspólna scena, który zaowocował składanką, na której wystąpili m.in. 3xKlan, WYP3, Thinkadelic, Trzyha, Radoskór, Slums Attack, czy Born Juices, przez co muzycy poczuli się urażeni[8][42].

DJ Feel-X podczas nagrywania drugiego albumu studyjnego Kalibra 44 stał się pełnoprawnym członkiem zespołu (dzięki czemu K44 po raz pierwszy mogli grać koncerty z udziałem DJ-a[10]) i zaangażował się w tworzenie muzyki. Większość bitów na nową płytę stworzył właśnie on z AbradAbem, gdyż Magik mocno ograniczył swój wkład w działalność grupy[9]. Znalazło to odzwierciedlenie w fakcie, że o ile na poprzednim wydawnictwie każdy z raperów zaprezentował własny utwór, o tyle na nowym albumie Joka i AbradAb wykonali po dwa solowe utwory, a Magik ani jednego[29].

DJ Feel-X w międzyczasie został poproszony przez Kazika Staszewskiego o wzięcie udziału w nagrywaniu jego utrzymanego w hip-hopowej stylistyce albumu 12 groszy na który wykonał skrecze[16].

Muzyka na powstającej płycie wzbogacona została o partie gitary basowej, na której zagrał sam Pietrzak[43]. Ostatecznie nie pojawili się na niej żadni goście, chociaż muzycy zaprosili do udziału Rahima. Ten jednak odmówił, gdyż propozycję złożono tylko jemu, a nie całemu 3xKlanowi (który to niedługo później rozpadł się)[25]. Nie mniej do utworu „Może tak, może nie (Kobi Rmx)” wniósł swój wkład Kobas „Kobi-Łan-Kanobi” Laksa odpowiedzialny za jego remiks[a][43].

Muzycy w 1998 wydali album pt. W 63 minuty dookoła świata[43], którym odeszli od psychorapu, czego przyczyną były m.in. problemy z wykonaniem piosenek z debiutu na żywo i zmęczenie dotychczasową konwencją[5]. Na nowej płycie dominował lżejszy klimat zabawy słowem o humorystycznym zabarwieniu[44]. Pod względem muzycznym kompozycje były zdominowane przez wizję DJ-a Feel-X-a, który nadał wydawnictwu cech albumu producenckiego. Na jeszcze większą skalę niż na Księdze Tajemniczej zastosował on sample z bajek i audycji. Wplótł także liczne skity i kompozycje z gatunku hip-hopu instrumentalnego, jak chociażby zahaczający o brzmienia trip-hopowe, otwierający W 63 minuty instrumental „Suczka” trwający prawie trzy i pół minuty[45].

By album faktycznie trwał 63 minuty, realizator zaproponował dodanie 22 sekund ciszy w formie outro. Muzycy nie skojarzyli tego z faktem, iż numer kierunkowy do Warszawy to 0-22. Jako że w twórczości Kalibra często pojawiały się ukryte nawiązania, to stołeczna scena hip-hopowa była przekonana, że stanowiło to obelgę skierowaną przeciwko niej. Jako odpowiedź na domniemaną zaczepkę Warszafski Deszcz zakończył swoją płytę Nastukafszy... 44 sekundami ciszy[9].

Wydawnictwo było promowane singlem „Film”, do którego został zrealizowany teledysk (już bez udziału Magika i z wycięciem jego zwrotki)[46]. Tytułowy utwór był także notowany na listach przebojów Polskiego Radia Szczecin i Programu Trzeciego PR, i trafił na drugie miejsce listy bestsellerów[47][48][49]. Drugi album grupy również cieszył się powodzeniem, miesiąc po wydaniu dotarł do pierwszego miejsca na liście bestsellerów i uzyskał status platynowej płyty za wysoką sprzedaż[50][51]. Został nominowany do Fryderyka za najlepszy album rap/hip-hop[52].

Wiosną w wielu dużych miastach rozlepiono mnóstwo promocyjnych plakatów. W muzycznej prasie recenzje wskazywały że, W 63 minuty... to najlepszy album grupy; „Machina” napisała, że wydawnictwo rozpoczyna muzyczną rewolucję na rynku, a „Brum” w kwietniu uznał je „płytą miesiąca”[53]:

W nowej odsłonie KALIBER 44 kręci jeszcze bardziej. Jeśli hasło polski hip-hop ma mieć jakiś sens, wolny od kpiny i ironii, to taki, jaki nadaje mu KALIBER 44. Ci młodzi kolesie zrobili póki co najlepszą polską płytę z nowoczesną muzyką.

Kaliber 44 w 1998 wystąpił gościnnie na płytach Sebastiana „DJ-a 600V” Imbierowicza (Produkcja hip-hop, utwór „Ja się wcale nie chwalę”)[54] i Thinkadelic (Lek, utwór „Ja jadę”)[55]. W listopadzie tego samego roku pojawił się także na okładce pierwszego numeru „Hip Hop Magazynu”[53].

Magik również w 1998 zdecydował się odejść z zespołu, co tłumaczył różnicami artystycznymi i osobistym konfliktem z AbradAbem. Był to czas znaczącego pogorszenia się kondycji psychicznej Łuszcza, który zaczął doszukiwać się w jego zwrotkach ukrytych, zaszyfrowanych kpin pod jego adresem, chociaż nigdy ich tam nie było[56]. Wkrótce przestał się odzywać do Joki i AbradAba (z Feel-X-em pozostał w dobrych stosunkach) i starał się nawet zerwać umowę z S.P. Records, by nie musieć grać koncertów z Kalibrem[9]. Do studia przychodził na tak długo, jak było to konieczne, lecz tylko wtedy, gdy nie było w nim reszty raperów[8][9]. Swoją decyzję o odejściu przekazał osobiście DJ-owi, po czym poprosił go, by dograć do utworu „DJ Feel-X” dwa wersy: Czy dziś dobrze bronią władam? Wypadam i życzę dobrej drogi[57].

Sam Magik, w wywiadzie dla branżowego pisma „Klan”, wypowiedział się o swoim odejściu następująco[58]:

Doszedłem do wniosku, że nie podobają mi się ludzie w zespole, że jest to nieodpowiedni skład, nie te klimaty, poglądy.

Stwierdził też, że nie ma zamiaru utrzymywać kontaktów ze swoim dawnym zespołem, i że żałuje udziału na drugiej płycie K44. Na pytanie o pomysły na przyszłość odpowiedział, że nie ma konkretnych planów i nie myśli o poważnych projektach, woli skupić się na szkole, a muzyką zajmować się hobbistycznie, skupiając się na freestyle’owaniu[58].

W tym samym numerze wywiadu udzielili również pozostali członkowie Kalibra. Odmówili odpowiedzi na pytanie o powód rozstania z Magikiem, wyrazili również przekonanie, że nie istnieje jedna polska scena hip-hopowa. Pochlebnie wyrazili się o działalności Warszafskiego Deszczu (ówcześnie zwanego Trzyhą), Thinkadelic, Wzgórza Ya-Pa 3, Snuz i DJ-a 600V, natomiast Slums Attack, Born Juices i Nagły Atak Spawacza określili mianem „wielkiego shitu”. Zapowiedziano również solowy projekt AbradAba na wrzesień (jego pierwsze solowe nagranie ostatecznie ukazało się dopiero w 2002) i doniesiono, iż zespół pracuje nad filmem, do którego ma współtworzyć muzykę i scenariusz, jak i odgrywać główne role. Jego tematyka oscylować miała wokół osób związanych z muzyką hip-hopową, lecz nie subkulturą. Planowany miał być „na lato”. Nie jest jasne, czy jest to ten sam film, o którym mówił Kazik Staszewski, ostatecznie jednak projekt nie doczekał się realizacji[59].

Katowicki mural upamiętniający Magika (2020 rok)

Magik przystał na propozycję nieznanego szerzej na scenie hip-hopowej Fokusa, by założyć nowy zespół. Do współpracy zaprosił Rahima[60]. Formacja przyjęła nazwę Paktofonika i rozpoczęła pracę nad debiutanckim albumem zatytułowanym Kinematografia. Stałym współpracownikiem nowej grupy stał się kolejny z członków 3xKlanu, Sebastian „DJ Bambus” Michalski, a muzykę do jednego z ich pierwszych utworów („Ja to ja”) stworzył Jajonasz[61]. Magik pod szyldem nowej grupy nagrał solowy utwór „Nowiny” stanowiący jego gorzkie „rozliczenie” z AbradAbem i Joką, lecz nie wspomniał w nim o Feel-X-ie, któremu nawet pokazał kompozycję przed premierą (było to ich ostatnie spotkanie)[57]. AbradAb po latach wspomniał w jednym z wywiadów, że Magik nigdy nie powiedział żadnemu z członków zespołu, w czym – jego zdaniem – tkwił problem, zamiast tego zaczął się izolować. Ponadto rozpowiadał otoczeniu (m.n. Jajonaszowi i członkom Paktofoniki) fałszywe, acz wiarygodne historie przykrości, jakie miały go spotykać w Kalibrze. Rahim i Fokus zakwestionowali prawdziwość tych twierdzeń dopiero, gdy Magik zaczął w ich stronę formułować identyczne zarzuty, jak w stronę AbradAba i Joki[9]. Na podstawie historii Paktofoniki oparto scenariusz filmu Jesteś Bogiem (2012), w którym pojawiły się postacie Joki i AbradAba (odgrywanych przez Macieja Wiznera i Bartłomieja Błaszczyńskiego)[62]. Sam AbradAb wypowiedział się krytycznie o obrazie, wypominając twórcom błędy logiczne, przeinaczanie faktów i umniejszenie roli Kalibra[63]. Film skrytykował też Kazik Staszewski, który wspomniał, że przeinaczona została sytuacja materialna Magika (który za sprawą działalności w K44 miał zapewniony znaczny dochód) i że przemilczane zostało używanie przez rapera twardych narkotyków (które miały jego zdaniem być brane przez niego „na potęgę”). Wspomniał też, że spotkał go około czterech dni przed śmiercią, gdy ten odwiedził z żoną Pietrzaka[22].

Członkowie K44 wystąpili w filmie Poniedziałek (1998)[64]. Aneta Chwalba i Michał Bebło z katowickiego oddziału TVP w 1999 zrealizował także krótkometrażowy film dokumentalny Kaliber 44 o zespole[11].

Baku Baku Skład, 3:44 i zawieszenie działalności

[edytuj | edytuj kod]

Rok 2000 obfitował w wiele istotnych dla zespołu wydarzeń. Wtedy też rozszerzony został do formy koncertowego kolektywu Baku Baku Skład, którego członkami, oprócz Joki, AbradAba i DJ-a Feel-X-a, byli raperzy Maciej „Wujek Samo Zło/WSZ” Gnatowski i Tomasz „Człowiek Nowej Ery/CNE” Kleyff, Bartosz „DJ Bart” Jabłoński oraz wokalista Piotr „Gutek” Gutkowski znany z występów w zespole Indios Bravos, prywatnie szkolny kolega Abradaba[65].

K44 zaczęli spontanicznie występować z WSZ i CNE, gdy podczas występu w Białymstoku Joka miał złamaną nogę i się denerwował. Raperów zaproszono na scenę, by podbudować atmosferę. Muzycy szybko znaleźli wspólny język i zdecydowali się kontynuować współpracę[66]. Współpraca CNE i WSZ (wywodzących się z Warszawy) z Kalibrem miała miejsce, pomimo niechęci, jaką stołeczna scena hip-hopowa darzyła zespół, który po premierze Księgi Tajemniczej wypracował sobie w jej oczach opinię „wyjców”[8]. Członkowie Kalibra już wcześniej krytykowali podział na lokalne sceny, byli zdania, że hip-hop powinien być uniwersalny[16].

W tym samym roku ukazał się zwiastun trzeciego albumu Kalibra, singiel „Konfrontacje/Rutyny” zawierający utwory wykonywane wyłącznie przez AbradAba[67]. Zilustrowany teledyskiem utwór „Konfrontacje” okazał się znacznym sukcesem, docierając na listy przebojów Polskiego Radia oraz ustanawiając rekord obecności i na liście przebojów Radiostacji (ponad 200 tygodni)[48][47].

2 września 2000 ukazał się album pt. 3:44[68], który stanowił kolejną woltę stylistyczną, skłaniając się ku brzmieniom bardziej komercyjnym, nawiązujących do dokonań raperów amerykańskich[44]. Równocześnie w warstwie tekstowej, oprócz unikanych wcześniej wątków rozrywkowych pojawiła się tematyka zahaczająca o filozoficzną[69].

Płyta została w znacznym stopniu zdominowana przez AbradAba, który wykonał cztery solowe utwory, podczas gdy sam Joka tylko jeden („Litery”)[68]. Wynikało to z faktu, iż AbradAb już podczas nagrywania 3:44 szykował się do rozpoczęcia solowej działalności artystycznej, a część utworów z płyty (między innymi „Konfrontacje”) były tworzone z myślą o jego własnym wydawnictwie i zostały tylko „wchłonięte” przez opracowywaną płytę K44[9]. W warstwie muzycznej pojawiły się eksperymenty z rzadko spotykanymi w hip-hopie instrumentami: w kompozycjach „Dwa” i „Cztery” DJ Feel-X grał na drumli, a w „Wenie” i „Baku baku ciężkie jest jak cut” wystąpił kontrabasista Piotr Sawidzki[68]. Eksperymenty brzmieniowe podkreślono w otwierającym płytę utworze „Takie jakie jest” wykorzystaniem cytatu z Józefa Piłsudskiego: „I teraz jak na początku – jesteśmy tylko awangardą Polski”[44]. Na płycie pojawił się również Baku Baku Skład Projekt: w trzech utworach wystąpili WSZ i CNE (dwa z nich nosiły tytułu „Baku baku to jest skład” i „Baku baku ciężkie jest jak cut” a dodatkowe skrecze dograł do nich DJ Bart)[68].

Wydawnictwo zdobyło dla zespołu pierwszego Fryderyka za najlepszy album hip-hopowy roku i Machinera za płytę masową roku[70]. Album niecały miesiąc od wydania rozszedł się w liczbie ponad 40 tys. egzemplarzy[71].

Celem promocji 3:44 wykonano drugi teledysk, do niebędącego singlem, utworu „Normalnie o tej porze” opartego na samplu z „Poloneza g-moll” Chopina[72]. W latach późniejszych uzyskał on znaczną popularność w serwisie YouTube[73]. Robert Skulski i Remigiusz Przełożny, reżyserzy nagrania, sami zgłosili się do zespołu z ofertą nieodpłatnego wykonania teledysku. Efektem współpracy był nagrany w Krakowie pierwszy profesjonalny teledysk Kalibra. Wcześniejsze widea wydawca w ramach oszczędności miał powierzać wykonawcom niekompetentnym oraz swoim znajomym[66]. Obraz został nominowany do nagrody w kategorii Inna energia na festiwalu teledysków YachFilm[74].

15 grudnia 2000 wydany został album producencki Igora „IGS-a” Sobczyka pt. Ekspedycje, na którym Kaliber 44 wystąpił gościnnie w utworze „Szał baj najt”[75]. 11 dni później Magik skoczył z okna swojego mieszkania na dziewiątym piętrze bloku. W ciężkim stanie został przewieziony do szpitala, gdzie nie udało się go uratować[76]. W chwili śmierci miał 22 lata. Położyło to kres istnieniu Paktofoniki, na której gruzach wyrosły w późniejszym czasie zespoły Pijani Powietrzem i Pokahontaz.

Baku Baku Skład koncertował do 2003[77]. Wtedy też nagrano jedyny utwór sygnowany tą nazwą, „Spójrz w nasze oczy czerwone” na album producencki DJ-a 600V pt. 600°C[78]. Sam Kaliber występował m.in. w Stanach Zjednocznonych, Niemczech, Wielkiej Brytanii i Austrii[10]. Ich muzyka zyskała popularność nie tylko wśród hip-hopowców, ale i słuchaczy starszych, punków oraz metali[7].

Wspólny koncert braci Martenów w Londynie niestanowiący reaktywacji zespołu (2008)

Zespół ostatecznie przestał funkcjonować, gdy Joka wyjechał do USA celem podjęcia pracy zarobkowej[77]. Późniejsze, sporadyczne koncerty nie były uznawane za reaktywację[79]. Jeden z nich odbył się na juwenaliach w Solcu w maju 2007. Po nim na policję zgłosiła się kobieta, która oskarżyła Jokę o gwałt i pobicie. Raper został aresztowany na trzy miesiące, groziła mu kara pięciu lat pozbawienia wolności[80]. Nie przyznał się jednak do stawianych mu zarzutów i przedstawił odmienną wersję zdarzeń. 9 lipca wyszedł na wolność, gdyż służby nie zgromadziły materiałów wskazujących na jego winę[81].

AbradAb i DJ Feel-X, w przeciwieństwie do Joki, pozostali w branży muzycznej i rozpoczęli solowe kariery. AbradAb już w 2001 zadebiutował samodzielnie w utworze „Bezpośrednio”, który znalazł się na albumie IGS-a Alchemia[5]. Rok później wydał swój pierwszy singiel zapowiadający jego debiutancki album solowy. Utworem, który się na nim znalazł, zostało „Miasto jest nasze” z udziałem Gutka; kompozycja jest oparta na elektronicznym, futurystycznym bicie, który AbrdAb sam wyprodukował[82]. Nagranie stało się przebojem, mimo to raper zwlekał z upublicznianiem nowego materiału. Jego drugi singiel, „...”, ukazał się dopiero w 2003[83].

DJ Feel-X również w 2003 wydał swój jedyny solowy mixtape pt. Dancehall Clash Test. Jego działalność wypełniały w tamtym czasie przede wszystkim współprace gościnne z licznymi wykonawcami, często grał także koncerty z AbradAbem[84].

AbradAb w 2004 wydał debiutancki album solowy pt. Czerwony album. Skrecze wykonali na niego DJ Feel-X i DJ Bart, w czterech utworach wystąpił Gutek, a dwa bity wykonał Jajonasz, ponadto w utworze „Tu mam swój skład (Baku Baku)” powrócił Baku Baku Skład w osobach WSZ i CNE[85]. Celem promocji wydawnictwa wydano tego samego roku trzeci singiel, „Rapowe ziarno 2 (Szyderap)” (również z udziałem Gutka), który wraz z towarzyszącym mu teledyskiem stał się jego największym przebojem w karierze. Za jego sprawą w ogromnym stopniu zwiększyło się zainteresowanie koncertami AbradAba, nagranie wyjątkowo często prezentowały też stacje radiowe[86].

Marten kontynuował karierę solową z sukcesami, lecz żaden z jego albumów nie dorównał wynikami sprzedaży Czerwonemu albumowi. Na jego drugiej płycie, Emisji spalin w utworze „Rap to nie zabawa już” wystąpili gościnnie pozostali członkowie K44, Joka i DJ Feel-X[13]. W latach późniejszych wydał jeszcze cztery kolejne albumy: Ostatni poziom kontroli (2008), wyprodukowany przez Adama „O.S.T.R.-a” Ostrowskiego Abradabing (2010; jedyny album, który na notowaniach OLiS prześcignął Czerwony album, dochodząc do miejsca ósmego[87]), ExtraVertik (2012) i 048 (2018).

Baku Baku Składowi zdarzyło się powrócić jeszcze w 2005, gdy na płycie Jeszcze raz WSZ i CNE wykonali utwór „Baku Baku potęga” z AbradAbem, Joką i Gutkiem. Na płycie pojawili się ponadto DJ Feel-X, DJ Bart i Jajonasz[88].

Joka po powrocie do Polski współtworzył z HST i Jajonaszem krótkotrwały zespół Czarne Złoto, którego jedynym zachowanym nagraniem jest gościnny udział w utworze „Kiedy zaczynasz” na Emisji spalin AbradAba[89][90]. Zdarzało mu się również sporadycznie udzielać na nagraniach innych artystów[91]. Sam Jajonasz, pod pseudonimem producenckim Lukatricks, reaktywował w 2010 roku Czarne Złoto jako swój projekt solowy. Na jego jedynej płycie wystąpili między innymi Joka, AbradAb i DJ Feel-X[92].

Reaktywacja i Ułamek Tarcia

[edytuj | edytuj kod]
Joka na koncercie Baku Baku Składu we Wrocławiu (2013)

DJ Feel-X w 2013 zapowiedział możliwy powrót Kalibra 44, publikując nowe zdjęcie zespołu. Niedługo później w internecie opublikowano nagranie przedstawiające trójkę muzyków w studiu i wyruszających z Gutkiem w podróż samochodem ozdobionym estetyką nawiązującą do W 63 minuty dookoła świata[93]. Feel-X potwierdził, że zespół powraca i szykuje się do pracy nad albumem 4:44. Zapowiedział porzucenie starych, trzymanych na tę okazję bitów i wysłanie Abrdabowi pięćdziesięciu nowych[94].

Do reaktywacji zespołu faktycznie doszło w 2013[95]. Pierwszy występ zespołu odbył się na Open’er Festivalu, na którym trio wystąpiło z udziałem instrumentalistów, tzw. „żywym zespołem” tworzonym przez muzyków grupy 100nka[95]. Równolegle działalność wznowił Baku Baku Skład[96].

Członkowie Baku Baku Składu na wspólnym koncercie (2013): CNE (w koszulce Kalibra 44), DJ Bart i AbradAb

Wydana w 2015 pod patronatem Narodowego Centrum Kultury Antologia polskiego rapu wśród najważniejszych polskich utworów hip-hopowych wyróżniła „Plus i minus”, „Język polski” i „Film” Kalibra oraz „Baku Baku potęga” z gościnnym udziałem jego członków[8]. Tego samego roku serwis T-Mobile Music opublikował listę „120 najważniejszych albumów polskiego hip-hopu” na której znalazły się wszystkie dotychczasowe pozycje K44: Księga Tajemnicza. Prolog (10. miejsce), W 63 minuty dookoła świata (15. miejsce) i 3:44 (84. miejsce)[97].

2 stycznia 2016 pojawiła się pierwsza zapowiedź nowej płyty w postaci singla „Nieodwracalne zmiany” i towarzyszącego mu teledysku[98]. 12 lutego tego samego roku wydali album[99], który jednak nie nosił tytułu 4:44, a Ułamek tarcia. Gościnnie wystąpili na nim Rahim, Gutek i Tomasz „Grubson” Iwanca[21]. Tego samego dnia upublicznili drugi singiel, „(Why Is It) Fresh”[100].

Na Ułamku tarcia nie wystąpił DJ Feel-X, którego Joka i AbradAb wyrzucili ze składu, bo miał on zaniedbywać obowiązki i być sceptyczny wobec obranego kierunku muzycznego. Wszystkie bity stworzył więc sam AbradAb[101]. Skrecze wykonał natomiast jego wieloletni współpracownik, Jarosław „DJ Jaroz” Pakuszyński, który pomagał również w aranżowaniu muzyki[102]. Swój udział w powstaniu wydawnictwa miał również Mateusz Pawluś, udzielający się na nim jako klawiszowiec[103].

Płyta w szybkim tempie podbiła listy bestsellerów i pokryła się platyną, sprzedając się w nakładzie ponad 30 tys. egzemplarzy[104][105]. Została również nominowana do Fryderyka za najlepszy album hip-hopowy w roku 2017[106].

AbradAb w jednym z późniejszych wywiadów wspomniał, że sam był sceptycznie nastawiony do powrotu K44, a na reaktywację namawiali go DJ Feel-X i Joka. Przyznał, że był zdania, iż „prędzej się pozabijają, niż dadzą radę współpracować” i „faktycznie trochę się pozabijali”, czego skutkiem było ograniczenie składu. Zdradził również, że na pewnym etapie planowana była jeszcze jedna płyta stanowiąca powrót do konwencji psychorapu, jednak plan ten został zarzucony[107].

25 listopada 2016 w klubie „Progresja” odbył się jubileuszowy koncert 20-lecia Księgi Tajemniczej, na którym wystąpili na nim gościnnie : Gano, Rahim i Filip „Fejz” Łuszcz, syn Magika[108][109].

W 2018 wydany został singiel z udziałem Kalibra 44, nagrany z Pokahontaz „404”, który znalazł się na płycie duetu pt. REset. W utworze „wystąpił” również artysta, który stanowił ogniwo łączące obie grupy, Magik. Wykonywany przez niego fragment z utworu Paktofoniki „Tak jak telewizor” został wpleciony w kompozycję jako refren[110]. Wspólny singiel okazał się wielkim sukcesem pokrywając się platyną[111]. Media szeroko komentowały również teledysk stworzony przez Aleksandra „Koprucha” Kozłowskiego i jego grupę filmową Przedmarańcza łączący grafikę komputerową z panoramą Katowic[112][113].

AbradAb w 2020 wszedł w skład współtworzonego z Rahimem i Łukaszem „Kleszczem” Stępieniem tria ARKanoid z którym wydał płytę[114], a rok później założył zespół Kashell z instrumentalistami grupy Coma i nagrał z nim album pt. Ka$hell[115].

XXX-Lecie Zespołu

[edytuj | edytuj kod]

K44 we wrześniu 2023 zapowiedzieli koncert w katowickiej hali Spodek, mający uczcić 30-lecie działalności zespołu. Zapowiedziano pojawienie się na nim Baku Baku Składu (z WSZ, CNE, DJ-em Bartem i Gutkiem) i licznych gości, w tym O.S.T.R.-a, Macieja „DJ-a Soiny” Soińskiego, Rahima, DJ-a Jaroza, Grubsona, Wojciecha „Słonia” Zawadzkiego i Fokusa, a także byłych członków grupy: Jajonasza i DJ-a Feel-X-a[116]. Na plakacie promującym wydarzenie obok AbradAba i Joki na nagłówku widniał również Michał „DJ Eprom” Baj, który otrzymał wówczas miano członka Kalibra 44.

Koncert 30-lecia Kalibra 44 odbył się 16 grudnia 2023. Oprócz zapowiedzianych gości wystąpili na nim również Kopruch, Gano, Kleszcz i Jarecki. Koncert został zagrany z tzw. żywym zespołem, co znaczy, że utwory były grane przez prawdziwe instrumenty na żywo. Występ został podzielony na cztery bloki zawierające utwory z każdego albumu zespołu[117]. Koncert odbywający się w katowickim Spodku okazał się sukcesem pod względem sprzedanych biletów. Zespół parę dni po wydarzeniu zapowiedział trasę koncertową z okazji 30-lecia grupy[118].

Z okazji przedsięwzięcia nagrane zostały dwa teledyski promujące wydarzenia. Pierwszym z nich został „Czarny Śląsk”[119] z 20 listopada 2023, w którym gościnnie udział wzięli: Grubson, Rahim i Fokus. Drugi singiel, „ TEN STYL, TEN RAP”[120], miał premierę 12 lipca 2024, a w jego nagraniu wziął udział zespół Molesta Ewenement.

Śmierć Joki, trasa pożegnalna

[edytuj | edytuj kod]

2 maja 2025 zmarł Michał „Joka” Marten[121]. 7 lutego 2026 w katowickim Spodku odbył się koncert pod szyldem Tribute to Joka. Hołd dla Joki, na którym gościnnie wystąpili m.in.: O.S.T.R., Grubson, Igo, Miuosh, Paktofonika, czy L.U.C.. Koncert zapoczątkował Pożegnalną Trasę dla Joki. Ostatni koncert zaplanowany został na 20 czerwca w Progresji w Warszawie, który miał zwieńczyć historię Kalibra 44 i Joki. Po tym terminie zespół zostaje rozwiązany, a AbradAb ma skupić się na solowych projektach.

AbradAb w kwietniu 2026 w wywiadzie dla Czwórki Polskiego Radia odniósł się do doniesień słuchaczy o możliwym wydaniu albumu Kalibra 44 z archiwalnymi nagraniami Joki. Mimo że wcześniej nie wykluczał realizacji takiego projektu, to po czasie stwierdził, że jego powstanie jest mało prawdopodobne, wskazując na kwestie etyczne związane z publikacją nieukończonych lub nieopublikowanych za życia materiałów zmarłego artysty bez jego wyraźnej zgody[122].

Członkowie zespołu

[edytuj | edytuj kod]
Samochód z nagrania zapowiadającego powrót grupy na festiwalu Open’er (2013)

Kaliber 44

[edytuj | edytuj kod]

Obecni członkowie

[edytuj | edytuj kod]

Byli członkowie

[edytuj | edytuj kod]

Baku Baku Skład

[edytuj | edytuj kod]

Obecni członkowie

[edytuj | edytuj kod]

Byli członkowie

[edytuj | edytuj kod]
  • Michał „Joka” Marten – wokal

Udział w działalności

[edytuj | edytuj kod]
#
Początki
(1991–1993)
Wczesna działalność jako Kaliber 44
(1993–1995)
Okres psychorapowy i Księga Tajemnicza. Prolog
(1995–1997)
Okres W 63 Minuty…
(1997–2000)
Okres Baku Baku Składu i 3:44
(2000–2003)
Reaktywacja
(2013–2016)
Okres Ułamku Tarcia
(2016–2023)
 Okres XXX-Lecia pracy artystycznej

(2023–2025)

 Okres po XXX-Leciu i ostatnie lata działalności

(2025–2026)

Magik członek poza zespołem; śmierć
założyciel tymczasowa przerwa lider ograniczona działalność –
Jajonasz członek działalność nieformalna i występy gościnne poza zespołem występy gościnne
założyciel –
AbradAb członek
– lider
Joka członek poza zespołem; śmierć
– ograniczona działalność –
DJ Eprom poza zespołem działalność sesyjna i koncertowa członek
Gano poza zespołem członek poza zespołem występy gościnne
DJ Feel-X poza zespołem działalność sesyjna i koncertowa członek występy gościnne
WSZ poza zespołem Baku Baku Skład
CNE poza zespołem Baku Baku Skład
DJ Bart poza zespołem Baku Baku Skład
Gutek poza zespołem Baku Baku Skład

Dyskografia

[edytuj | edytuj kod]

Albumy

[edytuj | edytuj kod]
Tytuł Dane dot. albumu Pozycja na liście Sprzedaż Certyfikat
POL
Księga Tajemnicza. Prolog 1[123]
W 63 Minuty Dookoła Świata
  • Data: 2 marca 1998
  • Wydawca: S.P. Records
  • Format: CD, CC, winyl, digital download, streaming
 1[51]
3:44
  • Data: 2 września 2000
  • Wydawca: S.P. Records
  • Format: CD, CC, winyl, digital download, streaming
 1[126]
Ułamek tarcia 1[104]
  • POL: platynowa płyta[105]
„–” album nie był notowany.

Dema

[edytuj | edytuj kod]
Tytuł Dane dot. albumu Uwagi
Usłysz Nasze Demo
  • Data: 1994
 Jest to bootleg, nie jest to oficjalne wydawnictwo
Demo 1995r.
  • Data: 1995

Single

[edytuj | edytuj kod]
Tytuł Rok Pozycja na liście Album
LP3
[48]		 SLiP
[47]		 30 ton
[130]		 PRO
[131]		 UWM
[132]
„Magia i Miecz”[133] 1996 –––– – Księga Tajemnicza. Prolog
„Film”[134] 1997 2849– – W 63 minuty dookoła świata
„Konfrontacje/Rutyny”[135] 2000 2817– – 3:44
„Nieodwracalne Zmiany” 2016 7––– 2 Ułamek tarcia
„(Why Is It) Fresh” 37––19 10
„404” 2018 164–– 32 REset
„Czarny Śląsk” 2023 – – – – – –
„TEN STYL, TEN RAP” 2024 – – – – – –
„–” singel nie był notowany.

Inne notowane utwory

[edytuj | edytuj kod]
Tytuł Rok Pozycja na liście Album
SLiP
[47]		 30 ton
[130]		 LP3
[48]
„+ i –” 1996 528– Księga Tajemnicza. Prolog
„Moja Obawa (Bądź a klęknę)” 1997 12––
„Może tak, może nie” 1998 5–– W 63 minuty dookoła świata
„Historia” 2016 ––34 Ułamek tarcia
„–” utwór nie był notowany.

Inne

[edytuj | edytuj kod]
Album Rok Utwór Źródło
S.P. (kompilacja S.P. Records) 1996 Kaliber 44 – „Do boju Zakon Marii” [136]
Hip-Hopla (kompilacja S.P. Records) 1997 Kaliber 44 – „Może tak, może nie” [137]
Wzgórze Ya-Pa 3 – Centrum „Język Polski” (gościnnie: Kaliber 44, Jajonasz, Radoskór) [138]
DJ 600V – Produkcja hip-hop 1998 „Ja Się Wcale Nie Chwalę” (gościnnie: Kaliber 44) [54]
Thinkadelic – Lek „Ja Jadę” (gościnnie: Kaliber 44) [55]
Klan CD#15 (kompilacja Klanu) 2000 Kaliber 44, LL Cool J, F.F.O.D., Wyclef Jean – „Intro”[b] [139]
IGS – Ekspedycje „Szał Baj Najt” (gościnnie: Kaliber 44) [75]
Polski Hip Hop 2 (kompilacja Warner Music) 2001 Kaliber 44 – „Normalnie O Tej Porze” [140]
Hip Hop 2001 (kompilacja Klanu) Kaliber 44 – „Baku Baku To Jest Skład” [141]
Polski Hiphop Numer 05 (kompilacja Pik Sp z.o.o.) 2003 IGS, Kaliber 44 – „Szał Baj Najt” [142]
Polski Rap: Prawdziwa Historia – Suplement 01 – Teledyski (kompilacja Ślizgu) 2004 Kaliber 44 – „+ i –” (teledysk) [143]
Rapoperacja Max Volume (kompilacja S.P. Records) 2005 Kaliber 44 – „Bierz mój miecz i masz” [144]
DJ 600V – Na bitach 600V – historia polskiego hip hopu 2006 „Ja Się Wcale Nie Chwalę” (gościnnie: Kaliber 44) [145]
Road Hip-Hop Classic 2008 (kompilacja TerrorMuzik) 2008 DJ 600V, Kaliber 44 – „Ja Się Wcale Nie Chwalę” [146]
Hip-Hop Monsters (kompilacja Magic Records) 2011 Kaliber 44 – „Konfrontacje” [147]
dwa zero – Cypher Keeps Movin' (kompilacja Dwa Zero Produkcja) 2012 DJ 600V, Kaliber 44 – „Ja Się Wcale Nie Chwalę” [148]
DJ 600V – Klasyk Mixtape: Prolog 2016 „Ja Się Wcale Nie Chwalę” (gościnnie: Kaliber 44) [149]
Mystic Production 20-lecie (kompilacja Mystic Production) Kaliber 44 – „Nieodwracalne Zmiany” [150]
Pokahontaz – REset 2017 „404” (gościnnie: Kaliber 44) [151]
Sto lat ZAiKS (kompilacja ZAiKS-u i Warner Music Polska) 2018 Kaliber 44 – „Historia” [152]
Miejska Muzyka Prezentuje: A Pamiętasz Jak? 97 – 02 (kompilacja Pomaton EMI) Thinkadelic, Kaliber 44 – „Ja Jadę” [153]
The Best Of 30 lat SP Records (kompilacja S.P. Records) 2019 Kaliber 44 – „+ i –” oraz „Normalnie O Tej Porze” [154]
Dzikie Rapsy I Mix Tape (kompilacja Tupting) Kaliber 44 – „Gruby Czarny Kot” oraz „Normalnie O Tej Porze” [155]
Cały ten rap (kompilacja Sony Music) 2024 DJ 600V, Kaliber 44 – „Ja Się Wcale Nie Chwalę” [156]

Teledyski

[edytuj | edytuj kod]
Tytuł Rok Reżyseria Album
„Magia i miecz” 1996 Sławomir Pietrzak Księga Tajemnicza. Prolog
„+ i –”
„Film” 1998 – W 63 minuty dookoła świata
„Wyżej I Wyżej” (gościnny występ w teledysku zespołu Thinkadelic)[157] – Lek
„Normalnie O Tej Porze” 2000 Robert Skulski, Remigiusz Przełożny[74] 3:44
„Konfrontacje” –
„Nieodwracalne zmiany”[158] 2016 Kopruch / Przedmarańcza Ułamek tarcia
„Fresh”[159] Marcin Gwarda
„Razowy” (gościnnie: Gutek)[160] Michał Jagiełło
„Rok podniesionych w górę rąk”[161] 2017 Bartosz Połeć
„404” (oraz Pokahontaz) 2018 Kopruch / Przedmarańcza REset
„Czarny Śląsk” (gościnnie: Grubson, Fokus, Rahim) 2023 –
„TEN STYL, TEN RAP” (gościnnie: Molesta Ewenement) 2024 Igor Procajło –

Filmografia

[edytuj | edytuj kod]

Filmy

[edytuj | edytuj kod]
Rok Tytuł Uwagi Źródło
1995[162] „Kielce – Czyli Polski Bronx” film dokumentalny, reżyseria: Bogna Świątkowska, Marek Lamprecht [163]
1998 „Poniedziałek” film fabularny, obsada aktorska, reżyseria: Witold Adamek [64]
1999 „Kaliber 44” krótkometrażowy film dokumentalny, reżyseria: Aneta Chwalba, Michał Bebło [11]
2000 „Mówią Bloki, Człowieku” film dokumentalny, reżyseria: Joanna Rechnio, produkcja: MTV [164]
2001 „Blokersi” film dokumentalny, reżyseria: Sylwester Latkowski [165]
„Mówią Bloki, Człowieku 2” film dokumentalny, reżyseria: Joanna Rechnio, produkcja: MTV [166]

Programy TV

[edytuj | edytuj kod]
Rok Tytuł Uwagi Źródło
2000 „Pralnia” interaktywny show z udziałem gwiazd muzyki, filmu, sportu oraz ludzi popularnych w środowisku młodzieżowym [167]
2004 „Rap Kanciapa” program telewizyjny typu talk-show [168]
2016 "Najlepszy Program" program telewizyjny typu talk-show [169]
„Dzień dobry TVN” poranny magazyn emitowany na antenie TVN [170]
„Kuba Wojewódzki” program telewizyjny typu talk-show, S27E04 [171]
2023 „Dzień dobry TVN” poranny magazyn emitowany na antenie TVN [172]
2025 [173]
[174]
2026 [175]

Muzyka

[edytuj | edytuj kod]
Rok Tytuł Uwagi Źródło
2000 „Że życie ma sens” niezależny film dramatyczny, reżyseria: Grzegorz Lipiec [176]
„Młoda Polska” seria dokumentalna, reżyseria: Krzysztof Visconti [177]
2001 „Cześć Tereska” film psychologiczny, reżyseria: Robert Gliński [178]
2012 „Drogi” film dokumentalny, reżyseria: Małgorzata Ruszkiewicz [179]
„Jesteś Bogiem” dramat filmowy, reżyseria: Leszek Dawid [180]
2021 „Rojst ’97” polski serial sensacyjno-kryminalny, reżyseria: Jan Holoubek [181]
2022 „Wielka woda” polski serial katastroficzny, reżyseria: Jan Holoubek, Bartłomiej Ignaciuk [182]
2024 „Piep*zyć Mickiewicza” film obyczajowy, reżyseria: Sara Bustamante-Drozdek [183]
„Cały ten rap” polski serial dokumentalny, reżyseria: Piotr Szubstarski [184]
2025 „Wzgórze psów” polski serial kryminalny, reżyseria: Jacek Borcuch, Piotr Domalewski [185]
2026 „Hijack” amerykański serial telewizyjny, reżyseria: George Kay, Jim Field Smith [186]

Nagrody i wyróżnienia

[edytuj | edytuj kod]
Rok Nagroda Kategoria Uwagi Źródło
1995 Festiwal Odjazdy Najlepszy Zespół Nominacja [187]
1997 Fryderyk Album roku – muzyka alternatywna (Księga Tajemnicza. Prolog) Nominacja [188]
Fonograficzny debiut roku Nominacja
Festiwal Odjazdy Najlepszy Zespół Nominacja [189]
1998 Brum Album Miesiąca (W 63 Minuty Dookoła Świata) Nagroda [190]
Paszport Polityki Estrada (W 63 Minuty Dookoła Świata) Nominacja [191]
1999 Fryderyk Album Roku – Rap / Hip-Hop (W 63 Minuty Dookoła Świata) Nominacja [192]
2001 Album Roku – Rap / Hip-Hop (3:44) Nagroda [193]
Machinery Płyta Masowa (3:44) Nagroda [194]
Yach Film Inna energia („Normalnie O Tej Porze”) Nominacja [74]
2017 Fryderyk Album Roku – Hip-Hop (Ułamek tarcia) Nominacja [195]
2019 Yach Film Scenariusz („404”) (wspólnie z Pokahontaz) Nagroda [196]
Popkillery Teledysk Roku („404”) (wspólnie z Pokahontaz) Nominacja [197]
2024 Kooperacja Roku („Czarny Śląsk”) Nominacja [198]
2025 Kooperacja Roku („TEN STYL, TEN RAP”) Nominacja [199]
Singiel Roku („TEN STYL, TEN RAP”) Nominacja [200]
Grupa/Duet 35-lecia Nominacja [201]
2026 Album 35-lecia (Księga Tajemnicza. Prolog) Nominacja [202]
Album 35-lecia (W 63 Minuty Dookoła Świata) Nominacja [202]
  • W plebiscycie branżowe magazynu Machina roku 2011 na najlepszego polskiego rapera znaleźli się wszyscy trzej MC Kalibra: Magik (8. miejsce), AbradAb (17. miejsce) i Joka (26. miejsce)[203].
  • Analogiczna sytuacja miała w przypadku mającego miejsce rok później rankingu opiniotwórczego portalu Porcys. Najwyższe, piąte miejsce zajął Joka[203]. Magik uplasował się na miejscu jedenastym, a AbradAb na czternastym[203].
  • W 2023 roku na gali organizowanej przez serwis Popkiller ogłoszono, że Magik zwyciężył w plebiscycie na Śląskiego rapera 30-lecia. Statuetkę odebrał jego syn[204]. Nominowany do niej był również AbradAb[205].
  • W rankingu najlepszych polskich albumów XX wieku serwisu Porcys Księga Tajemnicza. Prolog uplasowała się na sześćdziesiątym siódmym miejscu, a W 63 minuty dookoła świata na osiemnastym[206][207]. Natomiast „Film” Porcys umieścił na dwudziestym czwartym miejscu zestawienia stu najlepszych singli XX wieku[208].
  • Serwis Screenagers.pl w na swojej liście „Polskie Piosenki Wszech Czasów” umieścił trzy kompozycje K44: „+ i –” (pozycja 183), „Normalnie o tej porze” (pozycja 131) i „Film” (pozycja 99)[209][210][211].
  • W zorganizowanym przez Open.fm opartym na głosach słuchaczy zestawieniu najlepszych utworów polskiego hip-hopu „+ i –” zajął piąte miejsce, „Normalnie o tej porze” piętnaste, „Film” czterdzieste pierwsze, „Konfrontacje” sześćdziesiąte siódme[212].

Wystawy

[edytuj | edytuj kod]
Rok Tytuł Kurator Miejsce Miasto Źródło
2013 „Wystawa Wielkiego Kalibru” Michał Marten, Sebastian Filiks Ul. Mariacka 10 Katowice [213]
2019 „Zajawka. Śląski Hip-Hop 1993-2003” Szymon Kobylarz Muzeum Śląskie Katowice [214]

Odniesienia w kulturze

[edytuj | edytuj kod]
  • Poznańska, działająca jeszcze wtedy w podziemiu artystycznym formacja Killaz Group motywowana niezadowoleniem z sukcesu Księgi Tajemniczej nagrała diss na K44 zatytułowany „Najebka na Kalibra”. Pozostał on bez odpowiedzi, tak więc nie rozpętał się beef. Po latach członkowie grupy przeprosili za nagranie utworu i przyznali, że był on „głupim pomysłem”[215].
  • Utwór grupy Big Cyc „Koliber 66 (Zjeb od Doroty?)” z albumu Pierwsza komunia, drugie śniadanie, trzecia Rzeczpospolita stanowił parodię „+ i –” Kalibra[216].
  • Członek kabaretu Limo Wojciech Tremiszewski (będący prywatnie słuchaczem Kalibra) również wykonał parodię „+ i –” w skeczu „Tłusty bigos”[217].
  • W utworze „Lekarz pierwszego kontaktu” grupy Lej mi pół odegrano dialog pacjenta z lekarzem, w nawiązaniu do dialogu z utworu „+ i –”[218].
  • Raperzy Floral Bugs i Opał zatytułowali swój wspólny album H4J4 w hołdzie dla Kalibra[219].
  • Utwór „Normalnie o tej porze” wykonany przez Wojciecha Gąssowskiego w aranżacji jazzowej, znalazł się na albumie Albo Inaczej[220].
  • W utworze Kukona „Raz lepiej raz gorzej” z albumu Ogrody Mixtape 2, niemalże cały refren został ułożony na podstawie wersów z utworu „Normalnie o tej porze”[221].
  • Henryk Kasperczak wspominał, iż podczas wspólnej podróży Czesława Miłosza i Wisławy Szymborskiej, zaczęto dyskutować o Kalibrze 44, którego piosenki Miłosz miał lubić. Analizował on tekst „Filmu”[222].
  • Podczas zwrotki Joki w utworze „Dziedzina” możemy doszukiwać się, iż jego zespół nie przyjął nagrody Fryderyka (1998), mimo ewentualnej wygranej[223].

„Hi-hi, ha-ha! To moja taktyka
Tak brzmi odpowiedź na pana Fryderyka
Nie łykam, nie dotykam, nie uznaję
Nie chcę, nie lubię, bo zgubię niebawem"

Uwagi

[edytuj | edytuj kod]
  1. ↑ Kobas Laksa był jednym z artystów, którzy wystąpili na składance S.P., nagrał na nią utwór „Twoja głupota przerosła ciebie” jako Kobas Laksausmesmake.
  2. ↑ Krótkie pozdrowienia dla czytelników Klanu nagrane przez znanych raperów.

Przypisy

[edytuj | edytuj kod]
  1. ↑ Kaliber 44. muzyka.interia.pl. [dostęp 2010-02-15]. (pol.).
  2. 1 2 3 Kaliber 44. hip-hop.pl. [dostęp 2010-02-24]. [zarchiwizowane z tego adresu (2010-01-18)]. (pol.).
  3. ↑ Kaliber 44. rateyourmusic.com. [dostęp 2023-06-11]. (pol.).
  4. ↑ https://open.spotify.com/album/1dHnacLlIV2sySXQtf4yxe
  5. 1 2 3 4 Andrzej Cała, Radosław Miszczak: Beaty, rymy, życie. Leksykon muzyki hip-hop. Poznań: Kurpisz S.A., 2005, s. 269. ISBN 83-89738-75-9.
  6. ↑ Kaliber 44 [online], Genius [dostęp 2026-02-14] (ang.).
  7. 1 2 3 4 5 Wywiad z Abradabem dla magazynu Ślizg cz. 1. youtube.com. [dostęp 2023-06-27]. (pol.).
  8. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Dominika Węcławek, Marcin Flint, Tomasz Kleyff, Andrzej Cała, Kamil Jaczyński: Antologia Polskiego Rapu. Narodowe Centrum Kultury, 2014, s. 354. ISBN 978-83-7982-041-2.
  9. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 Tomasz Kleyff: Abradab / K44 I RAP KONTENER odcinek#6. youtube.com. [dostęp 2023-05-23]. (pol.).
  10. 1 2 3 4 Archiwalne nagranie programu Rap Kanciapa z udziałem Kalibra 44 z 2004 roku. youtube.com. [dostęp 2023-06-16]. (pol.).
  11. 1 2 3 4 Film dokumentalny Kaliber 44 z 1999 roku. youtube.com. [dostęp 2023-06-16]. (pol.).
  12. ↑ Andrzej Buda: Historia kultury hip-hop w Polsce 1977-2013. Niezależne Wydawnictwo Polskie, 2012, s. 61. ISBN 97-88363089-07-8.
  13. 1 2 Marcin Flint: Profesor Spinacz nadal wykłada. flint.blog.polityka.pl. [dostęp 2023-05-23]. (pol.).
  14. ↑ Magik. Wywiad. silesiahh.6r.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2023-01-09)].
  15. ↑ Kaliber 44 – Demo 1995 r.. discogs.com. [dostęp 2023-05-28]. (ang.).
  16. 1 2 3 4 Wywiad Andrzeja Budy z zespołem Kaliber 44 z 13 września 1997 roku [online], pfk.one.pl [dostęp 2023-06-09] (ang.).
  17. ↑ Marcin Zasada: Liroy: Kaliber 44? Był magiczny. Usłyszałem i zwariowałem. Ślązacy od początku kumali hip-hop. slazag.pl. [dostęp 2023-06-09]. (pol.).
  18. ↑ Kielce – Czyli Polski Bronx w bazie Filmweb. [dostęp 2015-11-01].
  19. ↑ "Zajawka. Śląski hip-hop 1993-2003." – wystawa w Muzeum Śląskim (galeria). culture.pl. [dostęp 2024-01-22]. (pol.).
  20. ↑ Piotr Stelmach: Wywiad z Marcinem „AbradAbem” Martenem, część 1. youtube.com. [dostęp 2011-06-20]. (pol.).
  21. 1 2 25 lat temu zadebiutował Kaliber 44! „Księga Tajemnicza Prolog” we wspomnieniu wydawcy. popkiller.pl. [dostęp 2023-05-24]. (pol.).
  22. 1 2 KAZIK: „PRZYZNAJĘ SIĘ PO CZĘŚCI DO ODKRYCIA KALIBRA 44”. glamrap.pl. [dostęp 2023-05-24]. (pol.).
  23. 1 2 3 4 Sławomir Pietrzak – wywiad: o Magiku, Kalibrze 44, Kaziku, S.P. Records (Magazyn Popkillera). popkiller.pl. [dostęp 2023-05-23]. (pol.).
  24. ↑ Legendarna płyta Kalibra 44 – Magia i Miecz w sprzedaży na winylu. eskarock.pl. [dostęp 2023-05-23]. (pol.).
  25. 1 2 Sebastian Salbert: Rahim. Ludzie z tylnego siedzenia. Wydawnictwo SQN, 2021. ISBN 978-83-8210-050-1.
  26. ↑ 3xKlan – Dom Pełen Drzwi. hiphopedia.info. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-08-01)].
  27. ↑ BANITA – DROGA DO GWIAZD. zpodziemia.pl. [dostęp 2023-06-27]. (pol.).
  28. ↑ Banita – Droga Do Gwiazd. discogs.com. [dostęp 2023-06-27]. (ang.).
  29. 1 2 Opisy prawie wszystkich polskich grup hip-hopowych [online], angelfire.com [dostęp 2009-12-07] (pol.).
  30. 1 2 3 Kaliber 44 – Księga Tajemnicza. Prolog. discogs.com. [dostęp 2010-02-24]. (ang.).
  31. ↑ Tomasz Daniłowicz. discogs.com. [dostęp 2010-02-24]. (ang.).
  32. ↑ Kaliber 44: jak wyglądałby film o kultowym zespole. cgm.pl. [dostęp 2010-02-24]. (pol.).
  33. ↑ Nominowani i laureaci 1996. fryderyki.pl. [dostęp 2023-05-24]. (pol.).
  34. ↑ Rap Pakamera, odc. 27 (18. 09. 2006). youtube.com. [dostęp 2023-06-11]. (pol.).
  35. ↑ Kaliber 44: ta płyta to tribute dla artystów, na których się wychowałem. kultura.onet.pl. [dostęp 2023-06-11]. (pol.).
  36. ↑ Wiki - Księga Tajemnicza. Prolog — Kaliber 44 [online], Last.fm [dostęp 2026-02-16] (ang.).
  37. ↑ 7 najlepiej sprzedających się płyt w historii polskiego rapu. blaber.pl. [dostęp 2023-05-24]. (pol.).
  38. ↑ Biografia Magika. psychorap.friko.pl. [dostęp 2012-09-28]. [zarchiwizowane z tego adresu (2009-05-01)]. (pol.).
  39. ↑ Facebook [online], www.facebook.com [dostęp 2026-02-14].
  40. ↑ V25-lecie imprezy Rap Day – wspominają Sokół i Pono [online], popkiller.pl [dostęp 2023-05-29] (pol.).
  41. ↑ Various – „Hip-Hopla” [online], Discogs [dostęp 2013-11-03] (ang.).
  42. ↑ Various – Wspólna Scena. Discogs. [dostęp 2023-06-06]. (ang.).
  43. 1 2 3 Kaliber 44 – W 63 minuty dookoła świata. discogs.com. [dostęp 2010-02-24]. (ang.).
  44. 1 2 3 Kaliber 44. muzyka.dlastudenta.pl. [dostęp 2023-05-28]. (pol.).
  45. ↑ Zdzisław Furgał: Płyta mojego dzieciństwa. 25 lat temu Kaliber 44 wydał „W 63 minuty dookoła świata”. rytmy.pl. [dostęp 2023-06-09]. (pol.).
  46. ↑ Kaliber 44 – Film. discogs.com. [dostęp 2010-02-15]. (ang.).
  47. 1 2 3 4 Szczecińska Lista Przebojów – Statystyki dla wykonawcy Kaliber 44. radio.szczecin.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-01-13)].
  48. 1 2 3 4 Archiwum Listy Przebojów Trójki. lp3.pl. [dostęp 2009-12-25]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-02-03)]. (pol.).
  49. ↑ Andrzej Buda - HISTORIA KULTURY HIP-HOP W POLSCE 1977-2002 (strona 66, 8 Akapit)
  50. ↑ S.P. Records - O nas [online], www.sprecords.com.pl [dostęp 2026-03-20].
  51. 1 2 3 Wiki - W 63 minuty dookoła świata — Kaliber 44 [online], Last.fm [dostęp 2026-02-16] (ang.).
  52. ↑ Nominowani i laureaci 1998. fryderyki.pl. [dostęp 2023-05-24]. (pol.).
  53. 1 2 Andrzej Buda - Historia Kultury Hip-Hop W Polsce 1977-2002, str. 67
  54. 1 2 DJ 600V – Produkcja – Hip Hop. hiphopedia.info. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-12-05)].
  55. 1 2 Thinkadelic – Lek. hiphopedia.info. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-08-04)].
  56. ↑ „Magik” wielkiego kalibru. polskieradio.pl. [dostęp 2023-05-23]. (pol.).
  57. 1 2 DJ Feel-X wspomina Magika. dustyroom.pl. [dostęp 2023-05-24]. (pol.).
  58. 1 2 Śląsk (artykuł w czasopiśmie Klan), „Klan” (5), R.R.X., 1998, s. 23 [dostęp 2023-01-08] (pol.).
  59. ↑ Śląsk (artykuł w czasopiśmie Klan), „Klan” (5), R.R.X., 1998, s. 24 [dostęp 2023-01-08] (pol.).
  60. ↑ Radek Miszczak: Beaty, rymy, życie: leksykon muzyki hip-hop. Wyd. Kurpisz S.A., 2005, s. 381. ISBN 978-83-89738-75-2.
  61. ↑ Paktofonika – Kinematografia. discogs.com. [dostęp 2012-09-28]. (ang.).
  62. ↑ Jesteś Bogiem. FilmPolski.pl. [dostęp 2011-12-28]. (pol.).
  63. ↑ AbradAb o „Jesteś Bogiem”: Ważny film, ale rozmija się z prawdą. kultura.gazeta.pl. [dostęp 2023-05-24]. (pol.).
  64. 1 2 PONIEDZIAŁEK. FilmPolski.pl. [dostęp 2023-05-24]. (pol.).
  65. ↑ BAKU BAKU SKŁAD W CIESZYNIE. glamrap.pl. [dostęp 2023-05-23]. (pol.).
  66. 1 2 Wywiad z Abradabem dla magazynu Ślizg cz. 2. youtube.com. [dostęp 2023-06-27]. (pol.).
  67. ↑ Kaliber 44 – Konfrontacje / Rutyny. discogs.com. [dostęp 2023-06-22]. (ang.).
  68. 1 2 3 4 Kaliber 44 – 3:44. discogs.com. [dostęp 2010-02-15]. (ang.).
  69. ↑ Bartek Cichoński: Kaliber 44 3:44 recenzja. cgm.pl. [dostęp 2023-06-21]. (pol.).
  70. ↑ Nominowani i laureaci 2000. fryderyki.pl. [dostęp 2023-05-24]. (pol.).
  71. ↑ Andrzej Buda: Historia kultury hip-hop w Polsce 1977-2013. Niezależne Wydawnictwo Polskie, 2012, s. 36. ISBN 97-88363089-07-8.
  72. ↑ Kaliber 44 Sample-Based Music – WhoSampled. WhoSampled. [dostęp 2011-08-27]. (ang.).
  73. ↑ KALIBER 44 – Normalnie o tej porze [OFFICIAL VIDEO]. youtube.com. [dostęp 2023-05-29]. (pol.).
  74. 1 2 3 10. Festiwal Polskich Wideoklipów Yach Film > Nominacje. stopklatka.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-12-21)].
  75. 1 2 IGS – Ekspedycje. hiphopedia.info. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-08-01)].
  76. ↑ Mijają 23 lata od śmierci „Magika”. Piotr Łuszcz odszedł w Bogucicach (Zdjęcia). wkatowicach.eu. [dostęp 2024-04-06]. (pol.).
  77. 1 2 Piotr Stelmach: Wywiad z Marcinem „AbradAbem” Martenem, część 2. youtube.com. [dostęp 2011-06-20]. (pol.).
  78. ↑ 600V* – 600 °C. discogs.com. [dostęp 2023-06-27]. (ang.).
  79. ↑ Piotr Stelmach: Wywiad z Marcinem „AbradAbem” Martenem, część 3. youtube.com. [dostęp 2011-06-20]. (pol.).
  80. ↑ Joka, podejrzany o gwałt, już w areszcie. kultura.onet.pl. [dostęp 2023-07-14]. (pol.).
  81. ↑ Joka wyszedł na wolność. kultura.onet.pl. [dostęp 2023-07-14]. (pol.).
  82. ↑ 50 najważniejszych numerów w historii polskiego rapu, miejsca 30-21. newonce.net. [dostęp 2023-06-21]. (pol.).
  83. ↑ Abra dAb* – .... discogs.com. [dostęp 2023-06-21]. (ang.).
  84. ↑ DJ Feel-X. discogs.com. [dostęp 2023-05-29]. (ang.).
  85. ↑ Abradab* – Czerwony Album (CD, Album) at Discogs. discogs. [dostęp 2010-06-02]. (ang.).
  86. ↑ Abradab: „Rapowe ziarno było na rotacji wszędzie”. newonce.net. [dostęp 2023-06-21]. (pol.).
  87. ↑ OLiS – sprzedaż w okresie 11.10.2010 – 17.10.2010. olis.onyx.pl. [dostęp 2010-10-23]. (pol.).
  88. ↑ WSZ & CNE – Jeszcze Raz. discogs.com. [dostęp 2012-09-06]. (ang.).
  89. ↑ Abradab* – Emisja Spalin (CD, Album) at Discogs. discogs. [dostęp 2010-06-02]. (ang.).
  90. ↑ Czarne Złoto. discogs.com. [dostęp 2023-05-29]. (ang.).
  91. ↑ Joka. discogs.com. [dostęp 2023-05-29]. (ang.).
  92. ↑ Lukatricks – Czarne Złoto. discogs.com. [dostęp 2012-04-19]. (ang.).
  93. ↑ Kaliber 44 „4:44” – videozapowiedź. popkiller.pl. [dostęp 2023-05-28]. (pol.).
  94. ↑ Kaliber 44 „4:44” – czwarty album nadchodzi!. popkiller.pl. [dostęp 2023-05-28]. (pol.).
  95. 1 2 Jędrzej Słodkowski: Legenda hip-hopu powraca. Nowa płyta Kalibra 44 za rok?. wyborcza.pl. [dostęp 2013-10-04]. (pol.).
  96. ↑ Wraca legenda hip-hopu. Joka i AbradAb zapowiadają koncerty Baku Baku Składu. kultura.gazeta.pl. [dostęp 2013-10-04]. (pol.).
  97. ↑ 120 most important Polish hip hop albums / 120 najważniejszych albumów polskiego hip-hopu. Discogs. [dostęp 2023-06-06]. (ang.).
  98. ↑ Mateusz Natali: Kaliber 44 „Nieodwracalne zmiany” – pierwszy klip z nowego albumu, data premiery!. popkiller.pl. [dostęp 2016-01-04]. (pol.).
  99. ↑ Kaliber 44 – „Fresh” – nowy klip. Codzienna Gazeta Muzyczna. [dostęp 2016-02-12]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-02-16)]. (pol.).
  100. ↑ Kaliber 44 – „Fresh” – nowy klip. Codzienna Gazeta Muzyczna. [dostęp 2016-02-12]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-02-16)]. (pol.).
  101. ↑ Mateusz Natali: Abradab: „Musieliśmy usunąć Feel-X’a z Kalibra 44". popkiller.pl. [dostęp 2016-02-16]. (pol.).
  102. ↑ Kaliber 44 – Ułamek Tarcia at Discogs. Discogs. [dostęp 2016-02-12]. (ang.).
  103. ↑ Kaliber 44 – Ułamek Tarcia. discogs.com. [dostęp 2023-05-28]. (ang.).
  104. 1 2 OLiS – sprzedaż w okresie 12.02.2016 – 18.02.2016. olis.onyx.pl. [dostęp 2016-07-28]. (pol.).
  105. 1 2 ZPAV: platynowe płyty 2019. bestsellery.zpav.pl. [dostęp 2019-05-09]. (pol.).
  106. ↑ Nominowani i laureaci 2017. fryderyki.pl. [dostęp 2023-05-24]. (pol.).
  107. ↑ Paweł Mączewski: Abradab o nowej płycie, o Kalibrze 44, patriotyzmie oraz miejscu kobiet i osób LGBT na rapowej scenie. vice.com. [dostęp 2023-06-09]. (pol.).
  108. ↑ Kaliber 44 Setlist. setlist.fm. [dostęp 2023-05-24]. (ang.).
  109. ↑ Kaliber 44 – zdjęcia z koncertu w Progresji. rp.pl. [dostęp 2023-05-24]. (pol.).
  110. ↑ Krzysztof Sokalla: Utwór, na który czekaliśmy 20 lat. kultura.onet.pl. [dostęp 2023-05-23]. (pol.).
  111. ↑ Platynowe płyty CD przyznane w 2021 roku [online], ZPAV [dostęp 2021-01-29] [zarchiwizowane z adresu 2024-05-17].
  112. ↑ Joanna Tracewicz: Katowice nocą zachwycają w klipie Pokahontaz i Kalibra 44. Zobacz teledysk do utworu 404. rozrywka.spidersweb.pl. [dostęp 2023-06-27]. (pol.).
  113. ↑ Bartosz Wojsa: Pokahontaz i Kaliber 44: 404 – nowy kawałek i piękne Katowice w tle WIDEO. dziennikzachodni.pl. [dostęp 2023-06-27]. (pol.).
  114. ↑ ARKANOID. lionstage.com. [dostęp 2023-05-29]. (pol.).
  115. ↑ Płyta tygodnia: Kashell „Ka$hell”. polskieradio.pl. [dostęp 2023-05-29]. (pol.).
  116. ↑ Kaliber 44 zagra koncert na 30-lecie – z nimi wielu gości!. popkiller.pl. [dostęp 2023-09-25]. (pol.).
  117. ↑ 30-lecie Kalibra 44 w katowickim Spodku. Jak świętować okrągłe urodziny, to tylko na grubo. eska.pl. [dostęp 2024-01-09]. (pol.).
  118. ↑ Kaliber 44 XXX-Lecie Tour Wrocław [online], goingapp.pl [dostęp 2024-09-19].
  119. ↑ KALIBER 44 feat. GrubSon, Fokus, Rahim - Czarny Śląsk [Official Music Video prod. Dj Eprom]. KALIBER 44 – OFFICIAL 2023-11-20. [dostęp 2024-09-18].
  120. ↑ Kaliber 44, Dj Eprom, Molesta Ewenement - "Ten Styl Ten Rap". KALIBER 44 – OFFICIAL 2024-07-12. [dostęp 2024-09-18].
  121. ↑ Facebook [online], facebook.com [dostęp 2025-05-04].
  122. ↑ Abradab o koncercie upamiętniającym Jokę, działalności solowej i nadchodzącej płycie. Audycję prowadził Numer Raz - Czwórka [online], www.polskieradio.pl [dostęp 2026-06-08].
  123. ↑ OLiS – oficjalna lista sprzedaży [online], olis.pl [dostęp 2025-04-17].
  124. ↑ Wiki - Księga Tajemnicza. Prolog — Kaliber 44 [online], Last.fm [dostęp 2026-02-16] (ang.).
  125. ↑ S.P. Records - O nas [online], www.sprecords.com.pl [dostęp 2026-03-20].
  126. ↑ Andrzej Buda - HISTORIA KULTURY HIP-HOP W POLSCE 1977-2002 (str. 69)
  127. ↑ Wiki - 3:44 — Kaliber 44 [online], Last.fm [dostęp 2026-02-17] (ang.).
  128. ↑ Łukasz Fatowy: KALIBER 44 WRACA: PIERWSZY KLIP, DATA PREMIERY PŁYTY I KONCERTY. glamrap.pl. [dostęp 2016-01-04]. (pol.).
  129. ↑ ZPAV: regulamin przyznawania wyróżnień. bestsellery.zpav.pl. [dostęp 2016-03-23]. (pol.).
  130. 1 2 30 ton – lista, lista przebojów. rmfpoplista.phorum.pl. [dostęp 2012-09-04]. (pol.).
  131. ↑ Kaliber 44 Fresh. ro.com.pl. [dostęp 2016-03-13]. (pol.).
  132. ↑ Lista przebojów UWUEMKA – Radio UWM 95,9fm [online], uwmfm.pl [dostęp 2016-06-30].
    Lista przebojów UWUEMKA – Radio UWM 95,9fm [online], uwmfm.pl [dostęp 2016-06-30].
  133. ↑ Kaliber 44 – Magia i Miecz. discogs.com. [dostęp 2010-02-15]. (ang.).
  134. ↑ Kaliber 44 – Film. discogs.com. [dostęp 2012-08-15]. (ang.).
  135. ↑ Kaliber 44 – Konfrontacje/Rutyny. discogs.com. [dostęp 2010-02-15]. (ang.).
  136. ↑ SP Records. hiphopedia.info. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-08-01)].
  137. ↑ Hip-Hopla. hiphopedia.info. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-09-04)].
  138. ↑ Wzgórze Ya-Pa 3 – Centrum. hiphopedia.info. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-12-09)].
  139. ↑ Various – Klan Nr 15. discogs.com. [dostęp 2023-07-14]. (ang.).
  140. ↑ Various - Polski Hip Hop 2. [dostęp 2025-04-29].
  141. ↑ Various – Hip Hop 2001. discogs.com. [dostęp 2023-07-14]. (ang.).
  142. ↑ Various - Polski Hiphop Numer 05. [dostęp 2025-04-29].
  143. ↑ Various – Polski Rap: Prawdziwa Historia – Suplement 01 – Teledyski. discogs.com. [dostęp 2023-07-14]. (ang.).
  144. ↑ Various – Rapoperacja Max Volume. discogs.com. [dostęp 2023-07-14]. (ang.).
  145. ↑ 600V* – Na Bitach 600V – Historia Polskiego Hip Hopu: Vol. 3. discogs.com. [dostęp 2023-07-14]. (ang.).
  146. ↑ HiPHOPedia :: e-Ncyklopedia polskiego hip-hopu [online], archive.is, 1 sierpnia 2012 [dostęp 2025-02-18].
  147. ↑ Various - Hip-Hop Monsters. 2011. [dostęp 2025-04-17].
  148. ↑ dwa zero - Cypher Keeps Movin'. 2012. [dostęp 2025-04-29].
  149. ↑ DJ 600 V – Klasyk Mixtape Prolog. discogs.com. [dostęp 2023-07-14]. (ang.).
  150. ↑ Various – Mystic Production 20Lecie. discogs.com. [dostęp 2023-07-14]. (ang.).
  151. ↑ Pokahontaz – REset. discogs.com. [dostęp 2023-07-14]. (ang.).
  152. ↑ Various – Sto Lat ZAiKS. discogs.com. [dostęp 2023-07-14]. (ang.).
  153. ↑ Various - Miejska Muzyka Prezentuje: A Pamiętasz Jak ? 97 – 02. 2018-01-26. [dostęp 2025-04-29].
  154. ↑ Various – The Best Of 30 Lat SP Records. discogs.com. [dostęp 2023-07-14]. (ang.).
  155. ↑ Various - Dzikie Rapsy I Mix Tape. 2019. [dostęp 2025-04-29].
  156. ↑ VARIOUS Cały Ten Rap 2LP [online], Winylownia [dostęp 2024-11-18] (pol.).
  157. ↑ Thinkadelic - Wyzej I Wyzej [Official Music Video]. Thinkadelic 2010-11-25. [dostęp 2024-12-26]. Przewinąć do 0:40
  158. ↑ Mateusz Natali: Kaliber 44 „Nieodwracalne zmiany” – pierwszy klip z nowego albumu, data premiery!. popkiller.pl. [dostęp 2016-08-12]. (pol.).
  159. ↑ Krystian Krupiński: Kaliber 44 „Ułamek Tarcia” – premiera, nowy teledysk. popkiller.pl. [dostęp 2016-02-15]. (pol.).
  160. ↑ Wojtek Ekonomiuk: Kaliber 44 – „Razowy” ft. Gutek (wideo). cgm.pl, 2016-08-13. [dostęp 2021-06-20].
  161. ↑ KALIBER 44 – Rok podniesionych w górę rąk [OFFICIAL VIDEO]. KALIBER 44 – OFFICIAL 2017-02-13. [dostęp 2017-05-04].
  162. ↑ Podany rok 1995 odnosi się do okresu produkcji filmu. Oficjalna premiera obrazu powstałego na rzecz Telewizji Polskiej nigdy się nie odbyła. Projekt został odrzucony ze względu na liczne wulgaryzmy. W 2011 roku produkcja po wcześniejszym dopracowaniu technicznym przez Marka Lamprechta została upubliczniona w Internecie. Odbyło się to jednak bez wiedzy jego autorów.
  163. ↑ Kielce – Czyli Polski Bronx. filmweb.pl. [dostęp 2024-04-06]. (pol.).
  164. ↑ Mówią Bloki, Człowieku | Film | 2000. [dostęp 2024-12-23].
  165. ↑ Blokersi (2001) pełna obsada [online], Filmweb [dostęp 2024-12-23].
  166. ↑ https://www.filmweb.pl/film/M%C3%B3wi%C4%85+Bloki%2C+Cz%C5%82owieku+2-2001-647406
  167. ↑ Kaliber 44 + WSZ, CNE - Pralnia VIVA Polska 2000 r.. embebaanch 2016-05-09. [dostęp 2026-02-13].
  168. ↑ Kaliber 44 - Rap kanciapa 2004'. KlasykaPolskiegoRapu 2024-11-09. [dostęp 2024-11-18].
  169. ↑ Łukasz "Fatowy" Kazek, KALIBER 44 PROMUJE PŁYTĘ W TVN I ESKATV [online], GlamRap.pl, 15 lutego 2016 [dostęp 2026-02-13].
  170. ↑ Kaliber 44. powraca! Wiele ich to kosztowało... [online], dziendobry.tvn.pl, 11 lutego 2016 [dostęp 2026-02-13].
  171. ↑ https://www.filmweb.pl/tvshow/Kuba+Wojew%C3%B3dzki-2002-770715/episode/27/4
  172. ↑ Kaliber 44 wspomina swoje początki. "Byliśmy dzieciakami" [online], dziendobry.tvn.pl, 31 grudnia 2023 [dostęp 2025-03-08].
  173. ↑ KALIBER 44 skrytykował współczesny rap: "Papka mainstreamowa" | DD TVN. Dzień dobry TVN 2025-01-30. [dostęp 2025-02-09].
  174. ↑ Nowe brzmienie hip-hopu. Kaliber 44 zaskoczył fanów wyjątkowym koncertem [online], dziendobry.tvn.pl, 30 marca 2025 [dostęp 2026-02-13].
  175. ↑ Joka - głos pokolenia, który wciąż wybrzmiewa. Hołd dla legendy Kalibra 44 [online], dziendobry.tvn.pl, 22 lutego 2026 [dostęp 2026-02-22].
  176. ↑ Że życie ma sens | Film | 2000. [dostęp 2025-02-12].
  177. ↑ Młoda Polska (2000) film online - Gdzie obejrzeć: Netflix | MAX | Prime | Disney+ [online], Filmweb [dostęp 2025-02-12].
  178. ↑ FilmPolski.pl [online], FilmPolski [dostęp 2025-02-28].
  179. ↑ Drogi | Film | 2010. [dostęp 2026-06-25].
  180. ↑ Jesteś Bogiem | Film | 2012. 2020-05-20. [dostęp 2025-02-28].
  181. ↑ FilmPolski.pl [online], FilmPolski [dostęp 2025-02-28].
  182. ↑ High Water (aka Wielka woda) | Season 1 | Episode 5: Odcinek 5 | Soundtrack [online], Tunefind [dostęp 2026-09-03] (ang.).
  183. ↑ Piotrek Kamiński, Piep*zyć Mickiewicza (2024) – recenzja, opinia o filmie [Forum Film Poland]. Pieprzyć kinematografię [online], ppe.pl, 20 stycznia 2024 [dostęp 2025-05-15].
  184. ↑ Cały ten rap | Serial | 2024. 2024-08-05. [dostęp 2026-09-03].
  185. ↑ „Wzgórze Psów” Jakub Żulczyk [online], CZYTAJ OD LEWEJ, 29 lipca 2017 [dostęp 2026-07-19].
  186. ↑ Robert K. Lewandowski, Śląski klasyk w globalnym hicie Apple TV. Kaliber 44 podbija Berlin w nowym sezonie „Porwania” [online], Dziennik Zachodni, 14 stycznia 2026 [dostęp 2026-01-16].
  187. ↑ Kaliber 44 – koncert odjazdy '95 nasze mozgi.... PunisherCK91 2011-08-21. [dostęp 2024-12-26].
  188. ↑ Nominowani i laureaci. Nagroda muzyczna – Fryderyk. fryderyki.pl. [dostęp 2010-02-15]. (pol.).
  189. ↑ Występują w Odjazdy' 97 w Spodek (Katowice) w dniu 22 Lis 1997 [online], Last.fm [dostęp 2024-12-26].
  190. ↑ Andrzej Buda - HISTORIA KULTURY HIP-HOP W POLSCE 1977-2002 (str. 67)
  191. ↑ Redakcja, Laureaci i nominowani: chronologicznie [online], www.polityka.pl, 2022 [dostęp 2025-09-21].
  192. ↑ Nominowani i laureaci. Nagroda muzyczna – Fryderyk. fryderyki.pl. [dostęp 2010-02-15]. (pol.).
  193. ↑ Nominowani i laureaci. Nagroda muzyczna – Fryderyk. fryderyki.pl. [dostęp 2010-02-15]. (pol.).
  194. ↑ Rozdano "Machinery" [online], muzyka.interia.pl, 1 czerwca 2001 [dostęp 2026-02-14] (pol.).
  195. ↑ Nominowani i laureaci. Nagroda muzyczna – Fryderyk [online], fryderyki.pl [dostęp 2017-05-04].
  196. ↑ Zakończył się 27. Yach Film Festival. Zobacz nagrodzone w konkursie teledyski - Papaya.Rocks [online], papaya.rocks [dostęp 2026-02-14].
  197. ↑ Teledysk Roku 2018 – pełne wyniki głosowania (Popkillery 2019) | ... [online], popkiller.pl [dostęp 2025-03-18].
  198. ↑ https://glamrap.pl/popkillery-2024-juz-za-kilka-dni-znamy-komplet-nominacji/
  199. ↑ Popkillery 2025 – głosowanie | Popkiller [online], popkiller.pl [dostęp 2025-03-18].
  200. ↑ Popkillery 2025 – głosowanie | Popkiller [online], popkiller.pl [dostęp 2025-04-24].
  201. ↑ Popkillery 2025 – głosowanie | Popkiller [online], popkiller.pl [dostęp 2025-03-28].
  202. 1 2 Popkillery 2026 - głosowanie | Popkiller [online], www.popkiller.pl [dostęp 2026-02-27].
  203. 1 2 3 Najlepszy Polski Raper (numeracja 0-29). machina.pl. [dostęp 2011-12-19]. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-01-15)]. (pol.).
  204. ↑ Magik Śląskim Raperem 30-lecia – nagrodę odbiera jego syn, Fejzjestm (Popkillery 2023). popkiller.pl. [dostęp 2023-06-27]. (pol.).
  205. ↑ Kim jest Raper 30-lecia? – komentarz. popkiller.pl. [dostęp 2023-06-27]. (pol.).
  206. ↑ Najlepsze polskie płyty XX wieku 70-61. porcys.com. [dostęp 2023-11-22]. (pol.).
  207. ↑ Najlepsze polskie płyty XX wieku 30-21. porcys.com. [dostęp 2023-11-22]. (pol.).
  208. ↑ Najlepsze polskie single XX wieku. porcys.com. [dostęp 2023-11-22]. (pol.).
  209. ↑ Polskie Piosenki Wszech Czasów 190–181. screenagers.pl. [dostęp 2023-11-22]. (pol.).
  210. ↑ Polskie Piosenki Wszech Czasów 140–131. screenagers.pl. [dostęp 2023-11-22]. (pol.).
  211. ↑ Polskie Piosenki Wszech Czasów 100–96. [dostęp 2023-11-22]. (pol.).
  212. ↑ Najlepsze kawałki w historii polskiego rapu wg słuchaczy OpenFM. glamrap.pl. [dostęp 2023-11-22]. (pol.).
  213. ↑ Wystawa o Kalibrze 44 w Katowicach [online], dlaStudenta.pl, 10 czerwca 2013 [dostęp 2025-01-18].
  214. ↑ "Zajawka. Śląski hip-hop 1993-2003." – wystawa w Muzeum Śląskim [galeria] [online], Culture.pl [dostęp 2025-01-18].
  215. ↑ TOP 5. POLSKICH OLDSCHOOLOWYCH DISSÓW. glamrap.pl. [dostęp 2023-05-28]. (pol.).
  216. ↑ Michał Bigoraj: WYWIAD: Krzysztof Skiba Big Cyc. infodrum.pl. [dostęp 2023-05-28]. (pol.).
  217. ↑ Ryjek 2012: Limo bierze koryta publiczności i kabaretów!. enowiny.pl. [dostęp 2023-05-28]. (pol.).
  218. ↑ "Lekarz pierwszego kontaktu" Lej Mi Pół (karaoke). Lej Mi Pół 2017-10-06. [dostęp 2026-01-30].
  219. ↑ Patryk, Floral Bugs i Opał opowiadają jak powstała H4J4: „To nawiązanie do Kalibra 44”, rapnews.pl, 17 czerwca 2022 [dostęp 2023-05-28] [zarchiwizowane 2022-06-30] (pol.).
  220. ↑ Various – Alkopoligamia Prezentuje: „Albo Inaczej” [online], discogs.com [dostęp 2023-05-28] (ang.).
  221. ↑ Kukon (Ft. lex clockwork) – Raz lepiej raz gorzej. [dostęp 2026-02-14].
  222. ↑ Muzyka dawna, Miłosz i psycho rap w Krasnogrudzie. niebywalesuwalki.pl. [dostęp 2024-01-27]. (pol.).
  223. ↑ https://www.youtube.com/watch?v=RUyDJxqSm_I
Źródło: „https://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Kaliber_44&oldid=80627856”