کیمیا

برای دیگر کاربردها، کیمیا (ابهام‌زدایی) را ببینید.

برای سنت تاریخی و عملیِ مربوط به دگرگونی مواد و کار کیمیاگران، کیمیاگری را ببینید.

کیمیا واژه‌ای تاریخی در فارسی و عربی است که در گذر زمان در چند معنای نزدیک به یکدیگر به کار رفته است. در یکی از مهم‌ترین کاربردهای فارسی، کیمیا ماده یا دارویی فرضی دانسته می‌شد که می‌توانست فلزات کم‌ارزش، مانند مس و قلع، را به طلا یا نقره تبدیل کند و از این جهت با اکسیر ارتباط معنایی نزدیک داشت. فرهنگ‌های فارسی معین و عمید نیز همین معنا را در تعریف اصلی واژه آورده‌اند.

در کاربرد تاریخی دیگر، کیمیا یا ترکیب‌های علم کیمیا و صنعت کیمیا نام خودِ دانش و فن دگرگون‌کردن مواد بود؛ مفهومی که امروزه در فارسی برای تمایز روشن‌تر با مادهٔ فرضیِ کیمیا، معمولاً با عنوان کیمیاگری از آن یاد می‌شود. لغت‌نامه دهخدا هر دو کاربرد را ثبت کرده است: هم «علم و عملی» برای رساندن فلزات یا «اجساد ناقصه» به مرتبهٔ کمال، و هم «اکسیر» یا ماده‌ای که تصور می‌شد این دگرگونی را پدید می‌آورد.

این دو معنا در متون تاریخی همیشه از یکدیگر جدا نیستند. در نوشته‌های تخصصی کیمیاگری اسلامی، «کیمیا» غالباً نام خودِ دانش یا صنعت است، در حالی که ماده‌ای که قرار بود دگرگونی فلز را پدید آورد بیشتر با عنوان اکسیر یا، در برخی سنت‌ها، سنگ فلاسفه توصیف می‌شد. ازاین‌رو برابرگرفتن «کیمیا» با «اکسیر» در فارسی درست و ریشه‌دار است، اما در خواندن متون تخصصی قدیم باید معنای واژه را از بافت تعیین کرد.

واژه‌شناسی

صورت عربی واژه، کیمیاء (عربی: كيمياء)، از واژه‌ای یونانی متأخر با صورت‌هایی مانند یونانی باستان: χημεία گرفته شده است. یکی از تفسیرهای پذیرفته‌شده، این واژهٔ یونانی را به فن آمیختن و آلیاژکردن فلزات مربوط می‌داند، هرچند دربارهٔ ریشهٔ نهایی آن اتفاق نظر کاملی وجود ندارد.

در جهان اسلام، صورت کیمیا برای نامیدن دانشی مربوط به دگرگونی مواد رواج یافت. این دانش در متون اسلامی با نام‌هایی مانند «صنعت» و «صنعت الهی» نیز شناخته می‌شد. واژهٔ عربی با حرف تعریف «الـ» از راه متون عربی وارد زبان‌های اروپایی شد و در شکل‌گیری واژه‌های اروپایی مربوط به کیمیاگری نقش داشت.

در فارسی، «کیمیا» افزون بر معنای نام دانش، به خودِ عامل یا مادهٔ دگرگون‌کننده نیز اطلاق شد. همین معنای دوم در فرهنگ‌های فارسی جدید چنان برجسته شده است که معین آن را «ماده‌ای که به عقیدهٔ قدما می‌توانست مس را تبدیل به طلا کند» و عمید آن را «ماده‌ای فرضی» برای تبدیل فلز پست به زر تعریف می‌کنند.

کیمیا به‌عنوان مادهٔ دگرگون‌کننده

در تصور کیمیاگران، برخی فلزات از نظر مرتبه و کمال پایین‌تر از طلا و نقره بودند و می‌شد با تغییر ویژگی‌های آنها یا با افزودن ماده‌ای خاص، آنها را به مرتبه‌ای کامل‌تر رساند. در زبان فارسی، نام «کیمیا» خود به این مادهٔ فرضی نیز اطلاق شد.

دهخدا در یکی از معانی کیمیا آن را «ماده‌ای که به وسیلهٔ آن اجساد ناقص را به کمال رسانند» معرفی می‌کند و آن را با اکسیر برابر می‌داند. در فرهنگ عمید نیز کیمیا ماده‌ای فرضی برای تبدیل فلزات پست، مانند مس، به زر تعریف شده است.

بااین‌حال، در اصطلاح‌شناسی تخصصی کیمیاگران، اکسیر نام مشخص‌تری برای عامل دگرگونی بود. در بررسی تاریخ کیمیا در ایران و جهان اسلام، ماده‌ای که تصور می‌شد با افزودن مقدار اندکی از آن به فلز گداخته بتوان فلز را به طلا یا نقره تبدیل کرد، «اکسیر اعظم» یا معادل سنگ فلاسفه توصیف شده است. بنابراین «کیمیا»، «اکسیر» و «سنگ فلاسفه» در کاربردهای فارسی و ادبی می‌توانند هم‌پوشانی داشته باشند، ولی در همهٔ متون تاریخی اصطلاح‌هایی کاملاً مترادف نیستند.

کیمیا به‌عنوان دانش و صنعت

در متون علمی دورهٔ اسلامی، ترکیب‌های علم کیمیا، صنعت کیمیا و اهل کیمیا به خودِ دانش، فن و پیروان آن اشاره دارند. نفایس الفنون فی عرایس العیون علم کیمیا را دانشی در شناخت چگونگی تغییر صورت و مزاج یک جوهر به جوهری دیگر از راه عملیاتی چون تطهیر، تحلیل و تعقید معرفی می‌کند؛ تعریفی که در لغت‌نامهٔ دهخدا نیز نقل شده است.

در همین کاربرد، «کیمیا» معادل مفهومی چیزی است که امروزه در بررسی تاریخی با عنوان کیمیاگری شناخته می‌شود. برای نمونه، دانشنامهٔ ایرانیکا مدخل مستقل Kimiā را به تاریخ کیمیاگری اختصاص داده و نشان می‌دهد که کیمیا در متون اسلامی نام خودِ رشته و صنعت نیز بوده است.

این کاربرد تاریخی نباید با معنای جدید شیمی یکی دانسته شود. کیمیاگری و شیمی جدید از نظر تاریخی با یکدیگر پیوند دارند، اما تاریخ‌نگاری جدید علم از تصور ساده‌ای که شیمی را صرفاً «صورت تکامل‌یافتهٔ کیمیا» بداند پرهیز می‌کند. حتی در اروپای سدهٔ هفدهم واژگانی که بعدها به «کیمیاگری» و «شیمی» تفکیک شدند، هم‌پوشانی گسترده‌ای داشتند و جدایی معنایی امروزی آنها در دوره‌های بعد تثبیت شد.

کاربردهای مجازی و ادبی

از آنجا که کیمیا در تصور سنتی ماده‌ای بسیار نادر و دارای توانایی تبدیل مادهٔ کم‌ارزش به مادهٔ گران‌بها بود، این واژه در فارسی به‌صورت مجازی نیز برای هر چیز بسیار نادر، گران‌بها یا دگرگون‌کننده به کار رفت. فرهنگ‌های معین و عمید «چیز نادر و دست‌نیافتنی» را از معانی مجازی آن ثبت کرده‌اند.

این تصور در ادبیات فارسی امکان استعاره‌های گسترده‌ای فراهم کرد؛ دانش، عشق، دوستی، تربیت یا تأثیر انسان کامل می‌توانست به «کیمیا» تشبیه شود، زیرا چیزی پست یا ناقص را به مرتبه‌ای برتر می‌رساند. در اصطلاح عرفانی نیز «کیمیا» برای نیروی دگرگون‌کنندهٔ معنوی و در برخی فرهنگ‌ها برای مرشد کامل به کار رفته است.

نمونهٔ برجستهٔ این کاربرد، کیمیای سعادت اثر محمد غزالی است. غزالی خود توضیح می‌دهد که همان‌گونه که کیمیای مادی، مس و برنج را به زر تبدیل می‌کند، «کیمیای سعادت» قرار است گوهر انسان را از صفات ناپسند به کمال معنوی برساند. نام کتاب بنابراین بر پایهٔ همان معنای بنیادی «دگرگون‌کردن امر ناقص به امر کامل» ساخته شده است. ایرانیکا نیز عنوان این اثر را در معنای «کیمیای خوشبختی» توضیح می‌دهد.

واژهٔ «کیمیا» همچنین در فارسی قدیم به‌صورت مجازی در معانی «مکر»، «حیله»، «تدبیر» یا «افسون» نیز ثبت شده است. جالب آنکه گزارش‌های تاریخی از آغاز کاربرد واژهٔ کیمیا در جهان اسلام نیز نشان می‌دهند که این نام گاه بار تحقیرآمیز و معنایی نزدیک به حیله‌گری داشته است؛ امری که احتمالاً با بدگمانی عمومی نسبت به ادعای تبدیل فلزات و تقلب در فلزات گران‌بها ارتباط داشته است.

اصطلاحات وابسته

علم کیمیا و صنعت کیمیا نام‌های تاریخی رشته‌ای هستند که موضوع اصلی مقالهٔ کیمیاگری است. کیمیاگر به کسی گفته می‌شد که به این دانش و عملیات آن می‌پرداخت، و اهل کیمیا نیز نام جمعی کیمیاگران بود.

اکسیر در اصطلاح کیمیاگران بیشتر به مادهٔ فرضیِ مؤثر در دگرگونی مواد گفته می‌شد. سنگ فلاسفه نیز در سنت کیمیایی اروپایی و بخشی از سنت اسلامی ماده‌ای فرضی با نقشی مشابه بود. در فارسی عمومی، مرز میان این اصطلاح‌ها همیشه رعایت نشده و «کیمیا» خود می‌تواند به معنای اکسیر یا مادهٔ دگرگون‌کننده به کار رود.

کیمیا در طبقه‌بندی علوم خفیه

در برخی طبقه‌بندی‌های متأخرِ دانش‌های سنتی در جهان فارسی، کیمیا در شمار علوم خفیه یا علوم غریبه قرار گرفت. کیمیا، لیمیا، هیمیا، سیمیا و ریمیا را گاه مجموعاً خمسهٔ محتجبه، به معنی «پنج دانش پوشیده»، می‌نامیدند. این رده‌بندی متعلق به سنت‌های متأخر علوم خفیه است و نباید آن را تعریف جامع تاریخی کیمیا در همهٔ دوره‌ها و فرهنگ‌ها دانست.

حسین واعظ کاشفی در اسرار قاسمی کیمیا را از برترین علوم خفیه می‌شمارد و اهمیت آن را به بُعد معنوی‌ای که برای این دانش قائل بود پیوند می‌دهد. او در کنار کیمیاگران شناخته‌شده‌ای چون جابر بن حیان و طغرایی، از مولوی و سلطان ولد نیز در این زمینه نام می‌برد. این گزارش نشان‌دهندهٔ پیوندی است که در بخشی از سنت فارسی میان کیمیا و اندیشه‌های عرفانی برقرار شده بود.

بااین‌حال، همهٔ نویسندگان کیمیایی چنین رویکردی نداشتند. برای نمونه، آثار محمد بن زکریای رازی دربارهٔ کیمیا عمدتاً بر مواد، ابزارها و عملیات عملی تمرکز دارند و از زبان عرفانی و رمزیِ پررنگِ برخی دیگر از سنت‌های کیمیایی دورترند.

اکسیر در سنت جابری

یکی از مفاهیم اصلی مرتبط با کیمیا اکسیر بود؛ ماده‌ای که تصور می‌شد بتواند کیفیت فلزها را دگرگون کند و آنها را به مرتبه‌ای کامل‌تر برساند. در مجموعهٔ آثار منسوب به جابر بن حیان، اکسیر در پیوند با نظریه‌های پیچیده‌تری دربارهٔ ترکیب و «میزان» مواد بررسی شده است.

در کتاب الاحجار علی رأی بلیناس، از آثار منسوب به جابر، اکسیر بر حسب منشأ مواد آن به هفت گونه تقسیم شده است: اکسیر معدنی، حیوانی و گیاهی؛ و چهار گونهٔ دیگر که از آمیختن دو یا هر سه گروهِ معدنی، حیوانی و گیاهی به دست می‌آیند. این تقسیم‌بندی در نسخهٔ پیشین این مقاله نیز بر پایهٔ همین منبع آمده بود.

در برخی دیگر از نوشته‌های جابری، فلزها بر اساس نسبت میان کیفیت‌های گرم، سرد، تر و خشک توضیح داده می‌شوند. نظریهٔ موسوم به جیوه–گوگرد نیز پیدایش فلزها را از ترکیب اصلی جیوه‌ایِ سرد و تر و اصلی گوگردیِ گرم و خشک توضیح می‌داد. در این چارچوب، تغییر نسبت یا کیفیت این اصول می‌توانست مبنای نظریِ دگرگونی یک فلز به فلزی دیگر باشد.

مجموعهٔ جابری نظریهٔ دیگری با عنوان علم میزان نیز دارد که بر تعیین نسبت‌های دقیق میان عناصر و کیفیات مواد استوار بود. هدف از یافتن این نسبت‌ها، شناخت ساختمان مواد و امکان تغییر آنها بود؛ ازاین‌رو کیمیا در این آثار فقط مجموعه‌ای از دستورهای زرساختی نیست، بلکه بخشی از یک دستگاه گسترده‌تر دربارهٔ طبیعت مواد به‌شمار می‌آید.

دگرگونی و کمال فلزها

در بخش مهمی از نظریه‌های کیمیایی، فلزهای مختلف گونه‌هایی کاملاً بی‌ارتباط با یکدیگر تصور نمی‌شدند. تفاوت آنها می‌توانست نتیجهٔ نسبت متفاوت اجزا، کیفیت‌ها یا میزان «نضج» آنها باشد. از این دیدگاه، طلا کامل‌ترین حالت فلزی به شمار می‌رفت و امکان داشت فلزی کم‌کمال‌تر با تدبیر مناسب به مرتبه‌ای نزدیک به طلا یا نقره برسد.

کیمیاگران برای توضیح تأثیر اکسیر از تمثیل‌هایی مانند دارو و خمیرمایه استفاده می‌کردند: همان‌گونه که مقدار اندکی دارو بدن را دگرگون می‌کند یا خمیرمایه بر حجم زیادی از خمیر اثر می‌گذارد، تصور می‌شد مقدار اندکی «اکسیر اعظم» نیز بتواند بر مقدار بیشتری فلز گداخته اثر کند.

در برخی نظریه‌های جابری، به‌جای افزودن ماده‌ای واحد، دگرگونی فلز می‌توانست با برقراری تعادل میان کیفیات آن توضیح داده شود. برای نمونه، تغییر گرمی، سردی، تری یا خشکی فلز در چارچوب نظریهٔ میزان می‌توانست آن را به ویژگی‌های فلزی دیگر نزدیک کند.

زبان رمزی و نام‌های پوشیده

متون کیمیا اغلب از واژگان چندمعنا و نام‌های پوشیده برای مواد استفاده می‌کنند. این امر یکی از دلایل دشواری شناسایی دقیق مواد در نسخه‌های کیمیایی است. یک ماده ممکن بود در مراحل مختلفِ عملیات با نام‌های متفاوت خوانده شود و اصطلاح‌هایی چون «روح» نیز الزاماً به یک حالت فیزیکی واحد اشاره نداشتند.

نام اختران نیز گاه به جای نام فلزها به کار می‌رفت. برای نمونه، خورشید می‌توانست رمز طلا، ماه رمز نقره، هرمزد رمز قلع و کیوان رمز سرب باشد. چنین کاربردهایی بخشی از زمینهٔ تاریخی ارتباط میان کیمیا و اختربینی بود، هرچند استفاده از این نام‌های رمزی در همهٔ متون عربی و فارسی یکسان و به یک اندازه گسترده نبود.

این زبان رمزی همیشه به معنای بیان مفاهیم معنوی نبود. در بسیاری از موارد، نام‌های پوشیده برای پنهان‌کردن هویت ماده، حفظ اسرار حرفه‌ای یا بیان وضعیت ماده در یک مرحلهٔ مشخصِ عملیات به کار می‌رفتند.

اختلاف دربارهٔ امکان دگرگونی فلزها

امکان تبدیل حقیقی یک فلز به فلزی دیگر حتی در دورهٔ اسلامی نیز مورد اتفاق نظر نبود. ابن سینا در بخش طبیعیات شفا استدلال می‌کرد که کیمیاگر ممکن است ویژگی‌های ظاهری یک فلز، مانند رنگ، را تغییر دهد، اما نمی‌تواند جوهر یا نوع حقیقی آن را به فلزی دیگر تبدیل کند.

در مقابل، شماری از فیلسوفان و نویسندگان از امکان استحالهٔ فلزها دفاع کردند. فارابی استدلال می‌کرد که فلزها از لحاظ نوع بنیادی به یکدیگر نزدیک‌اند و بنابراین دگرگونی آنها، هرچند دشوار، ناممکن نیست. طغرایی نیز در حقائق الاستشهاد به‌طور مفصل به استدلال‌های منکران کیمیا، به‌ویژه دیدگاه‌های منسوب به ابن سینا، پاسخ داد. فخر رازی نیز در المباحث المشرقیه از امکان دگرگونی فلزها سخن گفت و زمین را به رحمی تشبیه کرد که فلزها در آن رشد و نضج می‌یابند.

این اختلاف نشان می‌دهد که بحث دربارهٔ کیمیا تنها نزاعی دربارهٔ موفقیت یا شکست یک آزمایش نبود، بلکه با پرسش‌های فلسفی دربارهٔ جوهر، عرض، ماهیت ماده و امکان تغییر نوع طبیعی اشیا پیوند داشت.

پیوند با کیمیاگری عملی

مقالهٔ اصلی: کیمیاگری

«کیمیا» به‌عنوان نام تاریخی دانش، با مجموعه‌ای گسترده از مواد و عملیات آزمایشگاهی همراه بود. در نوشته‌های رازی از مواد معدنی، فلزها، ارواح و اجساد، نمک‌ها، زاج‌ها و دیگر مواد سخن رفته و ابزارهایی چون قرع، انبیق، اثال، بوته و کوره‌های گوناگون شرح داده شده‌اند.

روش‌هایی چون تقطیر، تصعید، تکلیس، طبخ، گداختن و شستن مواد بخش مهمی از کار عملی کیمیاگران را تشکیل می‌دادند. شرح تفصیلی تاریخ، مواد، ابزارها و فنون این سنت در مقالهٔ کیمیاگری آمده است؛ در این مقاله تمرکز بر خودِ واژه و مفهوم «کیمیا» و کاربردهای آن در سنت فارسی و اسلامی است.

کیمیا و تبدیل عناصر در دانش جدید

یکی از بخش‌های مفصل نسخهٔ پیشین مقاله به امکان تبدیل سرب به طلا در فیزیک جدید اختصاص داشت. این موضوع را می‌توان به‌اختصار حفظ کرد، اما تبدیل هسته‌ای را نباید ادامه یا تأییدی بر روش‌های تاریخی کیمیا دانست. در شیمی جدید، سرب و طلا دو عنصر متفاوت با عددهای اتمی ۸۲ و ۷۹ هستند و واکنش‌های شیمیایی نمی‌توانند یکی را به دیگری تبدیل کنند.

در فیزیک هسته‌ای، تغییر شمار پروتون‌های هسته می‌تواند واقعاً عنصری را به عنصر دیگری تبدیل کند. برای نمونه، آزمایش آلیس در برخورددهنده هادرونی بزرگ نشان داده است که در برخوردهای بسیار پرانرژی، هسته‌های سرب می‌توانند با از دست دادن سه پروتون به هسته‌های طلا تبدیل شوند. مقدار طلای حاصل فوق‌العاده ناچیز و ناپایدار است و این فرایند هیچ کاربرد اقتصادی برای تولید طلا ندارد.

این نوع دگرگونی نتیجهٔ واکنش‌های هسته‌ای و فیزیک جدید است و از نظر سازوکار با تصور تاریخی کیمیاگران دربارهٔ اکسیر، نضج یا تغییر کیفیت فلزها تفاوت بنیادی دارد.

جستارهای وابسته

• کیمیاگری
• کیمیاگری و شیمی در اسلام قرون وسطی
• اکسیر
• سنگ فلاسفه
• کیمیای سعادت
• کبریت احمر
• ارواح و اجساد (کیمیاگری)

پیوند به بیرون

• Azogue. Journal for the Historical-Critical Study of Alchemy: Azogue is an electronic journal covering all aspects of the history of alchemy. It tries to stimulate and communicate research, theory, methodology and analytical strategies on this role.
• "Mercurio Radiante". Alquimia y Hermetismo.
• Dictionary of the History of Ideas: Alchemy
• Skeptical Chemists: from alchemy to chemistry, tracing the contributions of Paracelsus
• The Alchemy Museum in Kutna Hora: World's First Museum Dedicated to Alchemy in All Its Aspects
• A 16th century lab in a 21st century lab: Analytical study of the archaeological remains of an alchemical laboratory
• The Story of Alchemy and the Beginnings of Chemistry, 1913, from پروژه گوتنبرگ
• The Alchemy Website: A collection of many alchemical texts and other alchemical information
• "The Chymistry of Issac Newton" including re-enactments of his experiments and teaching resources (part of the Newton Project)
• "Transforming the Alchemists", نیویورک تایمز، August 1, 2006. Historical revisionism and alchemy.

منابع

• کوشان، یعقوب (۱۳۹۳). فرهنگ اصطلاحات صنعت کیمیا. قم: مجمع ذخایر اسلامی. ص. ۱۶۵. شابک ۹۷۸-۹۶۴-۹۸۸۵-۷۱-۱. {{cite book}}: از متن "تاریخ بازبینی" صرف نظر شد (کمک)نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)