Hopp til innhald

Oradea

Frå Wikipedia – det frie oppslagsverket
Oradea
by
Oradea vert populært kalla «den gule byen»
Våpenskjold
Land  Romania
Fylke Bihor
Høgd 142 m
Areal 116,100000 km²
Folketal 183 105 (2021)[1]
 •  storby 242 956
Postnummer 3700
Retningsnummer +40 02 59
Bilnummer BH
Kart
Oradea
47°04′20″N 21°55′16″E / 47.072222222222°N 21.921111111111°E / 47.072222222222; 21.921111111111
Wikimedia Commons: Oradea

Oradea,[a][b] tidlegare Oradea Mare, er hovudstaden i Bihor fylke i Crișana i Romania. Byen ligg tett attved den ungarske grensa og har om lag 180 000 innbyggjarar, medan storbyområdet om lag har 240 000 innbyggjarar. Oradea er ein av dei mest velståande byane i Romania.

Historie

[endre | endre wikiteksten]

Oradea har ei historie som går tilbake til ei borg som vart bygd her på 900-talet. Bispedømet her vart grunnlagt på 1000-talet av kong Ladislaus I av Ungarn. Byen vart først nemnd i eit dokument i in 1113 under det latinske namnet Varadinum. Byen blømde på 1200-talet. Festninga Oradea, som det framleis finst ruinar av i dag, vart først nemnd i 1241 under den mongolske invasjonen av Europa. 1300-talet var den mest velståande perioden for byen. Det vart reist statuar av St. Stefan, Emeric og Ladislaus. Biskop Andreas Báthori (1329–1345) bygde opp att katedralen i gotisk stil.

I 1474 vart byen rasert av tyrkarane. Først på 1500-talet byrja Oradea å utvikle seg til eit urbant område. På 1700-talet planla ingeniøren Franz Anton Hillebrandt frå Wien byen i barokkstil, og frå 1752 vart mange av landemerka i byen bygd, som den romersk-katolske domkyrkja og bispepalasset.

Etter Det osmanske riket invaderte Ungarn på 1500-talet vart byen i periodar styrt av Fyrstedømet Transilvania, Det osmanske riket og Habsburgmonarkiet. I 1598 vart festninga omleira, og 27. august 1660 fall Oradea til tyrkarane og vart eit eyaletsenter kalla Varat. Byen vart sett fri av austerrikarane i september 1692.

Mot slutten av den første verdskrigen vart Oradea, trass i den ungarske majoriteten, gjeven til Kongedømet Romania utan folkeavstemming. I 1940 vart nordlege delar av Transilvania, inkludert Oradea gjevne tilbake til Ungarn, men dette varte berre til slutten av den andre verdskrigen då landområda vart gjevne tilbake til Romania.

I 1925 fekk Oradea kommunestatus, og han fekk namnet Oradea-Mare (Stor-Oradea).

Det har gjennom lange tider vore etniske spenningar i området, men i dag lever desse etniske folkegruppene fredeleg side om side.

Busetnader

[endre | endre wikiteksten]

Oradea er ein municipiu (større bykommune) med den eine busetnaden:

BusetnadFolketal 2011[2]Folketal 2021[1]
Oradea196 367183 105

Storbyområde

[endre | endre wikiteksten]
Kommunen Oradea (mørkraudt) og storbyområdet (lysraudt) innanfor Bihor fylke

Storbyområdet omfattar Oradea og elleve mindre kommunar[3][4] med eit samla folketal i 2021 på 242 956.

Kommune Folketal 2021[1]
Oradea municipiu 183 105
Biharia comună 4 393
Borș comună 4 267
Cetariu comună 2 035
Girișu de Criș comună 3 772
Ineu comună 4 795
Nojorid comună 5 765
Oșorhei comună 6 536
Paleu comună 3 765
Sânmartin comună 12 448
Sântandrei comună 9 025
Toboliu comună 2 050
Total 242 956

Merknader

[endre | endre wikiteksten]
  1. ↑ /o'ra.děa/
  2. ↑ ungarsk Nagyvárad; tysk: Großwardein, tyrkisk Varat; jiddisk גרויסווארדיין, slovakisk Veľký Varadín, latin Magnovaradinum

Kjelder

[endre | endre wikiteksten]
  1. 1 2 3 «Populația rezidentă (Sexe, Județe, Municipii, orașe și comune*, Sate*) '(Busett befolkning (kjønn, fylke, municipiu, oraș og comună, landsby))'». Institutul Național de Statistică (Det nasjonale instituttet for statistikk). 1. desember 2021. Henta 20. september 2023. {{cite web}}: Italic or bold markup not allowed in: |utgjevar= (hjelp)
  2. ↑ «Populatia stabila (rezidenta) pe judete, categorii de localitati, municipii, orase, comune si localitati componente (Stabil befolkning (busett) etter fylke, lokalitetskategoriar, municipiu, oraș, comună og komponentlokalitetar)». Institutul Național de Statistică (Det nasjonale instituttet for statistikk). 31. oktober 2011. Henta 23. april 2022. {{cite web}}: Italic or bold markup not allowed in: |utgjevar= (hjelp)
  3. ↑ «Actul constitutiv al Asociatia de Dezvoltare Intercomunitara Zona metropolitană Oradea (Konstituering av storbyområdet Oradea for interkommunal utvikling)» (PDF). Primăria municipiului Oradea (Oradea bykommune). 2010. Henta 27. oktober 2022. {{cite web}}: Italic or bold markup not allowed in: |utgjevar= (hjelp)
  4. ↑ «Noi clarificări de la autorități despre cele 22 de zone metropolitane din România (Nye avklaringar frå styresmaktene om dei 22 storbyområda i Romania)». Libertatea. 22. mai 2020. Henta 27. oktober 2022.

Bakgrunnsstoff

[endre | endre wikiteksten]
Commons har multimedium som gjeld: Oradea
Henta frå «https://nn.wikipedia.org/w/index.php?title=Oradea&oldid=3658312»