Język dolnołużycki

dolnoserbšćina
Obszar	Łużyce (Niemcy)
Liczba mówiących	1–2 tys.
Pismo/alfabet	łacińskie
Klasyfikacja genetyczna
	Języki indoeuropejskie; Języki bałtosłowiańskie; Języki słowiańskie; Języki zachodniosłowiańskie; Języki łużyckie; Język dolnołużycki;
Status oficjalny
język urzędowy	Język regionalny w Niemczech
Organ regulujący	Dolnołużycki Komitet Językowy
UNESCO	3 zdecydowanie zagrożony↗
Ethnologue	8a umierający↗
Kody języka
ISO 639-2	dsb
ISO 639-3	dsb
IETF	dsb
Glottolog	lowe1385
Ethnologue	dsb
WALS	srl
SIL	WEE
W Wikipedii
	Zobacz też: język, języki świata
	Wikipedia w języku dolnołużyckim
	Słownik języka dolnołużyckiego; w Wikisłowniku
	Ta strona zawiera symbole fonetyczne MAF. Bez właściwego wsparcia renderowania wyświetlane mogą być puste prostokąty lub inne symbole zamiast znaków Unikodu.

Język dolnołużycki (dolnołuż. dolnoserbska rěc, dolnoserbšćina) – jeden z dwóch języków łużyckich, którym posługują się Dolnołużyczanie na niewielkim obszarze wokół Chociebuża we wschodniej części Niemiec.

Ogólną liczbę użytkowników języka dolnołużyckiego szacuje się na ok. 1–2 tys.^[1] Dolnołużycki jest językiem wymierającym, o czym świadczą dane demograficzne, według których większość aktywnych użytkowników dolnołużyckiego to ludzie starsi. Młodsi natomiast ze względów pragmatycznych wolą posługiwać się językiem niemieckim, umożliwiającym karierę zawodową i awans społeczny. Podejmowane są pewne próby działań, mające uchronić język dolnołużycki przed wymarciem. Do najważniejszych należy tzw. program „Witaj”, stawiający na rozwój dolnołużyckiego już w przedszkolach i to nie tylko dzieci dolnołużyckich, ale także uczęszczających do tych samych przedszkoli dzieci niemieckich. Efekty programu dalekie są jednak od zadowalających, co nie pozwala patrzeć z optymizmem na przyszłość dolnołużyckiego. Istnieją obawy, że jeśli nie zostaną podjęte radykalne działania, zarówno ze strony samych Łużyczan, jak i państwa niemieckiego, język ten może zaniknąć w ciągu następnych dwóch-trzech pokoleń.

Język dolnołużycki różni się od górnołużyckiego szeregiem cech oraz odmienną w dużej mierze leksyką, co powoduje, że wzajemne zrozumienie użytkowników obydwu tych języków może być dość trudne^[2]. Język dolnołużycki ze względu na pewne cechy bliższy jest językowi polskiemu, natomiast górnołużycki bliższy jest językowi czeskiemu^[3].

Wykształcony został język literacki (standard językowy), w którym powstają dzieła literackie, prowadzone są zajęcia na poziomie podstawowym i gimnazjalnym, wydawana jest prasa (jednak w bardzo ograniczonym wymiarze; najważniejszym tytułem pozostaje tygodnik Nowy Casnik) itp. Istnieje dolnołużycka wersja Wikipedii. Podstawą piśmiennictwa dolnołużyckiego i dolnołużyckiego języka standardowego jest dialekt chociebuski^[4]^[5].

Gramatyka

W obu językach łużyckich zachowały się proste czasy przeszłe (aoryst i imperfectum; choć w dolnołużyckim używane są już tylko w języku literackim), liczba podwójna. Język dolnołużycki zachował dodatkowo supinum, które w pozostałych językach słowiańskich (z wyjątkiem słoweńskiego) zanikło.

Język używa w zasadzie sześciu przypadków: mianownika, dopełniacza, celownika, biernika, narzędnika i miejscownika (wołacz występuje tylko w kilku tradycyjnych formach). Rzeczowniki mają liczbę podwójną (jadna ruka, dwě ruce, tśi ruki).

Pisownia

Polskim głoskom ć, dź, w odpowiadają w dolnołużycczyźnie głoski ś, ź, np. pol. być – dłuż. byś, pol. dzieci – dłuż. źiśi. Polskim grupom spółgłoskowym tr i pr odpowiadają dolnołużyckie tš, pš, np. pol. prawy – dłuż. pšawy, pol. straszny – dłuż. tšašny, pol. trawa – dłuż. tšawa itp.

W ortografii dolnołużyckiej występuje także znak ó, który, w zależności od dialektu, może oznaczać następujące samogłoski: /ɔ/, /ʊ/, /ɨ/ lub /y/, albo /ɛ/^[6].

Alfabet dolnołużycki
a	b	c	č	ć	d	e	ě	f	g	h	ch	i	j	k	ł	l	m	n	ń	o	p	r	ŕ	s	š	ś	t	u	w	y	z	ž	ź
A	B	C	Č	–	D	E	–	F	G	H	Ch	I	J	K	Ł	L	M	N	–	O	P	R	–	S	Š	Ś	T	U	W	Y	Z	Ž	Ź

Wymowa

Akcent w słowach dolnołużyckich pada zazwyczaj na pierwszą sylabę:

Łužyca /ˈ w u ʒ ɨ ts a / „Łużyce”
pśijaśel /ˈ p ɕ i j a ɕ ɛ l ʲ / „przyjaciel”
Chóśebuz /ˈ x ɨ ɕ ɛ b u s / „Chociebuż”

W zapożyczeniach akcent może padać na jedną z trzech ostatnich sylab:

internat /i n t ɛ r ˈ n a t / „internat”
kontrola /k ɔ n ˈ t r ɔ l ʲ a / „kontrola”
september /s ɛ p ˈ t ɛ m b ɛ r / „wrzesień”
policija /p ɔ ˈ l ʲ i ts i j a / „policja”
organizacija /ɔ r g a n ʲ i ˈ z a ts i j a / „organizacja”

Przykłady

Ojcze nasz

Wośće nas
Wóśce nas, kenž sy na njebju,
wuswěśone buź Twójo mě;
pśiź k nam Twójo kralejstwo;
Twója wóla se stań, ako na njebju, tak teke na zemi.
Wšedny klěb naš daj nam źinsa,
a wódaj nam naše winy, ako my wódawamy swójim winikam.
A njewjeź nas do spytowanja, ale wumóž nas wót togo złego.
Pśeto Twójo jo to kralejstwo a ta móc a ta cesć do nimjernosći.

Amen

Zobacz też

Przypisy

1 2 Šatava Leoš: Lužičtí Srbové na přelomu 20./21. století. Praha: Nakladatelství Epocha, 2020, s. 81.
↑ Robert Elsie, „Anthology of Sorbian poetry”, UNESCO/Forest Books, 1990, s.VIII.
↑ Danuta Natalia Wesołowska, „Nauka o języku polskim w szkole średniej”, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne 1977, s. 29.
↑ LenkaL. Scholze LenkaL., Mood in Sorbian, [w:] BjörnB. Rothstein, RolfR. Thieroff (red.), Mood in the Languages of Europe, Amsterdam–Philadelphia: John Benjamins Publishing, 2010 (Studies in Language Companion Series 120), s. 376–377, DOI: 10.1075/slcs.120.21sch, ISBN 978-90-272-0587-2, OCLC 697608404 (ang.).
↑ JoannaJ. Waliszewska JoannaJ., Antroponimy i toponimy w łużyckich tłumaczeniach Ewangelii według św. Mateusza, „Slavia Occidentalis” (73/1), 2016, s. 158, DOI: 10.14746/SO.2016.73.10, ISSN 0081-0002 .
↑ RolandR. Marti RolandR., Ó w dolnoserbbšćinje, „Phonus” (11), Universität des Saarlandes, Saarbrücken 2007, s. 48 [dostęp 2023-12-14] (dolnołuż.).

Linki zewnętrzne

Słownik języka dolnołużyckiego. slovnik.vancl.eu. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-10-04)].
Zasady wymowy w języku dolnołużyckim (strona po polsku). grzegorj.w.interia.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2008-03-14)].
Słownik niemiecko-dolnołużycki Instytutu Łużyckiego

[Satava-1] 1 2 Šatava Leoš: Lužičtí Srbové na přelomu 20./21. století. Praha: Nakladatelství Epocha, 2020, s. 81.

[2] Robert Elsie, „Anthology of Sorbian poetry”, UNESCO/Forest Books, 1990, s.VIII.

[3] Danuta Natalia Wesołowska, „Nauka o języku polskim w szkole średniej”, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne 1977, s. 29.

[4] LenkaL. Scholze LenkaL., Mood in Sorbian, [w:] BjörnB. Rothstein, RolfR. Thieroff (red.), Mood in the Languages of Europe, Amsterdam–Philadelphia: John Benjamins Publishing, 2010 (Studies in Language Companion Series 120), s. 376–377, DOI: 10.1075/slcs.120.21sch, ISBN 978-90-272-0587-2, OCLC 697608404 (ang.).

[5] JoannaJ. Waliszewska JoannaJ., Antroponimy i toponimy w łużyckich tłumaczeniach Ewangelii według św. Mateusza, „Slavia Occidentalis” (73/1), 2016, s. 158, DOI: 10.14746/SO.2016.73.10, ISSN 0081-0002 .

[6] RolandR. Marti RolandR., Ó w dolnoserbbšćinje, „Phonus” (11), Universität des Saarlandes, Saarbrücken 2007, s. 48 [dostęp 2023-12-14] (dolnołuż.).

[7] Język prasłowiański nie jest językiem słowiańskim, lecz przodkiem wszystkich języków słowiańskich.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[A]