Historia Kirgistanu

Historia Kirgistanu sięga czasów starożytnych, kiedy ziemie dzisiejszego Kirgistanu zamieszkiwane były przez koczownicze plemiona tureckie. W wiekach X–XII istniejącym tu kaganatem władali Karachanidzi. Po podboju mongolskim w XIII w. do XIV w. był samodzielnym organem państwowym. W tym okresie koczujący Kirgizi wymieszali się z miejscową ludnością osiadłą i napływającymi tu Kimakami, dając początek obecnym mieszkańcom Kirgistanu. W drugiej połowie XVIII wieku Kirgistan znalazł się pod zwierzchnictwem Chin, a od lat 30. XIX wieku uzbeckiego Chanatu Kokandzkiego. Niezadowoleni ze swojego położenia władcy plemion kirgiskich oddali się pod opiekę Rosji, która w 1876 r. wcieliła cały Kirgistan w swoje granice. Masowa konfiskata ziemi oddawanej rosyjskim osadnikom i ostra dyskryminacja rasowa Kirgizów spowodowały wybuchy powstań, krwawo tłumionych przez Rosję.

Czasy najdawniejsze

Pierwsze ślady ludzi na terenach dzisiejszego Kirgistanu pochodzą z epoki kamienia, a stanowiska archeologiczne z tego okresu odkryto m.in. nad rzeką On-Arcza. W epoce brązu na terenie tym rozwijała się kultura andronowska oraz kultura Chust. Między ósmym a trzecim wiekem przed naszą erą na terenach obecnego Kirgistanu dominowali Sakowie, którzy od ok. 500 r. p.n.e. znajdowali się w strefie wpływów Achemenidów.

Jako terytorium Sogdiany

Zachodni Kirgistan leży na ziemiach dawnej Sogdiany

Zachód dzisiejszego Kirgistanu zajęty był przez lud Sogdyjczyków i znajdował się na ich terytorium. Zostali oni włączeni w skład Persji i przez kilkaset lat jako mieszkańcy perskiej satrapii dzieli losy imperium. Nazwa Sogdiana wg językoznawców ma początek w irańskim określeniu doliny w której zbiera się woda. To zrozumiałe gdy weźmiemy pod uwagę, że historycznie Sogdiana była mocno zalesiona i pewnie z dobrymi stosunkami wodnymi dzięki potokom spływającymi z gór. Niewykluczone, że w górach Kirgistanu zachodniego; zwanych Ałaj i Górami Turkiestańskimi, a przez starożytnych zwanych inaczej, znajdowała się główna twierdza Sogdiany. Nazywano ją Skała a została brawurowo zdobyta przez Greków w czasie ich wspólnego z Macedończykami najazdu na Persję. W toku tych zmagań, w Kotlinie fergańskiej doszło do wielkiej bitwy nad Jaksartesem pomiędzy oddziałami macedońsko greckimi a kawalerią Masagetów. W tamtych czasach tadżyckie, kirgiskie góry na wschodnich kresach Sogdiany dawały również dobre oparcie dla Krajowców chcących przez wojnę podjazdową stawiać opór inwazji macedońskiej.

Na wschód od Sogdiany właściwej rozciągała się jej quasi niezależna część „Fergana”, ze względu na otoczenie szańcem gór bardziej rolnicza, niż nastawiona na wojenne rzemiosło, odpierająca najazdy z północy Sogdiana.

Epoka jońska

Po podbiciu imperium Achemenidów, wojska Aleksandra Macedońskiego zaatakowały Saków, nie udało im się jednak podbić ich ziem. Część terenu dzisiejszego Kirgistanu weszła w skład Królestwa Greko-Baktryjskiego. W drugim wieku p.n.e. Sakowie zostali wypchnięci z terenów wokół rzeki Syr-darii przez Tocharów, potem zaś oba plemiona sprzymierzyły się i zadały klęskę Królestwu Greko-Baktryjskiemu.

Po zdobyciu regionu przez Macedończyków i Greków ziemie Fergany stały się miejscem silnej migracji i kolonizacji, zasiedlili ją Jonowie (w regionie częściowo osadzeni już przez Achemenidów). W opisywanych okolicach, jak i też na południu (w Baktrii) możemy zaobserwować nasilone zjawisko powstawania greckich miast i wg Klaudiusza Ptolemeusza ważna historycznie Aleksandria nad Oksosem była miastem w Sogdianie.

Miejscowi i osiedleńcy utworzyli nowe państwo, oparte na sile jońskich żołnierzy, zwane z chińska Taiuan – „Wielcy Jonowie”. Taiuan w okresie rozkwitu sięgał daleko na wschód poza góry, aż do ziem indoeuropejskich Phryni. Kraj mimo położenia miał charakter wasalny względem greckich potęg regionu, najpierw wobec Seleucydów, a potem wobec Baktrii.

Pierwszy okres najazdów

W drugim wieku p.n.e Sakowie zostali wypchnięci z terenu środkowego Tienszanu przez konfederację Wusun.

Jeździec w Kirgistanie

W późniejszym okresie na ziemiach teraźniejszego Kirgistanu urządzili się Sakowie przybyli znad górnego biegu rzeki Ili, jednak teren znów stał się miejscem przemarszu wojsk pochodzących zza gór.

Wpływy islamu

Wpływy te zaczęły się po podporządkowaniu Fergany (jako części Farārud فرارود) przez Arabów, a rozwinęły się za Samanidów. W XII stuleciu Imperium Chorezmijskie objęło swoim zarządem północną część „Kirgistanu”. W wiekach X – XII istniejącym tu kaganatem władali Karachanidzi.

Drugi okres najazdów

W późniejszych wiekach ziemie dzisiejszego Kirgistanu zdobyte zostały przez koczownicze plemiona tureckie wywodzące się z górnego dorzecza Jeniseju. Po podboju mongolskim w XIII w. do XIV w. był samodzielnym organem państwowym. W tym okresie koczujący Kirgizi zasymilowali się z miejscową ludnością osiadłą i napływającymi tu Kimakami, dając początek obecnym mieszkańcom Kirgistanu.

Nowożytność

Wojny z Chanatem Dżungarskim

Gdy Erdeni-batur zjednoczył plemiona Ojratów i stworzył Chanat Dżungarski (na terenie obecnej Dżungrii), zwrócił swoją uwagę na Azję Środkową. W 1643 roku armia dżungarska zdołała dotrzeć aż do miast Taszkent i Jasy (obecnie Turkiestan). Był to początek długiej i wyczerpującej wojny o region Issyk-kul, środkowy Tienszan i inne ziemie Kirgizów. W konflikcie tym sojusznikami Kirgizów zostali Kazachowie oraz uzbecka i tadżycka ludność Fergany. Szczególne nasilenie napór Dżungarów osiągnął w latach 80. XVII wieku oraz w okresie 1720–1740. Spowodowało to exodus ludności kirgiskiej do Jarkendu, Chotanu, Fergany, a nawet północnego Afganistanu. W latach 40. XVIII wieku udało się zadać Dżungarom wiele klęsk i wyprzeć ich z terenu Azji Środkowej. Wojny Kirgizów z Dżungarami stały się tematem serii eposów, takich jak Manas, Kurmanbek, Janysz i Bajysz, Jangil Mirza oraz Er-Koszoj.

Zależność od Chanatu Kokandzkiego

Na początku XVIII wieku południowa część ziem zamieszkanych przez Kirgizów znalazła się pod wpływem Chanatu Kokandzkiego, podczas gdy część północna zachowała niezależność. Początkowo władcy chanatu szukali sojuszu z głowami rodów kirgiskich i nie ograniczali ich suwerenności. Ważnym sojusznikiem władcy Kokandu, Irdany-bija, był Kubat-bij, przywódca kirgiskiego rodu z plemienia Kuszczu, nazywany carem Kirgizów. Kubat-bij zachował znaczną niezależność i utrzymywał stosunki dyplomatyczne z Chinami. W latach 60. XVIII wieku powstał drugi związek plemion kirgiskich pod wodzą Khadjiego-bija z plemienia Adygene. W 1762 Khadji-bij został pobity przez Irdanę, który zdobył Özgön i Osz. Do lat 80. XVIII wieku Kokand narzucił swoje zwierzchnictwo niemal całości ziem kirgiskich w Kotlinie Fergańskiej oraz w Ałaju.

Ruiny mauzoleum Taylaka i Atantaya.

Po opanowaniu południowych ziem kirgiskich, Kokand zwrócił się na północ – w kierunku Doliny Czujskiej, Tienszanu i jeziora Issyk-kul, dokąd wysyłano grabieżcze wyprawy. Intensywne próby podboju pozostałych ziem kirgiskich podjął chan Kokandu Alim-chan. W 1806 Kokand zajął Ura-Tiube, a w 1809 Taszkent. Kirgiskim bohaterem walk z Kokandem był Satyke. W 1825 Madali-chan, wykorzystawszy zatargi między plemionami Sarybagysz i Solto, zajął część Doliny Czujskiej i wybudował twierdzę Piszkek.

W 1831 wojska Kokandu dotarły do brzegów Issyk-kul oraz do Tienszanu, gdzie wybudowano liczne forty. W Tienszanie wybuchło powstanie kirgiskie, dowodzone przez braci Taylaka i Atantaya z plemienia Sajak. Powstańcy zostali rozbici, a przywódcy wzięci do niewoli. Chan Madali postanowił ich uwolnić i nadać tytuły dworskie. Ci jednak ich nie przyjęli i wrócili w Tienszan. W 1838 wzięli udział w kolejnym powstaniu, podczas którego Taylak został zamordowany przez kokandzkiego szpiega. Obaj bracia spoczęli we wspólnym mauzoleum w okolicach dzisiejszej miejscowości Dżangi-talap.

Czasy Kirgizów w Kokandzie

Ormon-chan na kirgiskim znaczku pocztowym, 2012

Po zajęciu kirgiskich ziem przez Kokand, elita kirgiska szybko zdobyła wpływy polityczne w chanacie, chanowie chętnie żenili się z Kirgizkami, a niektórzy nawet wychowali się wśród nich, w tym Malla i Chudojar. W związku z tym druga połowa XIX jest nazywana w historii chanatu czasami Kirgizów. Apogeum wpływów kirgiskich w chanacie był okres 1863–1865, kiedy władzę jako regent sprawował Alimkuł, Kirgiz.

W 1842 chanem został sympatyzujący z Kirgizami Szyr-Ali i wówczas wiele wpływowych rodów kirgiskich podjęło próby utworzenia własnych państw. Ormon Nijazbek z plemienia Sarybagysz zwołał w miejscowości Kotmadda (obecnie Bałykczy) kurułtaj, który proklamował utworzenie chanatu. Zgodnie ze zwyczajem, Ormon został uniesiony na białym dywanie i nałożono mu na głowę czerwoną czapkę. Ormon zginął w walce z innymi plemionami kirgiskimi w 1854, a jego osłabione państwo zostało zajęte przez Rosjan w 1867.

Wśród południowych Kirgizów wielkie wpływy zdobył Alimbek-datka z plemienia Adygene, uważany za władcę Ałaju. Był także wpływową postacią na dworze chana Chudojara i miał ambicje stworzenia niezależnego państwa kirgiskiego. Dla swoich planów zyskał poparcie cara Aleksandra II. W 1858 brał udział w zamachu stanu, który obalił Chudojara i ustanowił chanem Mallę, a jemu dał tytuł wezyra. W 1862 został zamordowany przez swoich przeciwników, a rządy nad Ałajem i tytuł datki przeszły na żonę Alimbeka, Kurmandżan. Jej prawo do władania Ałajem zostało potwierdzone zarówno przez chana Kokandu, jak i przez emira Buchary, a jej pozycja – jako kobiety – była bezprecedensowa w muzułmańskiej historii Azji Środkowej.

W Imperium Rosyjskim

W 1785 Atake-bij, wódz północnego plemienia Sarybagysz, zwrócił się do carycy Katarzyny II z prośbą o objęcie jego ziem protektoratem, w obawie przed ekspansją Kokandu, Chin i Kazachów. Pomysł ten opierał się na założeniu, że Rosja była silniejsza od sąsiadów Kirgizów, a jednocześnie była na tyle daleko, że ich protektorat nie niósł groźby zniewolenia. Katarzyna II odrzuciła prośbę, ale życzliwie przyjęła poselstwo kirgiskie. Kirgizi ponownie zwracali się z prośbami o pomoc do Imperium Rosyjskiego w 1814 oraz w 1825.

Pomysł ekspansji na tereny Azji Środkowej pojawiał się w rosyjskiej myśli politycznej już od czasów XVIII wieku, był on jednak początkowo realizowany powoli. Nowa dynamika nadeszła wraz z porażką w wojnie krymskiej i rosnącą obecnością Brytyjczyków w Azji Środkowej. W latach 50. XIX przyczółki rosyjskie dotarły do granic ziem kirgiskich. W 1855 do Omska przybył poseł manapa plemienia Bugu, Borombaja i w imieniu plemienia złożył przysięgę na wierność carowi. Rosjanie rozpoczęli wówczas penetrację ziem kirgiskich, początkowo poprzez ingerencje w konflikty między kirgiskimi plemionami. W 1859 doszło do pierwszych starć z siłami kokandzkimi w przełęczy Kastek, a w 1860 Rosjanie zniszczyli kokandzkie forty Tokmak i Piszkek. Kokand wysłał wówczas 20 tysięczne siły, by zniszczyć rosyjski fort Wiernyj (obecnie Ałmaty), główną rosyjską bazę w regionie. Siły te zostały pokonane przez 2 tys. Rosjan pod wodzą płk. Gierasima Kołpakowskiego w bitwie pod Uzun-agacz.

Bitwa pod Uzun-agacz, obraz Nikołaja Karazina

Po bitwie pod Uzun-agacz na stronę rosyjską przeszły także plemiona Sarybagysz i Solto, a z ich pomocą Rosjanie zdobyli Piszpek i Tokmak. W 1864 wysłali ekspedycję wojskową, która opanowała Czimkent i Taszkent. Do 1867 Rosjanie podporządkowali sobie wszystkie północne plemiona kirgiskie, a w 1868 Chanat Kokandzki stał się rosyjskim protektoratem.

Chudojar podjął próbę wzmocnienia swojej władzy pod rosyjskim protektoratem, m.in. poprzez represje wobec Kirgizów. W 1873 doszło po powstania Kirgizów pod wodzą Ischaka-mułły, który przybrał imię Pulata-chana. Powstanie nie odniosło sukcesu, ale Pulat nie został schwytany. W 1875 bunt podniósł Aburrahman-awtobaczi, kokandzki dowódca wojskowy i lider Kipczaków. Zmusił Chudojara do ucieczki i osadził na tronie jego syna Nasreddina. Rosjanie wysłali wówczas ekspedycję, która zajęła Kokand. Pulat-chan połączył siły z Abdurrahmanem-awtobaczim i rozpoczęli oni walki z Rosjanami. W Kokandzie ponownie wybuchło powstanie, Nasreddina wygnano, a Pulat został uznany za chana. Rosjanie jednak szybko pobili siły powstańcze, w lutym 1876 Pulat został pojmany i powieszony, a Chanat Kokandzki zlikwidowany. W górach Ałaju wciąż jednak walczyły izolowane grupy powstańców pod wodzą Kurmandżan-datki i jej synów. Wojnę udało się zakończyć dzięki pojmaniu Kurmandżan-datki i zawarciu z nią porozumienia, gwarantującego Kirgizom ałajskim bezpieczeństwo. Na początku 1877 cały dzisiejszy Kirgistan znalazł się pod władzą Rosjan.

Exodus Kirgizów do Chin po porażce powstania w 1916

Rosjanie wprowadzili na zajętych ziemiach nowy ustrój administracyjny oraz przeprowadzili reformy rolne i podatkowe. Nowy podział administracyjny został przeprowadzony bez uwzględnienia obowiązujących wcześniej zasad klanowych, by ograniczyć władzę manapów i zachęcić ich do przechodzenia na służbę carską. Rosjanie konfiskowali też ziemię Kirgizów i przyznawali ją osadnikom rosyjskim, którym przyznawano korzystne warunki, by zachęcić ich do osiedlania się w Azji. Populacja ziem wchodzących w skład dzisiejszego Kirgistanu wzrosła z 544 tys. w 1865 do 660 tys. w 1897 i 864 tys. w 1913. W 1916 Rosjanie stanowili 6% ludności, a należało do nich niemal 60% ziemi uprawnej.

Odbieranie ziemi Kirgizon skutkowało niedostatkiem pastwisk, spadkiem liczebności bydła i zmuszało Kirgizów do porzucania koczowniczego trybu życia i osiadania w miastach oraz poszukiwania pracy najemnej. Ucisk kolonialny powodował wzrost niezadowolenia Kirgizów i innych narodów Azji Środkowej. W 1898 doszło do wybuchu powstania w Andiżanie, w którym główną rolę odgrywali Kirgizi. Zostało ono szybko stłumione. Do dużo większych wystąpień doszło podczas powstania w 1916. Bezpośrednią przyczyną wybuchu powstania był carski dekret z 25 czerwca 1916 o brance ludności rdzennej Azji Środkowej do prac tyłowych podczas I wojny światowej. Rozruchy zaczęły się 4 lipca 1916 w Chodżencie i szybko rozprzestrzeniły się w regionie. Powstanie zostało krwawo spacyfikowane do połowy listopada, a liczba ofiar śmiertelnych przekroczyła 100 tysięcy.

Po wybuchu rewolucji lutowej w Kirgistanie doszło do masowych wystąpień, w których domagano się likwidacji caratu, praw robotniczych oraz uwolnienia więźniów politycznych. Zaczęły także masowo powstawać organizacje i partie polityczne. Latem 1917 w Biszkeku powstała kirgiska gałąź kazachskiej partii Ałasz, która domagała się niepodległości dla narodów Azji Środkowej. Rosły też wpływy partii bolszewickiej.

ZSRR (1917–1991)

Ustanowienie władzy sowieckiej

Po rewolucji październikowej, do lata 1918 bolszewicy ustanowili władzę nad całym Kirgistanem, przy czym największy opór przeciwko ich władzy miał miejsce w rejonie jeziora Issyl-kul, gdzie mieszkało wielu Rosjan. W czerwcu 1918 biali, z pomocą Ałaszu i Korpusu Czechosłowackiego, zdobyli Kazachstan, odcinając kirgiskich bolszewików od Moskwy. Główną siłę kontrrewolucyjną w Kirgistanie stanowił ruch basmaczy, aktywny przede wszystkim w południowej części kraju. W grudniu 1918 doszło do antybolszewickiego buntu w północnym Kirgistanie, a buntownicy zajęli Biszkek, nim rewolta została zdławiona przez Armię Czerwoną. W sierpniu 1919 dowódcą sił sowieckich w Turkiestanie został Michaił Frunze. We wrześniu 1919 siły basmaczy, pod dowództwem Madaminbeka zajęły Osz i obległy Andiżan, zostały jednak pobite przez siły bolszewickie. Walki z siłami kontrrewolucyjnymi trwały do listopada 1920, choć ruch basmaczy był jeszcze aktywny do 1924.

Stworzenie państwa kirgiskiego

Flaga Kirgiskiej SRR

30 kwietnia 1918 w ramach Rosji Radzieckiej ustanowiono Turkiestańską Autonomiczną Socjalistyczną Republikę Radziecką, w skład której weszły ziemie kirgiskie. Po zlikwidowaniu Turkiestańskiej ASRR, 14 października 1924 powstał Kirgiski Obwód Autonomiczny. Jego populacja wynosiła 828 tys., w tym 63,5% stanowili Kirgizi, 16,8% Rosjanie i 15,4% Uzbecy. W Obwodzie było sześć miast, 321 wsi i 5 farm. W obwodzie zaczęto tworzenie ciał politycznych, w tym struktur partyjnych. Pierwszym sekretarzem regionalnej komórki partii komunistycznej został Michaił Kamienski.

Kamienski prowadził w Kirgistanie politykę skupioną na eliminacji przeciwników politycznych i umacnianiu swojej pozycji. Spowodowało to sprzeciw lokalnych działaczy, którzy w czerwcu 1925 w liście podpisanym przez 30 sygnatariuszy (stąd list nazwano tridcatką z rosyjskiego trzydziestka) i skierowanym do władz partii skrytykowali metody Kamienskiego. List ten został zinterpretowany jako reakcyjna próba rozbicia spójności partii, a sygnatariusze zostali usunięci ze stanowisk i niektórzy wygnani z Kirgistanu.

1 lutego 1926 Wszechrosyjski Centralny Komitet Wykonawczy podjął decyzję o przekształceniu obwodu w autonomiczną republikę. Podczas drugiego Zjazdu Rad Kirgiskiej ASRR w dniach 25-30 kwietnia 1929 przyjęto pierwszą kirgiską konstytucję. 5 grudnia 1936 Kirgiska ASRR została przekształcona w pełnoprawną republikę związkową, Kirgiską Socjalistyczną Republikę Radziecką.

Kolektywizacja i terror stalinowski

Znaczek z 1941 upamiętniający 15-lecie republiki kirgiskiej.

W 1929 Stalin podjął decyzję o odejściu od NEP-u i o przeprowadzeniu kolektywizacji rolnictwa. Wiązało się to z prześladowaniem bogatszych rolników, tzw. rozkułaczaniem, którzy byli poddawani represji, pozbawiani ziemi i często deportowani. Represje dotykały też ludzi oskarżonych o sympatyzowanie z kułakami lub o nieprawomyślne poglądy. Jesienią 1931 sześć tysięcy kirgiskich rodzin zostało deportowanych na Ukrainę i Kaukaz. W 1933 przeprowadzono masowe aresztowania, które dotknęły ponad dwa tysiące ludzi. Podczas wielkiej czystki zamordowanych zostało wielu kirgiskich działaczy politycznych i społecznych, w tym Jusup Abdrachmanow, Imanały Ajdarbekow, Torekuł Ajtmatow, Maksim Ammosow, Bajały Isakejew, Jewgienij Poliwanow, Murat Salichow, Kasym Tynystanow i Abdukadyr Urazbekow. Ofiarami represji w Kirgistanie stało się ponad 40 tys. ludzi, a w wyniku czystek w 1934 liczebność partii komunistycznej w Kirgistanie spadła do sześciu z czternastu tysięcy członków.

II wojna światowa

Działania II wojny światowej nie dotarły bezpośrednio do ziem kirgiskich, jednak Kirgizi służyli w Armii Czerwonej. Pierwszym obywatelem, który otrzymał tytuł Bohatera ZSRR za udział w walkach był Nikołaj Dmitriew, który dostąpił tego zaszczytu 31 sierpnia 1941. W Kirgistanie sformowano kilka jednostek Armii Czerwonej, w tym 385 Dywizję Strzelecką, 40 i 153 Brygady Strzeleckie, dwie dywizje kawalerii. Wspólnie z Kazachstanem Kirgistan wystawił też 316 Dywizję Strzelecką pod dowództwem Iwana Panfiłowa. Za udział w bitwie o Moskwę jednostka ta została odznaczona Orderem Czerwonego Sztandaru oraz nadano jej miano 8 Dywizji Strzeleckiej Gwardii. Ogółem w Armii Czerwonej służyło 380 tys. obywateli Kirgistanu, z czego zginęło ok. 90 tys.

Produkcja kirgiskiego przemysłu została przestawiona na tory wojenne, w 1941 do Kirgistanu ewakuowano 28 dużych zakładów przemysłowych, a w 1942 kolejne 30, w tym fabrykę maszyn z Berdiańska, fabrykę rtęci z Donbasu, fabryki tekstylne i obuwnicze, a także cukrownie. Uruchomiono także 32 nowe zakłady. Do Kirgistanu przesiedlono ponad 200 tys. ludności, w tym ok. 13 tys. Polaków. By dostarczyć dość energii elektrycznej dla przemysłu wznowiono zatrzymany wcześniej projekt budowy elektrowni wodnej w Lebiedinowce, którą zbudowano w latach 1942-1943. Udział przemysłu w gospodarce Kirgistanu wzrósł do 67.5% w 1945 z 50.2% w 1940. Jednocześnie znacznie zmniejszyła się produkcja rolna i zwierzęca, co miało związek przede wszystkim z niedoborem siły roboczej.

Lata pod II wojnie światowej

W 1946 Najwyższa Rada Republiki ustaliła plan pięcioletni na lata 1946–1950. Zakładał on wzrost produkcji przemysłowej o 94% w porównaniu do 1940, koncentrację na rozwoju przemysłu ciężkiego oraz zwiększenie gęstości sieci drogowej i kolejowej. Zatrudnienie w przemyśle wzrosło do 66 tys. w 1950 z 36 tys. w 1940. W kolejnym planie pięcioletnim 1951-1955 nacisk położono na rozwój górnictwa, przetwórstwa metalu, energetykę, przemysł lekki i spożywczy. W latach 1951-1953 przeprowadzono konsolidację rolnictwa, w wyniku której liczba kolektywnych gospodarstw spadła do 725 z ponad 1600. Dokonano także liberalizacji rolnictwa, w tym zlikwidowano obowiązkowe dostawy produktów rolnych na potrzeby państwa oraz umożliwiono rolnikom sprzedaż na rynku. W 1959 na plenum KPZR skrytykowano władze Kirgistanu, Uzbekistanu i Łotwy za próby zwiększenia swojej niezależności. Pokłosiem tego wydarzenia była dymisja Ischaka Razzakowa ze stanowiska I sekretarza KC Komunistycznej Partii Kirgistanu w 1961. Zastąpił go Turdakun Usubalijew. W 1963 powstały sownarchozy, które przejęły nadzór nad polityką gospodarczą od władz republik związkowych. Kirgistan należał do środkowoazjatyckiego sownarchozu. Kirgistan stał się istotnym ośrodkiem wydobycia węgla kamiennego, produkcji energii elektrycznej oraz wydobycia i przetwórstwa metali, w tym antymonu i rtęci. Rozwinął się także przemysł maszynowy i elektrotechniczny, podczas gdy przemysł lekki, rolnictwo i usługi były niedoinwestowane. Wykwalifikowanych robotników ściągano przede wszystkim z innych republik, co przekładało się na brak inwestycji w edukację. W okresie 1965-1985 przeprowadzono konsolidację ośrodków osadniczych, dzięki czemu liczba miejscowości spadła do ok. 1700 z ok. 3500. Pozwoliło to zwiększyć dostępność ośrodków zdrowia.

• Pierwsi sekretarze KC Komunistycznej Partii Kirgistanu
• 
  Ischak Razzakow
  1950–1961
• 
  Turdakun Usubalijew
  1961–1985
• 
  Absamat Masalijew
  1985–1991

7 października 1977 przyjęta została nowa wersja konstytucji ZSRR i w ślad za nią 20 kwietnia 1978 przyjęta została nowa konstytucja Kirgiskiej SRR. Sankcjonowała ona władzę KPZR jako przewodniej partii systemu politycznego. Od lat 80. XX wieku aktywność i efektywność Rady Ministrów Kirgiskiej SRR systematycznie spadała. Doszło wówczas tez do stagnacji w gospodarce.

W 1985, na fali pieriestrojki, Usubalijew został usunięty ze stanowiska i zastąpiony przez Absamata Masalijewa. Na wielu stanowiskach kierowniczych w partii i w przedsiębiorstwach pojawili się Rosjanie, co budziło sprzeciw lokalnej ludności. Pod wpływem polityki głasnosti w Kirgistanie zaczęły powstawać kluby dyskusyjne, które zaczęły angażować się w politykę i wysuwać hasła narodowe. Ruchy te dały początek Demokratycznemu Ruchowi Kirgistanu, sformowanemu w 1990. Rozpoczął się proces przebudowy systemu politycznego: w lutym 1990 przeprowadzono pierwsze demokratyczne wybory w Kirgistanie do rad regionalnych, partię komunistyczną pozbawiono władzy, w październiku 1990 Askar Akajew zajął nowo stworzone stanowisko prezydenta, wprowadzono trójpodział władzy. 17 marca 1991 odbyło się referendum w sprawie zachowania ZSRR. Ponad 90% obywateli Kirgistanu zagłosowało za utrzymaniem unii. Pucz moskiewski w sierpniu 1991 zachwiał jednak wiarą w możliwość utrzymania ZSRR.

Dzięki polityce głasnosti doszło do ujawnienia danych statystycznych wskazujących na problemy z alkoholizmem, uzależnieniem od narkotyków oraz przestępczością w społeczeństwie kirgiskim. Kirgistan zajmował czwarte miejsce wśród republik radzieckich pod względem przestępczości, a liczba alkoholików w porównaniu do populacji była dwukrotnie wyższa niż w innych republikach Środkowej Azji. W czerwcu 1990 doszło do konfliktu między Kirgizami a Uzbekami w miastach Osz i Özgön. W starciach zginęło kilkuset obywateli państwa.

Niepodległość (od 1991)

31 sierpnia 1991 Kirgistan ogłosił niepodległość i rozpoczęto tworzenie nowych instytucji państwowych. 12 października 1991 Akajew wygrał wybory i został pierwszym prezydentem niepodległego Kirgistanu. 21 grudnia Kirgistan przystąpił do WNP. 5 maja 1993 parlament kirgiski (Rada Najwyższa) zaaprobował nową konstytucję, w którym Kirgistan został zdefiniowany jako demokratyczne i świeckie państwo prawa. Wśród polityków kirgiskich zaczęły jednak narastać podziały i we wrześniu 1994 część z nich odmówiła udziału w obradach, by sparaliżować pracę Rady Najwyższej. W związku z tym prezydent Akajew rozpisał referendum w sprawie stworzenia drugiej izby parlamentu, które odbyło się 22 października 1994. W lutym 1995 odbyły się wybory do nowego dwuizbowego parlamentu. 10 lutego 1996 odbyło się kolejne referendum w sprawie zmian w konstytucji, które wyraźnie rozszerzyły kompetencje prezydenta i de facto zmieniły typ demokracji z parlamentarnej na prezydencką.

Kraj borykał się z problemami z dostawami żywności, niskimi standardami życia, korupcją oraz fałszerstwami wyborczymi. 17 marca 2002 w rejonie Aksy doszło do manifestacji, podczas których policja otworzyła ogień i zabiła sześć osób. W drugiej połowie marca 2005 doszło do powszechnych wystąpień, nazwanych tulipanową rewolucją, która obaliła prezydenta Askara Akajewa. Przez kolejne 5 lat prezydentem kraju był Kurmanbek Bakijew. 21 października 2007 zaaprobowano nową konstytucję, ograniczającą władzę prezydenta, a 16 grudnia 2007 odbyły się wybory, w których zdecydowaną większość zdobyła partia Ak Żoł, popierająca prezydenta Bakijewa. Uczciwość wyborów została podana w wątpliwość przez międzynarodowych obserwatorów. W kolejnych latach rosła władza Bakijewa, który umieścił członków swojej rodziny na wysokich stanowiskach rządowych, oraz zwiększył swoje wpływy na organizacjami politycznymi przedsiębiorstwami.

Demonstranci podczas szturmu na Biały Dom w Biszkeku podczas rewolucji w 2010 r.

W kwietniu 2010 doszło do powszechnych manifestacji, tzw. Drugiej Rewolucji Kirgiskiej, podczas których policja zastrzeliła 87 osób. Bakijew zrezygnował z prezydentury i uciekł na Białoruś. Władzę w kraju przejęła opozycja na czele z byłą minister spraw zagranicznych Rozą Otunbajewą. W czerwcu 2010 doszło do kirgisko-uzbeckich zamieszek etnicznych na południu kraju. Również w czerwcu 2010 w powszechnym referendum przyjęta została nowa konstytucja, wprowadzająca parlamentarny system rządów w miejsce prezydenckiego. 30 października 2011 wybory prezydenckie wygrał Ałmazbek Atambajew z wynikiem ponad 60% głosów.

• Prezydenci Kirgistanu
• 
  Askar Akajew
  1991–2005
• 
  Kurmanbek Bakijew
  2005–2010
• 
  Roza Otunbajewa
  2010–2011
• 
  Ałmazbek Atambajew
  2011–2017

Bibliografia

• Tyncztykbek Czorotegin, The Kyrgyz, [w:] Chahryar Adle, Irfan Habib (red.), History of Civilizations of Central Asia. Development in contrast: from the sixteenth to the mid-nineteenth century, Paryż: United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization, 2003, ISBN 978-92-3-103876-1 .

• Muratbek Kożobekow, Maciej Lang, Pod jarzmem Imperium Rosyjskiego, [w:] Tadeusz Bodio (red.), Kirgistan. Historia – Społeczeństwo – Polityka, Warszawa 2004, s. 151–170, ISBN 83-7151-531-6 .

• Oskon Osmonov, Cholpon Turdalieva, A History of Kyrgyzstan, Biszkek 2016, ISBN 978-9967-04-680-1 .

• Władimir Płoskih, Epoka Chanatu Kokandzkiego, [w:] Tadeusz Bodio (red.), Kirgistan. Historia – Społeczeństwo – Polityka, Warszawa 2004, s. 137–150, ISBN 83-7151-531-6 .