هادس

هادس
پادشاه جهان زیرین خدای مردگان و ثروت
نیم‌تنهٔ هادس؛ نسخه‌ای رومی برگرفته از یک اثر اصلی یونانی متعلق به سدهٔ پنجم پیش از میلاد.
اقامتگاه	دنیای مردگان
نماد	سرو، نرگس، کلید، مار، نعناع، سگ، ارابه
اطلاعات شخصی
والدین	کرونوس و رئا
خواهر و برادر	پوزئیدون، دمتر، هستیا، هرا، زئوس
همسر	پرسفونه
همتای رومی	دیس پاتر

هادِس (یونانی باستان: ᾍδης)، در دین و اسطوره‌شناسی یونان باستان، خدای مردگان، ثروت و پادشاه جهان زیرین بود؛ به‌گونه‌ای که نام او بعدها مترادف با خودِ جهان زیرین شد. هادس بزرگ‌ترین پسر کرونوس و رئا بود، هرچند این موضوع همچنین باعث می‌شد که او آخرین فرزندی باشد که پس از بلعیده شدن توسط پدرش، دوباره از بدن او خارج شد. او و برادرانش، زئوس و پوزئیدون، نسل خدایان پدرشان یعنی تایتان‌ها را شکست دادند، سرنگون کردند و جایگزین آنان شدند و سپس فرمانروایی مشترک بر جهان هستی را به دست آوردند. در تقسیم قلمروها، جهان زیرین به هادس رسید، آسمان به زئوس واگذار شد و دریاها سهم پوزئیدون شدند. زمینِ استوار که برای مدت طولانی قلمرو گایا (الهه زمین) بود، به‌طور هم‌زمان در اختیار هر سه برادر قرار داشت.

اسطوره‌نگاران دورهٔ روم بعدها خدای اتروسکی «آیتا» و خدایان رومی «دیس پاتر» و «اورکوس» را با هادس یکسان دانستند و همهٔ این شخصیت‌ها را در قالب «پلوتو» ادغام کردند؛ نامی لاتینی‌شده از «پلوتون» (یونانی باستان: Πλούτων). این نام در اصل لقبی کنایی به معنای ثروتمند یا دارای دارایی فراوان بود که اغلب برای هادس به کار می‌رفت.

ریشه‌شناسی

نام هادس (یونانی باستان: ᾍδης) از دیرباز موضوع پژوهش زبان‌شناسان و اسطوره‌شناسان بوده است. از دوران باستان رایج‌ترین تفسیر این نام آن را مشتق از پیشوند منفیِ یونانی «ἀ-» و ریشهٔ فعل «ἰδεῖν» به معنای «دیدن» می‌دانست؛ از این رو هادس به معنای «نادیدنی»، «آن‌که دیده نمی‌شود» یا «پنهان» تفسیر می‌شد. افلاطون در رسالهٔ کراتیلوس این نام را به مفهوم نادیدنی بودن پیوند می‌دهد، اما در عین حال تفسیر فلسفی دیگری نیز ارائه می‌کند و هادس را خدایی می‌داند که ارواح را با خرد و گفتار خویش نزد خود نگاه می‌دارد. با وجود جنبهٔ فلسفی این توضیح، بیشتر زبان‌شناسان جدید تفسیر «نادیدنی» را محتمل‌ترین ریشه‌شناسی نام هادس می‌دانند. این معنا با ویژگی‌های اسطوره‌ای هادس نیز سازگار است، زیرا او در اعماق زمین فرمانروایی می‌کند و به‌ندرت در جهان زندگان ظاهر می‌شود. همچنین در برخی روایت‌ها صاحب کلاه‌خودی جادویی است که دارندهٔ آن را نامرئی می‌کند؛ کلاه‌خودی که بعدها پرسئوس و برخی قهرمانان دیگر نیز از آن بهره بردند.

در متون یونانی، نام هادس علاوه بر خود خدا، برای قلمرو مردگان نیز به کار می‌رفت. از این رو در بسیاری از منابع کلاسیک، واژهٔ «هادس» می‌تواند هم به فرمانروای جهان زیرین و هم به خودِ جهان زیرین اشاره داشته باشد. برخی پژوهشگران پیشنهاد کرده‌اند که این نام ممکن است ریشه‌ای پیشایونانی داشته باشد و از زبانی که پیش از ورود یونانی‌زبانان در منطقه رواج داشته، به یونانی راه یافته باشد. با این حال، شواهد کافی برای اثبات این فرضیه وجود ندارد و بیشتر زبان‌شناسان همچنان ریشه‌شناسی سنتیِ «نادیدنی» را معتبرتر می‌دانند. از آنجا که نام هادس بار معنایی ناخوشایندی داشت، یونانیان غالباً از به زبان آوردن مستقیم آن پرهیز می‌کردند و به جای آن از القاب احترام‌آمیز استفاده می‌کردند. مشهورترین این القاب «پلوتون» (Πλούτων) به معنای «ثروتمند» یا «بخشندهٔ ثروت» بود. این نام به ارتباط هادس با ثروت‌های نهفته در دل زمین، از جمله فلزات گران‌بها و حاصلخیزی خاک، اشاره داشت و از سدهٔ پنجم پیش از میلاد به بعد رواج فراوان یافت. از دیگر القاب او می‌توان به «پُلی‌دگمون» اشاره کرد که به پذیرش همهٔ مردگان در قلمرو او اشاره دارد.

شخصیت

هادس و پرسفونه، نقشِ مدالیونی بر یک کیلیکس آتیکی با نقش‌های سرخ، حدود ۴۴۰ تا ۴۳۰ پیش از میلاد، موزهٔ بریتانیا

هادس در اساطیر یونان فرمانروای جهان مردگان و یکی از سه فرمانروای اصلی کیهان پس از تقسیم جهان میان فرزندان کرونوس بود. اگرچه مرگ در فرهنگ یونانی اغلب با ترس، اندوه و شومی همراه بود، خودِ هادس معمولاً به‌عنوان خدایی شرور تصویر نمی‌شد. در سنت فلسفی یونان، به‌ویژه در آثار افلاطون، او بیشتر در مقام داور و فرمانروایی دادگر بر ارواح مردگان ظاهر می‌شود تا موجودی اهریمنی یا بدخواه. هادس عموماً شخصیتی آرام، دور از کشمکش‌های المپی و نسبتاً منفعل در امور جهان زندگان داشت. وظیفهٔ اصلی او حفظ نظم جهان زیرین و اطمینان از اجرای قوانین تغییرناپذیر مرگ بود. با این حال، او خدایی سخت‌گیر و انعطاف‌ناپذیر نیز به‌شمار می‌رفت و هیچ استثنایی در برابر قوانین قلمرو خود قائل نمی‌شد. قلمرو او سرزمینی بود که تمامی انسان‌ها پس از مرگ به آن وارد می‌شدند. هادس بر ارواح مردگان، داوران جهان زیرین و موجودات گوناگونی چون سربروس، سگ نگهبان دروازه‌های جهان مردگان، فرمان می‌راند. او به‌ندرت جهان زیرین را ترک می‌کرد و بیشتر توجه خود را معطوف به حفظ نظم قلمرو خویش می‌ساخت.

در اسطوره‌ها، هادس نسبت به تلاش برای گریز از مرگ یا خروج غیرمجاز از جهان زیرین حساسیت ویژه‌ای نشان می‌دهد. از همین رو، شخصیت‌هایی مانند سیزیف که مرگ را فریب داد یا پیریتوس که قصد ربودن پرسفونه را داشت، به مجازات‌هایی ابدی محکوم شدند. پیریتوس و همراهش تسئوس پس از ورود به جهان زیرین بر صندلی‌ای جادویی گرفتار شدند و تنها تسئوس بعدها به یاری هراکلس نجات یافت. نمونهٔ دیگری از حساسیت هادس نسبت به نظم مرگ در داستان آسکلپیوس دیده می‌شود. آسکلپیوس، فرزند آپولون، چنان در پزشکی مهارت یافت که می‌توانست مردگان را زنده کند. این توانایی نظم طبیعی جهان را تهدید می‌کرد و در برخی روایت‌ها هادس از این وضعیت نزد زئوس شکایت برد. سرانجام زئوس با صاعقه آسکلپیوس را کشت، هرچند بعدها او را در شمار خدایان پذیرفت. هادس تنها در شمار اندکی از اسطوره‌ها در جهان زندگان ظاهر می‌شود. مشهورترین نمونه، ربودن پرسفونه است که طی آن هادس از جهان زیرین بیرون آمد و دختر دمتر را به قلمرو خود برد. در روایتی دیگر، هنگامی که هراکلس در نبردی پیرامون شهر پیلوس او را با تیر زخمی کرد، هادس برای درمان به المپ رفت و از پزشکی پائیون بهره گرفت. با وجود دشواری ورود به جهان مردگان، شماری از قهرمانان و شخصیت‌های اسطوره‌ای موفق شدند در زمان حیات خود به آنجا سفر کنند. از جملهٔ آنان می‌توان به اودیسئوس، آئنیاس، اورفئوس، هراکلس، تسئوس، پیریتوس و سایکی اشاره کرد. بیشتر این سفرها با هدف کسب دانشی ویژه، انجام مأموریتی الهی یا بازگرداندن فردی از جهان مردگان صورت گرفت.

اسطوره‌شناسی

سال‌های آغازین

هادس در نسل دوم خدایان یونانی و از فرزندان کرونوس و رئا بود. بر اساس روایت هزیود، او همراه با دیگر فرزندان کرونوس در دوره‌ای به دنیا آمد که تایتان‌ها بر جهان فرمان می‌راندند. کرونوس که از پیشگویی سقوط خود به دست یکی از فرزندانش بیم داشت، هر یک از فرزندان خود را پس از تولد می‌بلعید؛ بنابراین هادس نیز مانند هستیا، دمتر، هرا و پوزئیدون در درون پدر خود زندانی شد. تنها زئوس از این سرنوشت در امان ماند، زیرا رئا او را پنهان کرد و به جای او سنگی پیچیده‌شده در پارچه به کرونوس داد. هنگامی که زئوس بزرگ شد، با کمک رئا و متیس راهی یافت تا کرونوس را وادار کند فرزندان بلعیده‌شدهٔ خود را بازگرداند. به این ترتیب هادس و دیگر خواهران و برادرانش دوباره به جهان بازگشتند.

نبرد تیتان‌ها و تقسیم جهان

هادس همراه با سربروس، تندیس مربوط به اواسط سدهٔ دوم میلادی از نیایشگاه خدایان مصری در گورتینا

پس از آنکه زئوس و خواهران و برادرانش از شکم کرونوس رهایی یافتند، نبردی بزرگ میان نسل جوان خدایان المپی و نسل قدیم تیتان‌ها آغاز شد که در اساطیر یونان با نام تایتانوماخیا («نبرد تیتان‌ها») شناخته می‌شود. این جنگ بنا بر روایت هزیود ده سال به طول انجامید و سرنوشت فرمانروایی جهان را تعیین کرد. در آغاز این نبرد، بسیاری از تیتان‌ها به رهبری کرونوس در برابر زئوس و متحدانش ایستادند. در مقابل، زئوس برای تقویت نیروهای خود، سیکلوپ‌ها و هکاتونکایرها (غول‌های صد دست) را که پیش‌تر توسط اورانوس و سپس کرونوس زندانی شده بودند، آزاد کرد. سیکلوپ‌ها برای قدردانی از آزادی خود، سلاح‌های ویژه‌ای برای سه برادر اصلی ساختند: آذرخش برای زئوس، سه‌شاخه برای پوزئیدون و کلاه‌خود نامرئی‌کننده برای هادس. هادس در این جنگ نقشی کمتر از زئوس و پوزئیدون در روایت‌های باقی‌مانده دارد، اما حضور او به‌عنوان یکی از سه برادر اصلی در جبههٔ المپیان اهمیت داشت. بر اساس روایتی که آپولودوروس نقل می‌کند، هادس با استفاده از کلاه‌خود جادویی خود وارد قلمرو دشمن شد و به‌صورت پنهانی سلاح‌های تیتان‌ها را نابود کرد، در حالی که پوزئیدون کرونوس را تهدید می‌کرد و زئوس نبرد نهایی را رهبری می‌کرد. در پایان جنگ، تیتان‌ها شکست خوردند. بسیاری از آنان، از جمله کرونوس و متحدان اصلی‌اش، به تارتاروس ــ ژرف‌ترین بخش جهان زیرین ــ افکنده شدند و هکاتونکایرها مأمور نگهبانی از آنان شدند. با این حال، برخی تیتان‌ها مانند اوکئانوس، پرومته و چند تن دیگر در همهٔ روایت‌ها سرنوشت یکسانی ندارند و همیشه دشمن زئوس معرفی نمی‌شوند.

پس از پیروزی خدایان جدید، مسئلهٔ تقسیم فرمانروایی جهان مطرح شد. بر پایهٔ روایت هومر در ایلیاد و نیز گزارش آپولودوروس، سه برادر بزرگ‌تر یعنی زئوس، پوزئیدون و هادس با قرعه‌کشی قلمروهای اصلی را میان خود تقسیم کردند. زئوس فرمانروای آسمان شد، پوزئیدون بر دریاها فرمان راند و هادس فرمانروایی جهان مردگان و قلمرو زیرزمینی را به دست آورد. این تقسیم به معنای شکست یا مقام پایین‌تر هادس نبود؛ بلکه او یکی از سه فرمانروای اصلی کیهان به شمار می‌رفت. با وجود آنکه جهان زیرین از دید یونانیان جایگاهی تاریک و دور از جهان زندگان بود، قلمرو هادس بخشی ضروری از نظم کیهانی محسوب می‌شد، زیرا سرنوشت همهٔ مردگان در آنجا رقم می‌خورد و حتی خدایان دیگر نیز حق دخالت مستقیم در قوانین آن را نداشتند. با این حال، برخلاف زئوس که در کوه المپ اقامت داشت و پوزئیدون که در میان دریاها حضور داشت، هادس معمولاً از جهان زندگان دور می‌ماند. همین جدایی باعث شد که در اساطیر یونانی کمتر در داستان‌های مربوط به خدایان المپی حضور داشته باشد و شخصیت او بیشتر با مفهوم مرگ، سرنوشت پس از مرگ و نظم جهان زیرین پیوند بخورد.

ربودن پرسفونه

«ربودن پرسفونه» اثر جان لورنزو برنینی (۱۶۲۱ تا ۱۶۲۲) در گالری بورگسه در رم

مهم‌ترین اسطوره دربارهٔ هادس، داستان ربوده شدن پرسفونه و ازدواج او با فرمانروای جهان زیرین است. این روایت به‌ویژه در سرود همری به دمتر (یکی از سرودهای منسوب به هومر) به‌تفصیل آمده و یکی از مهم‌ترین اسطوره‌های مرتبط با آیین‌های دینی یونان باستان به شمار می‌رود. پرسفونه، که در برخی منابع با نام کورِه (به معنای «دختر») نیز شناخته می‌شود، دختر زئوس و دمتر، الههٔ کشاورزی و حاصلخیزی، بود. او روزی همراه با دختران اوکئانوس در دشتی مشغول چیدن گل بود که ناگهان زمین شکافته شد و هادس با ارابه‌ای باشکوه از جهان زیرین پدیدار شد. بنا بر روایت سرود همری، هادس به فرمان زئوس پرسفونه را ربود تا او را به همسری خود در جهان مردگان درآورد.

دمتر پس از ناپدید شدن دخترش، نه علت رفتن او را می‌دانست و نه از جایگاهش آگاه بود. او نه روز و نه شب در جست‌وجوی پرسفونه سراسر جهان را پیمود و در سوگ او از انجام وظایف خود به‌عنوان الههٔ باروری خودداری کرد. در نتیجه، زمین خشک شد، گیاهان رشد نکردند و انسان‌ها با خطر قحطی روبه‌رو شدند. سرانجام هلیوس، خدای خورشید که همه‌چیز را می‌دید، حقیقت را برای دمتر آشکار کرد: هادس پرسفونه را با اجازهٔ زئوس به جهان زیرین برده است. دمتر از این تصمیم خشمگین شد و اعلام کرد تا زمانی که دخترش بازنگردد، باروری زمین را بازنخواهد گرداند. این بحران سرانجام زئوس را وادار کرد میان خواست هادس و خشم دمتر داوری کند. زئوس پیام‌آور خدایان، هرمس، را نزد هادس فرستاد تا پرسفونه را بازگرداند. هادس پذیرفت که او را آزاد کند، اما پیش از رفتن، دانه‌های انار به او داد. پرسفونه از آن دانه‌ها خورد و بر اساس قانون جهان زیرین، هرکس غذایی از قلمرو مردگان بخورد، بخشی از وجودش به آن جهان تعلق پیدا می‌کند. در نتیجه، توافقی شکل گرفت که پرسفونه بخشی از سال را نزد مادرش دمتر در جهان زندگان و بخشی از سال را در کنار هادس در جهان زیرین سپری کند. بازگشت او باعث شکوفایی طبیعت و رفتنش باعث فرارسیدن دورهٔ سردی و ناباروری زمین می‌شد. این روایت بعدها به یکی از توضیح‌های اسطوره‌ای برای چرخهٔ فصل‌ها تبدیل شد.

هادس (سمت راست) و پرسفونه (سمت چپ). جزئیاتی از یک آمفورای آتیکی با نقش قرمز، حدود ۴۷۰ پیش از میلاد. از ایتالیا

در برخی روایت‌های متأخر، رابطهٔ هادس و پرسفونه صرفاً به شکل یک ربایش خشونت‌آمیز تصویر نمی‌شود، بلکه آن دو به‌عنوان زوج فرمانروای جهان زیرین معرفی می‌شوند. با این حال، در سنت‌های کلاسیک اولیه، تأکید اصلی داستان بر اندوه دمتر، جدایی مادر و دختر و پیامدهای آن برای جهان انسان‌هاست. این اسطوره همچنین پایهٔ بخش مهمی از آیین‌های اسرار الئوسی بود؛ آیین‌هایی که در شهر الئوسیس برگزار می‌شد و وعدهٔ نوعی امید برای سرنوشت انسان پس از مرگ را به پیروان خود می‌داد.

معشوقه‌ها و فرزندان

اگرچه هادس در مقایسه با بسیاری از خدایان یونانی کمتر با روابط عاشقانه و فرزندان متعدد پیوند دارد، برخی منابع باستانی برای او معشوقگان و فرزندانی نیز ذکر کرده‌اند. یکی از این شخصیت‌ها لوکه بود؛ زیباترینِ نیمف و دختر اوکئانوس. بر پایهٔ روایتی که در منابع متأخر حفظ شده است، هادس عاشق او شد و او را به جهان زیرین برد. لوکه تا پایان عمر در قلمرو مردگان زندگی کرد و پس از مرگش، هادس برای تسکین اندوه خود یادبودی شایسته از عشقشان پدید آورد. او در دشت‌های الیزیوم، جایی که نیکوکاران زندگی پس از مرگ خود را سپری می‌کردند، درختی سفیدرنگ آفرید. بعدها گفته می‌شد هراکلس پس از بازگشت از جهان زیرین، تاج پیروزی خود را از شاخه‌های همین درخت ساخت.

معشوقهٔ دیگری که با هادس ارتباط داده شده، مینته (یا منته) است؛ نیمفی که با رود کوکیوتوس پیوند داشت. روایت‌های گوناگون سرنوشت متفاوتی برای او نقل می‌کنند. در برخی منابع، پرسفونه از روی حسادت او را لگدمال کرد و به گیاه نعناع تبدیل ساخت؛ در روایات دیگر، دمتر عامل این دگرگونی است. همچنین گاه گفته می‌شود هادس پیش از ازدواج با پرسفونه با مینته رابطه داشت و پس از ازدواج او را ترک کرد. در یک کتیبهٔ تدفینی از پانتیکاپایون در کریمه، متعلق به حدود سدهٔ دوم یا نخست پیش از میلاد، از دختری به نام تئوفیله یاد شده که هادس شیفتهٔ زیبایی او شد و وی را به جهان زیرین برد. این روایت در اسطوره‌شناسی کلاسیک چندان شناخته‌شده نیست و تنها از همین گواهی محلی شناخته می‌شود.

برخی سنت‌های دینی و عرفانی یونانی نیز برای هادس فرزندانی قائل بودند. در قطعه‌ای باقی‌مانده از نمایشنامه‌ای گمشده اثر آیسخولوس، زاگرئوس پسر هادس معرفی شده است. با این حال، در بیشتر سنت‌های اورفیکی و متأخر، زاگرئوس معمولاً فرزند زئوس و پرسفونه دانسته می‌شود. در سرودهای اورفیکی و برخی متون وابسته به سنت اورفیکی، الهه‌های انتقام گاه فرزندان هادس و پرسفونه معرفی شده‌اند؛ نسبی که با روایت مشهورتر هزیودی، که آنان را از خون اورانوس می‌داند، تفاوت دارد. همچنین در سودا، دانشنامهٔ بیزانسی سدهٔ دهم میلادی، از ماکاریا به‌عنوان دختر هادس یاد شده است. او تجسم «مرگِ نیک» یا مرگ آرام و مبارک به‌شمار می‌رفت و نباید با ماکاریای دیگری که دختر هراکلس بود اشتباه گرفته شود.

القاب، نمادها و جایگاه دینی

هادس، به‌عنوان خدای مردگان، برای زندگان شخصیتی هراس‌انگیز بود. یونانیان باستان از بردن نام او پرهیز می‌کردند و برای اشاره به او از لقب‌ها و تعبیرهای کنایی استفاده می‌کردند. آنان هنگام نیایش یا قربانی برای خدایان زیرزمینی، از جمله هادس، آیین‌هایی متفاوت از آیین‌های مربوط به خدایان آسمانی به‌جا می‌آوردند؛ از جمله اینکه قربانی را در گودالی در زمین تقدیم می‌کردند و خون آن را به زمین می‌ریختند. مشهورترین لقب هادس «پلوتون» (Πλούτων) به معنای «ثروتمند» یا «دارندهٔ ثروت» بود. این نام از واژهٔ یونانی «پلوتوس» به معنای ثروت گرفته شده است و به این باور اشاره دارد که فلزات گران‌بها، گوهرها و حاصلخیزی نهفته در دل زمین، همگی به قلمرو فرمانروایی او تعلق دارند. از سدهٔ پنجم پیش از میلاد به بعد، لقب پلوتون به‌تدریج در ادبیات و آیین‌های دینی از نام هادس رایج‌تر شد. از دیگر لقب‌های او می‌توان به «کلیمِنوس» (نامدار)، «پولودِگمون» (پذیرندهٔ بسیاری) و «اوبولئوس» اشاره کرد. این نام‌ها در اصل تعابیر احترام‌آمیز و کنایی بودند که برای پرهیز از تلفظ مستقیم نام هادس به کار می‌رفتند و بعدها به بخشی از سنت دینی و ادبی یونان تبدیل شدند.

هادس باوجود پیوند نزدیکش با مرگ، خودِ مرگ به شمار نمی‌رفت. در اساطیر یونانی، تاناتوس، فرزند نیکس و اربوس، تجسم مرگ بود؛ درحالی‌که هادس فرمانروای قلمرویی بود که مردگان پس از مرگ به آن وارد می‌شدند. با این حال، در برخی آثار ادبی، به‌ویژه در تراژدی‌ها، مرز میان این دو شخصیت گاه مبهم می‌شود و نام هادس می‌تواند هم به خدای جهان زیرین و هم به خودِ قلمرو مردگان اشاره داشته باشد. یونانیان برای جلب رضایت هادس معمولاً حیوانات سیاه‌رنگ، به‌ویژه گوسفند یا قوچ سیاه، قربانی می‌کردند. این قربانی‌ها شبانه یا در مکان‌هایی مرتبط با جهان زیرین انجام می‌شد و با آیین‌های مخصوص خدایان مردگان همراه بود. از مهم‌ترین نمادهای هادس می‌توان به کلاه‌خود نامرئی‌کنندهٔ او اشاره کرد؛ کلاهی جادویی که سیکلوپ‌ها در جریان جنگ تایتان‌ها به او بخشیدند و به دارندهٔ خود توانایی نامرئی شدن می‌داد. همچنین کلید جهان زیرین، عصای فرمانروایی، درخت سرو، گل نرگس و گاه مار از نمادهای مرتبط با او به شمار می‌رفتند.

در برخی سنت‌های دینی و عرفانی، هادس با خدایان و نیروهای زیرزمینی دیگر نیز همسان انگاشته می‌شد. برای نمونه، برخی نویسندگان باستانی از او با عنوان «زئوس زیرزمینی» (Ζεὺς καταχθόνιος) یاد کرده‌اند تا جایگاه او را به‌عنوان فرمانروای جهان زیرین در برابر فرمانروایی زئوس بر آسمان نشان دهند. با این حال، پژوهشگران امروزی معمولاً میان هادس و ایزدان دیگری چون زئوس میلیخیوس تمایز قائل می‌شوند، هرچند هر دو با نیروهای زیرزمینی و آیین‌های کاتاخثونی پیوند داشته‌اند.

جستارهای وابسته

• دنیای مردگان در فرهنگ یونانی
• پلوتو
• پرسفونه