Iverni
Cine ĂĄrsa na hĂireann lonnaithe in iardheisceart na tĂre ab ea na hIverni (áŒžÎżÏΔÏÎœÎżÎč, Iouernoi), luaite don chĂ©ad uair riamh sa GeografaĂocht (ÎΔÏÎłÏαÏÎčÎșη) le Tolamaes sa 2a haois.[1] Deir sĂ© go raibh cathair darbh ainm Ivernis (áŒžÎżÏ Î”ÏÎœÎŻÏ, Iouernis) laistigh dĂĄ gcrĂocha, agus tugann faoi ndeara gurbh ionann ainm na lonnaĂochta seo agus ainm an oileĂĄin go lĂ©ir, Ivernia (áŒžÎżÏ Î”ÏÎœÎŻÎ±, Iouernia).[2]

TĂĄ an t-ainm Iverni frĂ©amhaithe Ăłn bPrĂłt-Ind-Eorpais *PiHwerjoHn, "an tĂr thorthĂșil". Is dĂłcha gur dtugtaĂ trĂĄth an t-ainm Ășd do gach cine na hĂireann, ach faoi rĂ© Tholamaes, bhĂodh ciall nĂos caoile air, ag lua muintir an iardheiscirt .[3] SamhlaĂtear na hIverni Ăł thaobh teangan de leis na hĂrainn (Ăraind, Ărnai, Ărna),[4] dream lĂ©irithe i RĂocht na Mumhan agus in ĂĄiteanna eile sa luath-mheĂĄnaois. Luaitear scaitĂ rĂteaghlaigh rĂoga rĂ©amhstairiĂșil na nĂrann mar na DĂĄirine.[5][6]
Clanna stairiĂșla
[cuir in eagar | athraigh foinse]Is lĂ©ir sna drĂ©achta ginealaigh luath-Ghaelacha gur dream ar leith iad na hĂarainn, i dteannta leis na Laigin agus na Cruithne. I measc dreamanna na Mumhan a cheaptar gurbh Ărainn iad, faightear:
- Corca Laidhe i n-iardheisceart Chontae ChorcaĂ
- MĂșscraĂ i gContaetha Corcaigh agus Tiobraid Ărann
- Corcu Duibne i gContae ChiarraĂ
- Corca Bhaiscinn in iarthar an ChlĂĄir
Meastar fosta gurbh Ăarainn iad an DĂĄl Riada agus DĂĄl Fiatach (nĂł Ulaid) i gCĂșige Uladh.
Is amhlaidh gur dhream cumhachtach iad na hĂarainn le linn na rĂ© rĂ©amhstairiĂșla, ach ina dhiaidh sin fĂĄgadh iad ar an imeall, seachas go suntasach na hOsraĂ diamhra. BhĂ meas Ă©igin fĂłs ag Corc Laidhe, sliocht is tĂĄbhachtaĂ Ărainn na Mumhan, fiĂș tar Ă©is Ă©irĂ anĂos na hEoghanachta sa 7Ăș nĂł 8Ăș haois.[7] Is dĂłcha Ă© gur sliocht na nĂrann/DĂĄirine Ăł thĂșs ab ea an chlann scaitĂ-cumhachtach UĂ LiathĂĄin agus a ngaolta fola an chlann UĂ Fidgenti, agus airĂodh iad mĂosa dĂ©anaĂ mar Eoghanachta ar cĂșiseanna polaitiĂșla.[8][9]
Creidtear gur luathdhream suntasach eile Ăarainn na Munster ab ea na Mairtine, a bhĂ imithe as radharc ag tĂșs na rĂ© luatstairiĂșla, cĂ© gur shinsir DĂ©isi Tuaiscirt agus DĂĄl gCais iad b'fhĂ©idir.[10] D'fhĂ©adfadh Ă© gur shinsir na nDĂ©isi Muman iad na hĂarainn, ach nĂltear ar aon ghuth maidir le seo le tamall fada.
DĂĄire: Darini, DĂĄirine
[cuir in eagar | athraigh foinse]Is an-dĂłcha Ă© go raibh gaol ann idir na hIverni agus na Darini as oirthear CĂșige Uladh.[11] Tugann an t-ainm "Darini" gaol le DĂĄire, (*Darios),[4] mar a maĂgh roinnt dreamanna stairiĂșla aitheanta mar Ărainn, san ĂĄireamh na DĂĄl Riata agus DĂĄl Fiatach in oirthear cĂșige Uladh[12] chomh maith le bĂrainn na Mumhan.
DĂșn Droma DĂĄirine ab ea bunainm ar DhĂșn Droma, Contae an DĂșin; agus DĂĄirine an t-ainm a glaodh ar na Corcu LoĂgde, rudaĂ sa bhreis a chuireann gaol in iĂșl idir na Darini agus na hIverni.[4]
Ărainn: Clanna Dedad
[cuir in eagar | athraigh foinse]RianaĂonn ginealaigh na nGael fuil na nĂarann as beirt shinsear Ă©agsĂșil, Ailill Ăarann agus Ăar mac Dedad â leagan eile is ea Iar den fhrĂ©amh atĂĄ sna hainmneacha Iverni agus Ărainn. I measc mhuintir seanscĂ©alach Ailealla, tĂĄ Cland Dedad (Deda mac Sin), dream na Mumhan sa RĂșraĂocht faoi cheannas ChĂș Raoi mhic DhĂĄire mhic Dedad, agus Ard-RĂ seanscĂ©alach na hĂireann, Conaire MĂłr, garmhac Iair agus sinsear SĂl Conairi. Is amhlaidh go bhfuil an chlann stairiĂșil UĂ Mhic Iair agus na MAQI IARI le feiceĂĄil ar na hinscrĂbhinnĂ Oghaim.[13][14]
Ar deireadh, tugtar sna ginealaigh an t-ainm Ăth mar bhunshinsear Chorcu LoĂgde (DĂĄirine), agus cuireann sin mearbhall ar a sinsearacht agus a ngaol leis na hIverni. I ndĂĄirĂre, caomhnaĂtear ann an fhrĂ©amh Ind-Eorpais chĂ©anna, *peiH- ("bheith ramhar, borradh"),[15] agus leis sin bunscĂ©al iomlĂĄn na nIverni/Ărainn agus a muintire.
Teoiric teangan UĂ Raithile
[cuir in eagar | athraigh foinse]Is teanga hipitĂ©iseach Ă Ibheirnis a mhol T. F. O'Rahilly, gur theanga P-Ceiltis (is dĂłcha Briotainic) neamhfhianaithe Ă a labhraĂtĂ in Ăirinn roimh an nGaeilge. Mhol sĂ© gur labhair na hIverni an teanga seo (agus dĂĄ bharr a hainm), agus gur lonnaigh siad in Ăirinn Ăłn Bhreatain. D'aithin O'Rahilly dhĂĄ fhocal i Sanas Cormaic frĂ©amhaithe Ăłn Ibheirnis: ond, "cloch"; agus fern, "aon rud maith".[16]
BrĂ©agnaĂodh an teoiric seo agus dĂĄ bharr nĂ ghlactar Ă go forleathan i measc scolĂĄirĂ.[17][18][19] Lena chois sin, is lĂ©ir go raibh Gaeilis ĂĄ labhairt ag na hIverni, Ăłir go bhfuil inscrĂbhinnĂ Oghaim as Gaeilge Chianach is flĂșirsĂ i gContaetha CorcaĂ agus CiarraĂ.[20]
Féach freisin
[cuir in eagar | athraigh foinse]FoinsĂ
[cuir in eagar | athraigh foinse]- Herm, Gerhard (2002). "The Celts". St. Martin's Press.
- Quiggin, Edmund (1911). "Ireland § Early History" . EncyclopĂŠdia Britannica. 14 (11Ăș eag.), lch. 757.
- J.-J. Tierney, The Greek geographic tradition and Ptolemy's evidence for Irish geography, in ARĂ Proc., Ixxxvi (1976) cuid C, ll. 257â265
- Theodore William Moody, A New History of Ireland, lch. 140, Oxford University Press, 1976
- Nora Kershaw Chadwick, The Celts, Pelican Books, 1970
- C. Thomas Cairney, Clans and Families of Ireland and Scotland, An Ethnography of the Gael, AD 500 â 1750, McFarland & Company Inc, Publishers ISBNÂ 0-89950-362-4
- T. F. O'Rahilly, Irish Dialects, Past and Present, 1932
- T. F. O'Rahilly, The Goidals and Their Predecessors, Londain, The British Academy, 1935
- C. F. C. Hawkes, Pytheas: Europe and the Greek Explorers, Oxford University Press, 1977
- John Haywood, Atlas historique des Celtes, aistr. Colette Stévanovitch, éditions Autrement, coll. Atlas/Mémoires, Paris, 2002, ISBN 2-7467-0187-1.
- Byrne, Francis John, Irish Kings and High-Kings. Batsford, Londain, 1973 ISBNÂ 0-7134-5882-8
- Duffy, SeĂĄn (eag.), Atlas of Irish History. Gill & Macmillan, Baile Ătha Cliath, 2a heagrĂĄn, 2000 ISBNÂ 0-7171-3093-2
- Nora Chadwick, The Celts, Pelican Books, 1971
- C. Thomas. Cairney, Clans and Families of Ireland and Scotland â An Ethnography of the Gael AD 500â1750, Willow Bend Books, 1989.
- Richard Bradley, The Prehistory of Britain and Ireland, Cambridge University Press, 2007, ISBNÂ 0-521-84811-3, ISBNÂ 978-0-521-84811-4
- T. M. Charles-Edwards, Early Christian Ireland, Cambridge University Press, 2000, ISBNÂ 0-521-36395-0, ISBNÂ 978-0-521-36395-2
- Barry Raftery, Pagan Celtic Ireland: The Enigma of the Irish Iron Age, Thames and Hudson, 1998 ISBNÂ 0-500-27983-7
- Lloyd Robert Laing, The Archaeology of Celtic Britain and Ireland, C. AD 400â1200: C. AD 400 â 1200, Cambridge University Press, 2006 ISBNÂ 0-521-83862-2
TagairtĂ
[cuir in eagar | athraigh foinse]- â Tolamaes, GeografaĂocht. 2.2.6 (eag. K. MĂŒller [Paris 1883â1901])
- â Tol, Geog, 2.2.9; 8.3.4
- â John T. Koch, Celtic Culture: A Historical Encyclopedia, ABC-CLIO, 2005, lch. 709
- 1 2 3 O'Rahilly, T. F. (1946). "Early Irish History and Mythology". InstitiĂșid Ard-LĂ©inn Bhaile Ătha Cliath.
- â DĂĄirine, DĂĄire-ne, ar eDIL
- â O'Rahilly, ll. 7, 189
- â Charles Doherty, "Ărainn", in SeĂĄn Duffy (eag.), Medieval Ireland: an encyclopedia, 2005, CRC Press, ll. 156â157
- â John V. Kelleher, "The Rise of the DĂĄl Cais", in Ătienne Rynne (eag.), North Munster Studies: Essays in Commemoration of Monsignor Michael Moloney. Luimneach: Thomond Archaeological Society. 1967, ll. 230â41.
- â GearĂłid Mac Niocaill, Ireland before the Vikings. Baile Ătha Cliath: Gill and Macmillan. 1972.
- â DĂĄibhĂ Ă CrĂłinĂn, "Ireland, 400â800", in DĂĄibhĂ Ă CrĂłinĂn (eag.), A New History of Ireland (Volume 1): Prehistoric and Early Ireland. Oxford University Press. 2005, lch. 222
- â le haghaidh dianphlĂ©, dreach Julius Pokorny, "BeitrĂ€ge zur Ă€ltesten Geschichte Irlands (3. Ărainn, DĂĄri(n)ne und die Iverni und Darini des PtolomĂ€us)", in Zeitschrift fĂŒr celtische Philologie 12 (1918), ll. 323â57.
- â Donnchadh Ă CorrĂĄin, "Prehistoric and Early Christian Ireland", in R. F. Foster (eag.), The Oxford Illustrated History of Ireland, Oxford University Press, 2001
- â Eoin Mac NĂ©ill, "Early Irish Population Groups: their nomenclature, classification and chronology", Proceedings of the Royal Irish Academy (C) 29, 1911, ll. 59â114
- â Mac NĂ©ill, 1911
- â John T. Koch (eag.), Ăriu, Celtic Culture: A Historical Encyclopedia, ABC-CLIO, 2006, ll. 709â18
- â O'Rahilly, T. F. (1946). "Early Irish History and Mythology". InstitiĂșid Ard-LĂ©inn Bhaile Ătha Cliath.
- â Koch, John T. Celtic Culture: A Historical Encyclopedia. ABC-CLIO, 2006. p.750
- â Martin Ball and James Fife. The Celtic Languages. Psychology Press, 1993, lch.75
- â MacEoin, GearĂłid. "What language was spoken in Ireland before Irish?", in The Celtic Languages in Contact. Potsdam University Press, 2007, lch. 116
- â John T. Koch, "Ăriu, Alba and Letha: When was a Language Ancestral to Gaelic First Spoken in Ireland?", Emania 9, 1991, ll. 17â27