Lingua romanesa

Lingua romanesa
limba română
Nome curto румынский (ru)   румънски (bg)   romunščina (sl)   румынская (be)   roumain (fr)   румынаг (os)   română (ro)   rumınca (az)   румунська (uk)   romeno (it)    Nome orixinal limba română (ro)   românește‎ (ro)
Instancia de lingua natural lingua viva  Subclase de linguas balcorrománicas  Epónimo Pobo romanés  Estudado por estudos romaneses
Características  Alfabeto alfabeto latino alfabeto cirílico  Tipoloxía lingüística suxeito verbo obxecto lingua sintética lingua nominativo-acusativa harmonía vocálica lingua flexiva lingua silábica substantivo-adxectivo lingua con omisión de suxeito  Caso gramatical nominativo vocativo caso directo dativo acusativo xenitivo oblicuo  Tempo gramatical presente copretérito de indicativo antepretérito de indicativo futuro de indicativo pasado futuro perfecto  Xénero gramatical masculino feminino neutro
Implicados  Institución de normalización Academia Romanesa
Estado de lingua da UNESCO segura
Clasificación lingüística
linguaxe humana ↳ linguas indoeuropeas ↳ linguas itálicas ↳ linguas latino-faliscas ↳ linguas románicas ↳ linguas balcorrománicas
Cifras e dimensións  Número de falantes    24.300.000 (2019)
Localización  Orixinario de Romanía Moldova  País Romanía Serbia Moldova Ucraína  Coordenadas 45°N 26°L  Mapas
Historia  Historia historia da lingua romanesa
Códigos e identificadores Freebase /m/02hxc3j Thesaurus do NCI C154090 ISO 639-1 ro ISO 639-2 ron ISO 639-3 ron ISO 639-5 ron IETF ro OpenAlex C129400051
Fontes e ligazóns  Descrito pola fonte Enciclopedia soviética armenia, volume 10  Páxina(s): 17 New International Encyclopedia  Tema: The New International Encyclopædia/Rumanian language (en) Pequeno dicionario enciclopédico de Brockhaus e Efron  Tema: Q24737455 Dicionario Enciclopédico Brockhaus e Efron  Tema: Q24487808
Wikidata C:Commons

A lingua romanesa ou romanés (limba română AFI /'limba ro'mɨnə/) é unha lingua romance do Leste de Europa, falada por uns 30 millóns de persoas, a maioría delas en Romanía (onde é lingua oficial) e en Moldova, así como en zonas de Serbia (na provincia autónoma de Voivodina), de Hungría e da Ucraína. Existen importantes núcleos de emigración romanesa en países como Italia, España, Israel, Estados Unidos, Francia e Alemaña, entre outros.

Descrición lingüística

Fonoloxía e escritura

O alfabeto romanés é fundamentalmente fonético.

A mostra escrita en romanés máis antiga da que se ten constancia é unha carta de 1521 chamada a carta de Neacșu de Câmpulung. Está escrita co alfabeto cirílico como tódolos primeiros textos romaneses (isto débese a que a lingua que se utilizaba para as cerimonias relixiosas era o eslavo antigo).

A fins do 1700 eruditos transilvanos empezan a usa-lo alfabeto latino para escribir en romanés. O alfabeto cirílico seguiuse usando (gradualmente caendo en desuso) ata 1860, cando a escritura romanesa foi oficialmente normativizada.

Gramática

O substantivo

Os nomes, en romanés, flexiónanse indicando xénero, número e caso.

Xénero

Ó contrario que a maioría das linguas romances, o romanés conserva tres xéneros: masculino, feminino e neutro; mantendo así o neutro herdado do latín. Porén, no idioma romanés o xénero gramatical neutro funciona dun xeito abondo peculiar: asume a forma do masculino no singular mais do femenino cando está no plural.

As palabras que rematan en "ă" acostuman a ser femininas, mentres que os nomes con final consonántico son masculinos ou neutros. Ademais, as palabras que rematan en "e" poden ser de calquera xénero.

Algunhas veces pódese modifica-lo xénero utilizando sufixos. De feminino a masculino utilízase o sufixo "-oi" (pisica (fem) - pisoi (masc) = gato) e o proceso oposto lógrase co sufixo "-ică" (lup (masc) - lupoaică( (fem) = loba).

Número

O romanés distingue entre as formas do plural e o singular nos nomes. O plural fórmase con cambio vocálico (do mesmo xeito que no italiano, o plural acostuma a derivar do caso xenitivo latino), pero en ocasións hai algún outro son que cambia dentro dos nomes (así "o noapte" = unha noite, fronte a "două nopți" = dúas noites).

A continuación hai unha táboa coas normas de formación do plural romanés:

Xénero	Sufixo - Sg	Sufixo - Pl
Feminino	-ă / -e / -ea	-e / -i / -ele
Masculino	-(consoante)/-e / -u	-i
Neutro	-(consoante)	-uri / -oare / -e

Algúns exemplos:

Xénero	Nome - Sg	Nome - Pl	Xénero	Nome - Sg	Nome - Pl
Feminino	carte = libro	cărți = libros	Masculino	călător = viaxeiro	călători = viaxeiros
Neutro	drum = estrada	drumuri = estradas	Neutro	măr = mazá	mere = mazás

Artigos

Artigo determinado

Outra peculiaridade do romanés é que ten o artigo determinado adherido ó final do nome, coma no veciño albanés (tamén no sueco), no canto de ser unha palabra separada ó inicio do sintagma nominal. O artigo determinado formouse, ó igual ca noutras linguas romances a partir do pronome demostrativo do latín.

Xénero	Nome	Artigo determinado	Nome con artigo
Feminino	carte = libro	-a	cartea = o libro
Masculino	drum = estrada	-ul	drumul = a estrada

Artigo indeterminado

Xénero	Nominativo		Dativo
	Singular	Plural	Singular	Plural
Feminino	o	niște	unei	unor
Masculino	un		unui
Neutro

Posesión

A posesión indícase mediante o artigo posesivo, e mediante o caso oblicuo dun nome posuidor.

Xénero	Singular	Plural
Feminino	a	ale
Masculino	al	ai

Os pronomes

Ó igual ca no italiano, normalmente omítense os pronomes en caso nominativo, a non ser que haxa que aclarar algunha ambigüidade no significado da oración. Normalmente, o sufixo do verbo achega información sobre o suxeito. A inflexión de xénero aparece tan só na terceira persoa (el/ea).

Casos	Primeira persoa		Segunda persoa		Terceira persoa
	Singular	Plural	Singular	Plural	Singular		Plural
					masc	fem	masc	fem
Nominativo	eu	noi	tu	voi	el	ea	ei	ele
Xenitivo	meu	nostru	tău	vostru	lui	ei	lor
Dativo	mie	nouă	ție	vouă	lui	ei	lor
Acusativo	mine	noi	tine	voi	el	ea	ei	ele
Vocativo	-	-	tu	voi	-	-	-	-

O verbo

O romanés herdou do latín os seus catro grupos verbais. Por outro lado, o romanés ten seis formas distintas de expresa-lo tempo futuro.

Léxico

A maior parte do léxico romanés (ó redor dun 75%) é de orixe (latina), pero, ademais, tamén tomou emprestadas moitas palabras dos seus veciños eslavos, do francés, italiano, alemán, húngaro, turco, grego e inglés.

A influencia eslava apréciase tanto na compoñente léxica coma na fonética da lingua. Por exemplo, ó non te-lo latín unha palabra para expresar "si", o romanés tomou a expresión eslava da. Ademais, o romanés é a única das linguas romances co fonema /h/.

Tamén cabe destacar que case tódalas actividades rurais teñen nomes procedentes do latín, mentres que aquelas relacionadas coa vida urbana foron emprestadas doutras linguas (francés, italiano, alemán, inglés, húngaro etc).
Durante o século XIX, o romanés tomou emprestado léxico do francés e do italiano. Máis adiante, tomou do alemán e o inglés.

A modo de exemplo, na seguinte frase saliéntanse as palabras emparentadas en distintas linguas romances:

Ea închide întotdeauna fereastra înainte de a cina. (romanés)

Ela pecha sempre a fiestra antes de cear. (galego)

Ea semper fenestram claudit antequam cenet. (latín)

Ella chiude sempre la finestra prima di cenare. (italiano)

Elle ferme toujours la fenêtre avant de dîner. (francés)

Ella siempre cierra la ventana antes de cenar. (español)

Ella tanca sempre la finestra abans de sopar. (catalán)

Dimensión social, histórica e literaria

Historia da lingua

En tempos antigos, o territorio onde se atopa actualmente Romanía foi habitado polas parcialidades tracias dos xetas e dacios, quen falaban unha lingua indoeuropea, a lingua dos dacios, da que se sabe moi pouco. Algúns lingüistas opinan que era unha lingua similar ó latín, aínda que con moitas probabilidades influída polo grego.

Despois a conquista romana, Dacia transformouse nunha provincia romana e o latín vulgar converteuse na lingua usada pola administración e para o comercio. Hai que destacar que só unha pequena parte de Dacia (o que hoxe é Romanía) foi romanizada. A maior parte do territorio estaba poboado por dacios libres (carpos), os cales nunca estiveron baixo control romano.

Aínda que pode que nunca se saiba moito acerca do dacio, hai unhas 300 palabras puramente romanesas, existentes nos catro dialectos, e moitas con correspondentes en albanés, sobre as cales se considera que poderían ser herdadas do dacio, moitas delas ligadas á vida pastoril, tales como bránză ("queixo"). Algúns lingüistas afirman que os albaneses serían dacios non-romanizados, que migraron rumbo ao sur. Un outro punto de vista afirma que esas palabras non-latinas (moitas con correspondentes en albanés) non son tampouco de orixe dacia, e si terían sido traídas no territorio da Romanía por pastores romanizados que migraban da Albania, Serbia e Grecia do norte no espazo cárpato-danubiano-pontico, que tornáronse, despois de, o pobo romanés.

Pénsase que tódolos dialectos romaneses estiveron unificados ata un momento situado entre o século VII e o século X, antes de que as linguas eslavas se achegaran ós pobos de fala dacia.
As variacións do dialecto daco-romanés (o cal se fala por toda Romanía) son insignificantes, o cal chama a atención porque ata a era moderna non houbo apenas contacto entre os romaneses de distintas rexións. Esta uniformidade esténdese máis alá das fronteiras romanesas, xa que un falante de romanés en Serbia utiliza a mesma linguaxe ca un de Moldova.

A primeira mostra escrita de romanés data do século XVI.

Distribución xeográfica

Principais áreas onde se fala romanés.

O romanés fálase principalmente en Romanía, Moldova, e nalgunhas comarcas de Ucraína (sectores de Bucovina e sueste de Besarabia), Hungría, Serbia e Montenegro (sectores da rexión autónoma de Voivodina e sueste de Besarabia) , Bulgaria, Macedonia do Norte e Grecia. Porén, hai falantes romaneses espallados por diversos países, tales como o Canadá, os Estados Unidos, Alemaña, Israel, Australia e Nova Zelandia. Esta dispersión débese principalmente á inmigración de despois da segunda guerra mundial.

País	Poboación	Falantes nativos de romanés	Porcentaxe	Notas adicionais
Romanía	21,698,181	19,420,000	89.5%	Lingua oficial
Moldova	4,430,654	3,483,600	64.5%	Lingua oficial
Rusia	145,537,200	178,000	0.1%	Moitos deles foron moldovos desterrados a Siberia
Ucraína	48,055,439	385,000	0.8%	zonas meridionais na Bucovina ucraína e sur de Besarabia
Serbia e Montenegro	10,662,087	200,000 - 500,000	0.5% - 4.6%	Unha das lingua oficiais de Voivodina ( Banato meridional) xunto co serbocroata e o maxiar ou húngaro
Israel	6,700,000	250,000	3.7%
Alemaña	83,251,851	150,000	0.2%
Estados Unidos	281,421,906	100,000	0.03%
Hungría ( especialmente nas zonas fronteirizas do Bánato occidental ou Banato de Temesvar)	10,138,844	71,000	0.7%
Canadá	32,207,113	60,520	0.2%

Oficialidade

O romanés é lingua oficial en Romanía, Moldova (neste último territorio chámaselle" lingua moldova") e é, xunto ó serbocroata e ó maxiar lingua cooficial na rexión autónoma de Voivodina - ou en romanés Banato Meridional- (no norte de Serbia).
Noutros países de Europa do Leste (agás Hungría), a minoría romanesa ten moi poucos dereitos en relación co uso do romanés en escolas e institucións.

Dialectoloxía

O romanés, lingua romance, ten catro dialectos:

• Daco-romanés: tamén chamado "romanés", lingua oficial de Romanía, falado ó norte do Danubio.
• Macedorromanés fálase en Grecia, Macedonia do Norte, Bulgaria e Serbia.
• Meglenorromanés (tamén chamado "meglenita") - Norte de Grecia.
• Istriorromanés - na zona actualmente croata da península Istria.

Pénsase que o romanés naceu ó norte e ó sur do Danubio. Isto puido manterse así ata a chegada e os asentamentos dos eslavos ó sur do río.

Breve vocabulario

• "romanés" (persoa): "Român"
• "ola": "Salut" ou "Salutare" ou "Bună"
• "adeus": "La revedere"
• "vémonos": "Pa" ou "Ne vedem"
• "por favor": "Vă rog"
• "síntoo": "Îmi pare rău"
• "grazas": "Mulțumesc"
• "si": "Da"
• "non": "Nu"
• "Non entendo": "Nu înțeleg"
• "Onde está o cuarto de baño?": "Unde e baia?"
• "Falades español?": "Vorbiți spaniola?"

Notas

• Rosetti, Alexandru, Istoria limbii române, 2 vols., Bucarest, 1965-1969.
• Uwe, Hinrichs, Handbuch der Südosteuropa-Linguistik

Véxase tamén

Outros artigos

• Wikipedia en romanés

Ligazóns externas

Para aprender romanés

• Curso para aprender a lingua romanesa - EasyRomanian.com
• leccións de romanés
• Verbix: conxugación dos verbos en romanés
• Gramática

Vocabularios

• Libro de expresións romanesas Wikivoyage
• Unilang2.org: palabras básicas do romanés
• Estudo comparativo dos vocabularios representativos do español e o romanés Estudo realizado por Dan Munteanu. Publicado na revista da Sociedade Española de Lingüística.
• Leccións romanesas do vocabulario no Internet Polyglot Arquivado 21 de outubro de 2006 en Wayback Machine.

Dicionarios

• Dicionario online de romanés-inglés
• DEX online - Dicionario romanés con numerosas explicacións.
• Dicionario inglés-romanés: da edición Rosetta de Webster.
• Dicionario de descarga gratuíta