Burundi

Burundiko Errepublika
Republika y'u Burundi République du Burundi
Ereserkia: Burundi Bwacu
Goiburua: Ubumwe, Ibikorwa, Iterambere (ki) Unité, Travail, Progrès (fr)
Burundiko bandera Burundiko armarria
Geografia
Hiriburua	Gitega 3°25′42″S 29°55′30″E
Azalera	27.834 km²
Punturik altuena	Mount Heha (en) (2.684 m)
Punturik sakonena	Tanganyika (772 m)
Kontinentea	Afrika
Mugakideak	Kongoko Errepublika Demokratikoa, Ruanda eta Tanzania
Administrazioa
Gobernu-sistema	demokrazia ordezkatzaile eta presidentzialismo
Burundiko presidentea	Évariste Ndayishimiye
Legebiltzarra	Burundiko Parlamentua
Harreman diplomatikoak	Ikusi mapa Wikidatan
Zeren kide	ikusi AFRISTAT (en) Aduanen Mundu Erakundea African Continental Free Trade Area (en) Afrikako, Karibeko eta Ozeano Bareko Herrialdeak Afrikar Batasuna Arma Kimikoak Debekatzeko Erakundea Arma Nuklearren Ez Ugaritze Hitzarmena Berreraikuntza eta Garapeneko Nazioarteko Bankua Economic Community of Central African States (en) Frankofonia Garapeneko Afrikako Bankua Inbertsioen Berme Agentzia Multilaterala International Civil Defence Organisation Interpol Merkataritzaren Mundu Erakundea Munduko Meteorologia Erakundea Nazio Batuen Erakundea Nazio Batuen eta Afrikar Batasunaren Operazio Hibridoa Darfurreko Nazioarteko Finantza Korporazioa Nazioarteko Garapen Elkartea Nazioarteko Inbertsio Gatazkak Konpontzeko Zentroa Osasunaren Mundu Erakundea Posta Batasun Unibertsala Telekomunikazioen Batasun Internazionala UNESCO
Demografia
Biztanleria	13.689.450
Dentsitatea	491,82 bizt/km²
Hizkuntza ofizialak	ikusi kirundi frantses ingeles
Erabilitako hizkuntzak	ikusi Kiswahili, frantses eta kirundi
Ezkontzeko adina	gizonezko: 21 emakumezko: 18
Emankortasun-tasa	5,948 (2014)
Eskolaratu gabeko umeak	824.000 (2015)
Alfabetizazioa	% 85,5 (2015)
Bizi-itxaropena	57,481 (2016)
Giniren koefizientea	38,6 (2013)
Giza garapen indizea	0,426 (2021)
Ekonomia
BPG nominala	3.477.502.178,2766 $ (2017)
BPG per capita	292 $ (2017)
BPG erosketa botere paritarioa	7.990.111.427 nazioarteko dolar (2017)
BPG per capita EAPn	735,45 nazioarteko dolar (2017)
BPGaren hazkunde erreala	−1 % (2016)
Erreserbak	97.402.580 $ (2017)
Inflazioa	9,5 % (2016)
Historia
Sorrera data: 1962ko uztailaren 1a
Bestelako informazioa
Aurrezenbakia	+257
ISO 3166-1 alpha-2	BI
ISO 3166-1 alpha-3	BDI
Ordu eremua	ikusi UTC+02:00 : Africa/Bujumbura
Elektrizitatea	220 V. 50 Hz.europar loki eta Type E (en)
Internet domeinua	.bi
presidence.gov.bi

Burundi (kirundiz buˈɾundi eta frantsesez byˈʁyndi ahoskatua), ofizialki Burundiko Errepublika (kirundiz: Republika y'Uburundi; frantsesez: République du Burundi), Ekialdeko Afrikako estatu burujabea da, Aintzira Handien eskualdean dagoena.

27.816 kilometro koadroko eremua hartzen du, eta 2020an 11,9 milioi biztanle zituen. Afrikako herrialdeen artean biztanle dentsitate handienetako bat.

Gitega da hiriburua, 2019tik, Burundi erresumako hiriburu historikoa. Aro kolonialean haren lekua hartu zuen Bujumbura hiriaren ordez, herrialdeko handiena.

Mugak

Afrikako Ekialdeko Riftean dago. Iparraldean Ruandarekin du muga, Akanyaru ibaia eta Rweru eta Cohoha lakuak muga lerro nagusiak. Mendebaldean, Kongoko Errepublika Demokratikoarekin, tartean Tanganyka lakua eta Ruzizi ibaia. Eta ekialdean eta hegoaldean, Tanzaniarekin.

Geografia

Afrikako herrialderik txikienetakoa da Burundi, kontinente afrikarreko bihotzean, ez du itsas kostalderik. Klima ekuatoriala du. Rift Haran Handiaren mendebaldeko adarrean, goi-ordoki batean dago.

Erdiko goi-ordokiaren batez besteko garaiera 1700 metrokoa da, ekialde eta hegoaldean erliebe baxuagoa dituena, Tanzaniako muga aldera. Tontor garaiena Heha mendia da (2690 m).

Nilo ibaiaren goiko iturburuak Burundin daude. Iparraldeko Rweru lakuan, Ruandako mugan, sortzen da Victoria aintziran isurtzen den Kagera ibaia, eta bere ibaia adarrak. Beste laku garrantzitsu bat Tanganyka aintzira da, herrialdearen hego-mendebalde osoan.

Burundiko lurrak nagusiki nekazaritzan eta behien abeltzaintzan erabiltzen dira. Garaierari esker tse-tse euliaren eraginetik libre. Landa-asentamenduek ingurumen-arazoak eragin dituzte, hala nola baso-soiltzea, higadura eta habitaten suntsipena. Herrialdearen deforestazioa ia erabatekoa izan da, gehiegizko populazioaren ondorioz, % 9ko urteko galerarekin 1990. eta 2000. urteen bitartean. XXI. mende hasieran lurraldearen %6 baino ez zen zuhaitz-azalera .

Burundik bi parke nazional ditu, 1982an sortuak basa-bizitza hondarrei eusteko. Kibira parke nazionaleko oihan tropikala, ipar-mendebalderantz, Ruandako Nyungwe parke nazionalaren luzapen txiki bat, 400 km² inguru . Eta Ruvubu parke nazionaleko sabana ekosistema, 500 km² inguru, izen bereko ibaiaren ertzean.

Jendartea

Twa, hutu eta tutsi komunitateak dira Burundiko zaharrenak. Twa edo pigmeoak ehizan eta beste jarduera biltzaileetan, haien lurraldeak galtzen joan ziren, eta populazioaren %1 baino gutxiago dira gaur egun. Hutuak eta tutsiak, batzuetan etnia eta bestetan kasta gisa bereiziak, kirundi hizkuntza partekatzen dute, eta erlijio eta kultur usadio gehienak. Hutuak, populazioaren %85 bat, nekazaritzan aritu izan dira, batez ere. Eta tutsiak, populazioaren %14 bat, behi azienden jabeak, elite soziopolitiko eta militarrak, historikoki.

Burundi jendarte landatarra da batez ere, biztanleriaren % 13,4 baino ez baitzen hiriguneetan bizi 2019an. Oso populatua dago, eta gazte askok emigratzen dute, bizimodu baten bila. Bortizkeria politikoaren erruz hamarkadetan alde egindako diaspora zabal bat egoteaz gain, eta errefuxiatu burundiarren eremuak Tanzanian .

Munduko herrialde pobreenetako bat da, hainbat indize sozio-ekonomikotan: per capita errenta, pobrezia tasa, Giza Garapenaren Indizea, hezkuntzan, medikuen kopuruan, elektrizitaterako sarbidean, esportazioak...

Historia

Laburpena

Elite tutsiek gobernatu zuten Burundiko erresuma berrehun urte baino gehiagoz. Atlantikoko eta ekialdeko esklabo-salerosketa bideetatik aparte, neurri handi batean, esploratzaile europarrak ere beranduago iritsi ziren. Hala, lehen indar kolonialak iristean, XIX. mende amaieran, muga eta egitura soziopolitiko aski antolatuak topatu zituzten. Alemaniak, lehenik, eta gero Belgikak, Burundi okupatu zutenean, Ruandarekin batera, egitura zahar haietan sostengatu ziren, Ruanda-Urundi izeneko kolonia kudeatzeko.

1962an independentzia lortu zutenean, Burundik eta Ruandak oso bide ezberdinak hartu zituzten. Burundin ez zen egon, Ruandan bezala, hutu iraultza bat. Dinastia tutsiaren monarkia konstituzional baten tarte labur bat egon zen, 1966an errepublika ezarri zen arte, UPRONA alderdi bakarrekoa, militar tutsien estatu kolpe baten ondoren.

Dena den, tentsio etnikoak areagotzen joan ziren Burundin ere, Ruandako gertakariei beti adi, eta alderantziz. 1959ean eta 1962an tutsi ruandarren errefuxiatu oldeak iritsi ziren. Eta gero lehen hutu mugimendu askatzaileak piztu ziren Burundin ere, bortizki erreprimituak, milaka hildako eta iheslarien oldeekin, 1972an. Ruandan tutsien kontrako erasoak eta errefuxiatu olde berriak eragin zituztenak, 1973an.

Bitartean, militar tutsien Estatu kolpe gehiago etorri ziren. 1993an, alderdi anitzeko lehen hauteskundetan FRODEBU alderdi hutua nagusitu eta jarraian estatu kolpe saio bati gerra zibil odoltsu batek jarraitu zion, 2003ra arte luzatu zena.

Arushako bake akordioa sinatu eta 2005etik presidente hutuak egon dira, baina bortizkeria politikoa ez da amaitu.

XIX. mende amaiera arte

Gishorako danbor-santutegia, Gitega hiriburutik hurbil

Burundi herrialde afrikar bakanetako bat da, ondoko Ruandarekin batera, Afrikako antzinako erresuma baten jarraipen zuzena dena. Burundiren jatorria ahozko iturri historikoen eta arkeologiaren arteko nahasketa baten bidez bakarrik ezagutzen da. Burundiren fundazioa kontatzen duten bi kondaira nagusi daude. Ezagunenak Ntare I.  Kambarantama izeneko ruandar baten istorioa kontatzen du, nazioaren sorrera egozten diona. Beste bertsioak, zabalduagoa aro kolonialaren aurreko Burundin, hegoaldeko Buha erresumatik zetorrela zioen, gaur egungo Tanzania mendebaldean.

Erresumaren jatorri ruandarraren nozioa kolonizatzaile europarrek sustatu zuten, garaiko klase buruzagi tutsiaren ustezko jatorri "hamitiko" edo "nilotiko" baten ideian oinarrituta; Nilo aldetik etorriak zirela, Afrikako ipar-ekialdetik, XV. mende aldean. Ruandaren kasuan bezala, historiografia berri batek zalantzan jarri du teoria hori, eta egotzi dizkio tutsi eta hutuen arteko azken mendeko gatazka odoltsuak, bi herrialdeetan.

Nolanahi dela, hutu eta tutsiek kirundi hizkuntza eta adierazpen kultural eta usadio gehientsuak partekatu izan dituzte mendetan. Bi komunitate etnikoen arteko alde sozioekonomikoak alde.

Ruandan bezala, jendarteko maila gorenean tutsiak (batutsi, pluralean) zeuden, abeltzainak, oro har, eta aisialdian arte eta kultur adierazpenetara emanak. Gerraren arteari ere bai. Populazioaren parte handiena, berriz, hutuak (bahutu) ziren, nekazariak, lurreko lanari lotuak, eta aristokrazia tutsi baten menpe, oro har. Azkenik, twa edo pigmeoak  (batwa) kopuru eta maila sozialaren aldetik bazterrekoak, ehizan eta buztingintzan ari zirenak .  

Burundiko erresuma

Ntare V.a erregea (Charles Ndizeye), bere koroatze-zeremonian

Burundiko Erresumaren lehen arrastoak XVI. mendekoak dira, ekialdeko muinoetan aurkituak. Hurrengo mendeetan hedatzen joan zen, inguruko erresuma txikiak bereganatuz eta iparraldeko Ruandakoarekin lehiatuz, Ntare Rutsatsi (Ntare III.a) erregearen garaian, jada (1680-1709). Bere hedapen handiena Ntare Rutaganzwa (Ntare IV.a) erregearekin lortu zuen, 1796 eta 1850 urteen artean, gutxi gorabehera.

Burundiko Erresumaren ezaugarri nagusiak aginte politiko hierarkikoa zen, eta zergen truke ekonomikoa. Erregea, Ruandan bezala mwami deitua, baina Ruandan ez bezala, lur gehienak zituen aristokrazia (ganwa) bat zuen inguruan, gangwe edo "odoleko printzeez" osatua, tokian tokiko nekazari eta abeltzainei zerga bat eskatzen ziena.

Hutu eta tutsien arteko bereizketa ez zen Ruandan bezain markatua. Ohikoagoa zen nekazari hutu bat aberastu eta tutsi estatusa lortzea, edo abeltzain tutsi bat pobretu estatus hori galtzea. Bien arteko ezkontzak ere ohikoak ziren.

Handiagoak ziren ganwa edo klan ezberdinen arteko gatazkak, Burundi ez baitzegoen Ruanda bezain zentralizatuta, dinastia baten inguruan. Independentzia eta gero ere eragin nabarmena izan zutenak Burundiko ezegonkortasun politikoan.

XVIII. mendearen erdialdean, erregetza tutsiak lurraren gaineko kontrola sendotu zuen, jaunen eta menekoen arteko harremanak arautzen dituen ubugabire usadioaren bidez. Europako feudalismoaren antzeko harremana, non herriak erregearen babesa jasotzen zuen zergen truke.

Aro koloniala

Kolonia alemaniarra (1899-1916)

Ruanda-Urundi

Nahiz eta esploratzaile eta misiolari europarrek 1856 inguruan Laku Handietan lehen aldiz agertu, 1899 arte ez zen Burundiko erresuma Ekialdeko Afrika Alemaniarraren parte bihurtu, Ruandako erresumarekin batera, 1885eko Berlingo Konferentzian erabaki zen bezala.

Baina Ruandako erregea ez bezala, Burundiko errege Mwezi Gisabo (Mwezi IV.a) europar eragin ororen aurka agertu zen, europar janzkera eramateari uko eginez eta misiolari eta administratzaileen aurrerapenari aurre eginez. Alemaniarrek indar armatua erabili zuten, baina ezin izan zuten erregearen boterea suntsitu.

Agintari eta kolono alemaniarren presentzia oso txikia zen, eta erregeen erabakimena lehen bezain zabala, europarrekiko kontaktuak gaixotasun berriak ekarri zituen, eragin larriak izan zituztenak, gizakiengan zein aziendengan.

Gosete batek herrialdea jo zuen 1905ean, eta beste batzuek Aintzira Handien eskualde osoa suntsitu zuten 1914, 1923 eta 1944an. 1905 eta 1914 artean mendebaldeko lautadetako biztanleriaren erdia hil zen.

Administrazio belgikarra (1916-1962)

1916an, Lehen Mundu Gerraren barruan, Belgikako tropek Kongo aldetik sartu eta Burundi eta Ruandako lurraldeak hartu zituzten. 1923an, Nazioen Ligak agindu bat eman zion Belgikari Ruanda-Urundi lurraldearen gainean, eta mendebaldeko erresumak britainiarrek administratutako Tanganyikan sartu ziren. Belgikak zeharka administratu zuen lurraldea, monarkia eta aristokrazia tutsien menpeko hierarkia bat eratuz .

Bigarren Mundu Gerraren ondoren, Ruanda-Urundi Nazio Batuen fideikomisopean zegoen lurralde bihurtu zen.

1948. urtetik aurrera Belgikak lehen alderdi politikoak agertzea ahalbidetu zuen. Haien artean Nazio Aurrerapenerako Batasuna (Union pour le Progrès National, UPRONA) nabarmenduko zen, 1960an eratua, Louis Rwagasore printzea buru zen alderdia, nagusiki tutsia, Burundiko independentzia aldarrikatuko zuena. Edo UPRONAtik banandu eta Belgikak babestuko zuen Alderdi Kristau Demokratikoak (Parti Démocratique Chrétien, PDC).

PDC nagusitu zen 1960ko abenduko tokiko hauteskundeetan. Ez ordea 1961ko hauteskunde parlamentarioetan, non UPRONA izan zen nagusi, alde handiz, 64 aulkietatik 58 lortuta. Baina handik gutxira, urrian Rwagasore eraila izan zen; PDC eta Belgika zeuden, ustez, hilketa ilun haren atzean.

Halako hilketek eta estatu kolpeek markatuko zuten Burundi independenteko lehen mende laurdeneko historia.

Burundi independentea

Independentziako Plaza, Bujumbura hirian

1993ko hauteskundeak arte

Monarkia konstituzionala (1962-1966)

1962ko uztailaren 1ean lortu zen, Ruandak berea lortzearekin batera, Hutu Iraultza eta gero erreferendumean monarkia abolituz, eta bide propioa hartuz.

Burundin, berriz, oso oinarri ahuleko demokrazia baten testuinguru batean, Mwambutsa IV.a errege tutsiak monarkia konstituzional bat ezarri zuen, alderdi gehienek sostengatua, UPRONA nagusi, eta formalki hutuak eta tutsiak berdin hartzen zituena.

1996ko zigilua, Rwagasore printzearen omenez

1965eko urtarrilaren 15ean, tutsi batek Pierre Ngendamdumwe lehen ministro hutua erail zuen. Hilketa horrek matxinada hutu batzuk eragin zituen, gobernuak gogor erreprimituak.

1965eko abenduan Joseph Bamina lehen ministro hutua atxilotu eta exekutatu zuten militarrek.

Neurri batean, bitartean Ruandan gertatzen ari zenaren aurkako erreakzioa izan zen, non Kayibanda presidentearen erregimen hutua ari zen tutsiak jazartzen eta sarraskitzen. Burundin armada eta indar polizialak tutsien kontrolpean zeuden.

Hurrengo urteetan ere elkarren segidan gertatuko ziren Ruandan eta Burundin tutsien eta hutuen sarraskiak, eta errefuxiatu oldeak herrialde batetik bestera.

Errepublika

Michel Micombero (1966-1976)

1970ko zigilua, Micomberoren presidentetzaren 4. urteurrenean

1966an, Mwambutsa erregea tronutik kendu zuen bere semeak, Ntare V.a printzeak, eta urte hartan bertan bere lehen ministro Michel Micombero ("mittonbero" ahoskatzen da) militar tutsiak kargutik kendu zuen, estatu kolpe baten bidez. Monarkia abolitu zuen, eta Errepublika ezarri.

Baina erregimen militar bat zen, izatez, eta denetariko istiluek 60ko hamarkadaren amaieran eta 70eko hamarkadaren hasieran jarraitu zuten.

1972ko apirilean jendarmeriako hutu batzuek gidatutako matxinada batek eztanda egin zuen Rumonge eta Nyanza-Lac hirietan, Tanganyka lakuaren ertzean, Martyazoko Errepublika aldarrikatuz. Micombero presidenteak lege martziala ezarri zuen, eta indar armatuek hutuen hilketa masiboak egin zituzten. Hasieran intelektual eta militar hutuen kontra, nagusiki,  bai armadan bai botere zibilean nagusigo tutsia areagotuz.

Gobernuko agintariek erailak 15.000 bat izan zirela zioen bitartean, oposizio hutuak ia 300.000 zirela salatu zuen. Gaur egun, kalkuluek 80.000 eta 210.000 hildakoen artean mugitzen dira .

Jean-Baptiste Bagaza (1976-1987)

1976an, Jean-Baptiste Bagaza koronelak boterea hartu zuen odol isurketarik gabeko kolpe batean, Kontseilu Iraultzaile Goren baten buru. Nahiz eta tutsiek menderatutako erregimen militarra zuzendu zuen, nekazaritza erreforma bat sustatu zuen, lurraren sistema feudalaren kontra, eta adiskidetze nazionala aldarrikatu, ildo etnizisten eta erregionalisten kontra.

1981ean Konstituzio berri bat onartu zen, eta 1984an Bagaza berriz presidente aukeratua izan zuten, hautagai bakar gisa. Hurrengo urteetan bere autoritarismoa eta giza eskubideen egoera okertu egin zen, eta oposizio politikoko kideen atxiloketak gertatu ziren.

Pierre Buyoya (1987- 1993)

Pierre Buyoya, 1990ean, bere lehen presidentetzan

1987an Pierre Buyoya komandanteak Bagaza boteretik kendu zuen. 1981eko Konstituzioa bertan behera utzi, oposizioko alderdiak debekatu, eta Salbazio Nazionalerako Batzorde Militarra (CMSN) sortu zuen.

1988an, boterean zegoen gutxiengo tutsiaren eta gehiengo hutuaren arteko tentsioa areagotu egin zen, eta horrek Armadaren, oposizio hutuaren eta ildo gogorreko tutsien arteko borroka bortitza eragin zuen. Epe horretan 150.000 pertsona inguru hil zirela kalkulatzen da, ehunka mila errefuxiaturekin inguruko herrialdeetara ihesi.

Buyoyak batzorde bat osatu zuen 1988ko istiluen arrazoiak ikertzeko eta erreforma demokratikorako gutun bat idazteko. 1990an Segurtasun Kontseilu Nazional bat eratu zen, kide hutu eta tutsiekin, erdibana, armada kontrolatzeko.

Bitartean, ondoko Ruandan, 1990ko urrian erbesteko tutsien FPR/APR armada Ugandatik sartu eta gerra zibila piztu zen. Lau urteren buruan tutsien genozidioan puntu gorena hartuko zuena.

Burundin, PALIPEHUTU (Parti pour la Liberation du Pauple Hutu) alderdiko hutu erradikalak erasoak egiten ari ziren iparraldean, Ruandako eta Tanzaniako mugetatik.

1992an Konstituzio berri bat onartu zen, eta nagusiki hutua zen FRODEBU (Front pour la Démocratie au Burundi) alderdia legeztatu. Hurrengo urteko hauteskundeak irabazi eta 25 urtez luzatu zen UPRONA alderdiaren nagusigo eta monopolioarekin moztu zuena.

Azken hamarkadak

Melchior Ndadaye (1993ko ekaina-urria)

Melchior Ndadaye, mitin batean

1993an egin ziren lehendakaria hautatzeko lehenengo hauteskundeak, Burundi independente zenetik . FRODEBU alderdiko Melchior Ndadayek, hutu etniako diputatuak, irabazi zituen. Lehen presidente hutua, Lehen Ministro tutsi bat izendatu zuen, emakumezkoa, Sylvie Kinigi. Baina ez Ndadayek ez zuen muturreko hutuen sostengua, eta kontra zituen militarrak, tutsiak nagusiki. Handik hilabetera hil egin zuten estatu-kolpe batean.

Heriotza hark Burundiko gerra zibila piztu zuen etnien artean, milaka hildakorekin, eta milaka errefuxiatuk Ruandara ihes egin zuten.

Militarren Herri Salbaziorako Batzordeak François Ngeze berne ministro ohi hutua jarri zuen presidente gisa. Urria amaieran Batzordea desegina izan zen, eta Sylvie Kinigi bihurtu zen behin-behineko presidente, hurrengo urteko otsaila arte.

Cyprien Ntaryamira (1994ko otsaila-apirila)

FRODEBU alderdiko Ntaryamira eta Ndadaye, 1993an

Cyprien Ntaryamira izan zen ondorengoa, FRODEBU alderdiko hutua, UPRONA alderdiarekin izandako elkarrizketa batzuk eta gero. Boterea banatzen eta borrokak eteten saiatu zen.

Baina hura ere hil zuten, Ruandako lehendakari Juvénal Habyarimanarekin batera, honen hegazkinaren kontra egindako atentatuan. Ruandako gerra zibila berpiztu zuena, eta tutsien genozidioa piztu.

Silvestre Ntibantunganya (1994-1996)

Orduan, Sylvestre Ntibantunganya jarri zuten lehendakari, FRODEBU alderdiko hutua. Behin behinean apirilean, eta urrian berretsia, UPRONA alderdiarekin negoziatu eta gero. Baina armadak tutsiez osatuta jarraitzen zuen, ia erabat, eta herrialdeko 241 epaileetatik 13 baino ez ziren hutuak .

Bien bitartean, Burundi saiatu zen Ruandatik zihoazen errefuxiatuen arazoari aurre egiten, han ere gerra zibil latza bizi baitzuten.

1995ean, borrokaldi gogorrak izan ziren Burundin, 1996an areagotu zirenak. Nazio Batuen Erakundeak eta Afrikako Batasunaren aldeko Erakundeak, gerra hura inguruko herrialdeetara zabalduko ote zen beldur, auzi hartan parte hartzea erabaki zuten. Baina nazioarteko soldaduak Burundin ez zitezen sar eta blokeoa amaiarazteko helburuarekin, Burundiko armadak Pierre Buyoya berriz lehendakari jartzea erabaki zuen, eta alderdiak legeztatzeko asmoa ere adierazi zuten, nazioarteko blokeoari eta presioei erantzunez.

Pierre Buyoya (1996-2003)

Hala ere, egoerak okerrera egin zuen, oposizioak boikota egin zion presidenteari, eta milizia hutuen matxinadak (PALIPEHUTU,  CNDD-FDD eta FROLINA) herrialde osora zabaldu zen. Horrek, aldi berean, zapalkuntza indartu egin zuen, eta hainbat esparru eraiki ziren biztanleak matxinoetatik babesteko.

Gatazka odoltsu hartan 300.000 lagun inguru sarraskitu zituzten.

Su-etena ezartzea eta alderdi askotako hauteskundeak egitea adostu zuten 2000. urtean. Parlamentuak Pierre Nkurunziza, hutu matxinoen buruzagia, CNDDkoa, presidente hautatu zuen 2005ean, aurreko bi urteetan Domitien Ndayizeye presidenteorde ohia behin-behineko presidentea izan eta gero.

Pierre Nkurunziza (2005-2020)

Nkurunziza, 2012an

2010eko hauteskundeak irabazi zituen, eta 2015ean berriro aurkeztu zen. Oposizioaren arabera, ezin zuen halakorik egin, hirugarren agintaldia zukeelako; Nkurunzizaren arabera, ez zuen konstituzioa urratu, lehenengo aldian ez baitzen hauteskundeetara aurkeztu. Oposizioa matxinatu egin zen eta Nkurunzizak estatu kolpe ahalegin bat ere jasan zuen. Ehunka lagun hil, eta 400.000 inguru desplazatu zituzten hilabete batzuetako epean.

2018an, presidentearen agintaldiei muga kentzea onartu zuten erreferendum bidez.

2020an, Covid-19ko pandemia betean, bihotzeko bat izan eta hil zen. Evariste Ndayishimiye izan zen haren ondorengoa.

Gobernua eta administrazioa

Politika

2005etik indarrean dagoen konstituzioaren arabera, Burundi errepublika presidentzialista da. Errepublikako presidentea da estatuburua eta gobernuburua, eta sufragio unibertsalaren bitartez aukeratzen da bost urtetik behin. Parlamentua ganbera bikoa da: Senatuak (Inama Nkenguzamateka) 43 kide ditu, eta Biltzar Nazionalak (Inama Nshingamateka) 121 kide.

Nazio Batuen Erakundeak 2017an salatu zuenez, Burundin gizateriaren aurkako krimenak izan ziren 2015eko apirilaz geroztik: epairik gabeko ehunka heriotza zigor, milaka atxiloketa arbitrario, ehunka pertsona desagertu eta torturatu, eta dozenaka sexu eraso. Estatuko indar armatuei egotzi zizkien erasoak NBEk, eta Nkurunziza presidenteari eta haren gertukoei leporatu zien erantzukizuna.

Banaketa administratiboa

Burundiko probintziak.

Sakontzeko, irakurri: «Burundiren banaketa administratiboa»

Herrialdea 18 probintziatan banaturik dago.

• Bubanza probintzia
• Bujumbura Mairie probintzia
• Bujumbura Rural probintzia
• Bururi probintzia
• Cankuzo probintzia
• Cibitoke probintzia
• Gitega probintzia
• Karuzi probintzia
• Kayanza probintzia
• Kirundo probintzia
• Makamba probintzia
• Muramvya probintzia
• Muyinga probintzia
• Mwaro probintzia
• Ngozi probintzia
• Rumonge probintzia
• Rutana probintzia
• Ruyigi probintzia

Demografia

Biztanleria

NBEren zenbatespenaren arabera, 11.891.000 biztanle zituen 2020an. Dentsitatea oso handia da, Afrikako handienetako bat. Adineka, honela dago banaturik biztanleria: 0-14 urte bitartekoak % 43,8 dira, 15-24 urte bitartekoak % 19,7, 25-54 urte bitartekoak % 29,2, 55-64 urte bitartekoak % 4,2, eta 65 urtetik gorakoak % 3,1. Bizi itxaropena 66,7 urtekoa da; 64,6 urtekoa gizonezkoena eta 68,8 urtekoa emakumezkoena (2020ko zenbatespenak).

Biztanleria

Bizi itxaropena

Bost urtetik beherako hilkortasuna

Banaketa etnikoa

Biztanleen % 85 hutuak dira, tutsiak % 14, eta twak, pigmeo taldea, % 1 baino gutxiago.

Hizkuntzak

Hizkuntza nagusiak hauek dira: kirundia, frantsesa (biak ofizialak) eta bantu hizkuntzak (swahilia eta kinyaruanda).

Erlijioa

Biztanleen % 86 kristauak dira (% 62,1 katolikoak, % 23,9 protestanteak), eta % 2,5 musulmanak (2008ko zenbatespenak).

Ekonomia

Nekazariak.

Burundi nekazari herria da, batez ere, eta biztanle gehienak nekazaritzatik bizi dira. Tapioka, batatak, platanoak, lekak, ilarrak eta sorgoa landatzen dute.

Kafea da esportatzen den gai nagusia eta ia bakarra, baina kotoia eta tea ere esportatzen hasi dira. Animalia sailak edukitzea garrantzi handikoa da kulturan eta gizartean, baina ekonomiari dagokionez ez dute etekinik ematen.

Meatzaritzan urrea, bastnasita eta kasiterita meak ekoizten dira. Uranio, nikel eta turba hobi handiak daude, baina ekoitzi gabe.

Burundiko merkataritza gehiena itsasontziz egiten da. 1994. urteaz geroztik Burundik bizi izan zuen gerra egoerak zaildu egin zuen ordurako gogorra zen egoera ekonomikoa.

Garraioa

Bujumburako aireportua

Bujumburako nazioarteko aireportua da pista zolatua duen bakarra, eta 2017ko maiatzean lau airelinea zituen (Brussels Airlines, Ethiopian Airlines, Kenya Airways eta RwandAir). Kigali da Bujumburarekin aireko konexio gehien dituen hiria.

2005ean herrialdeko errepideen % 10 baino gutxiago zolatuta zeuden, eta 2012an autobus-enpresa pribatuak ziren autobus-operadore nagusiak Kigalirako nazioarteko ibilbidean; hala ere, ez zegoen autobus-konexiorik inguruko beste herrialdeekin (Tanzania eta Kongoko Errepublika Demokratikoa) .

Bujumbura bidaiari- eta karga-transbordadore batek (MV Mwongozo) lotzen du Tanganyika lakuaren ertzeko Kigoma hiriarekin, Tanzanian.

Epe luzerako plan bat dago herrialdea Kigalirekin eta gero Kampala eta Kenyarekin lotzeko.

Hezkuntza

Burundiko Unibertsitatea, 1964an sortua

Irakaskuntza derrigorrezkoa da Burundin 7 eta 13 urte bitarteko sei ikasturteetan. Teorian, lehen hezkuntza doakoa da .

2015ean, haurren (8-10 urte) lehen hezkuntzako matrikulazio-tasa % 61ekoa izan zen. Adin-talde bereko haurren % 26k hezkuntza eta ordaindutako lana uztartu zituzten. Lehen hezkuntzaren amaiera-tasa % 66koa izan zen.

2011n, Burundin irakasle bakoitzeko ikasleen proportzioa 29,4koa izan zen.

Burundiko gerra zibilak (1993-2003) hezkuntza-sistema asko kaltetu zuten. Herrialdeko eskola guztien % 25 inguru suntsituta geratu ziren eta irakasle asko hil edo barne desplazatu bihurtu ziren.

Unibertsitate publiko bat dago, Burundiko Unibertsitatea ,  Bujumburan lau campus dituena, eta bana Gitegan, Buhumuzan eta Cibitoken

Kultura

Museoak

Gitegan dago Burundiko Museo Nazionala, eta 1955az geroztik XX. mendearen lehen erdialdeko benetako eta gorteko objektuen bilduma etnografikoa, bilduma arkeologikoa eta argazki historikoak ditu.

Aurreko mendeko errege, printze eta erreginen argazki zaharrak daude. Herrialde honetako gizon-emakumeenak izan ziren objektu ugariz inguratuta: apaingarriak, bitxiak, eskualde guztietako saskiak, erabilera askotarako buztinezko ontziak, ura ateratzeko edo irabiatzeko kalabazak, gerra eta ehizarako lantzak, forjaketa eta eskulturarako tresnak, eta kolonizazio desberdinetakoak diren lehen txanponak.

Gishoran, errege jauregian tamaina naturaleko etxebizitza baten berreraikuntza bat dago, estilo errealekoa. Etxe nagusiaren ondoko patio guztiak bisita daitezke, eta, ondoren, txabola biribila, kupulazko teilatu ehundu batez eta lastozko geruza lodi batez estalia.

Bujumburan, museo bizidun batek, Tanganyika aintziraren ondoan dagoenak, Burundiko hegazti-espezie batzuk gordetzen dituen bilduma bat dauka, baita narrastien ikerketarako zentro bat ere, putzu handiekin eta beira-arasekin, narrasti espezie asko erakusten dituztenak, Tanganyika aintzirako krokodiloak barne.

2011z geroztik, museo horren inguruan benetako kultur zentro bat hazi da, aire zabaleko anfiteatro batekin emanaldiak hartzeko, baita tokiko artisautza-dendak ere.

Monumentuak

Burundiko heroi nazionalak

Bujumburan, hiria menderatzen duen muino bateko begiratokian, Louis Rwagasore printzearen mausoleoa dago, Burundiren independentziako heroia.

Bujumburatik 10 km hegoaldera, hilarri bat eraiki dute Stanley eta Livingstone esploratzaileen topaketa ospatzeko. Handik hurbil gertatua, Tanzaniako Ujijin, hurrengo hilabeteetan Tanganyika lakuaren iparraldea esploratu zuten.

Hiriburutik 114 km-ra, Rutovutik hurbil, piramide bat altxatzen da Niloren hegoaldeko lehen iturburuaren lekuan, 2.000 m baino gehiagoko altueran.

Leku turistikoak dira, halaber, Nyakazuko faila, Karerako ur-jauziak, Tanganyika aintziraren ikuspegiak, Kirundo probintziako lakuak, edo Teza eta Rwegurako te-sailak.

Musika eta dantzak

Danborra Burundiko ondare kulturalaren funtsezko partea da. Royal-Tambours du Burundi talde ezaguna, 40 urte baino gehiagoz jo duena, bere danbor tradizionalengatik nabarmentzen da, horien artean amashakoa, ibishikisoa eta ikiranya .

Dantzekin batera danbor batzuk ere jotzen dira batzuetan. Abatinboa, zeremonia ofizial edo erritualetan egiten da, eta abanyagasimbo azkarra, Burundiko dantza ospetsuetako batzuk dira.

Izen handiko musika-tresna batzuk dira txirula, zitara, ikembe, berimbau brasildarraren antzeko umuduri, inanga eta injagara .

Literatura

Esther Kamatari (1951, Bujumbura), printze baten alaba, 1966an errepublika ezarri eta gero erbestera jo zuen, Frantziara, non idazle, modelo, artista eta ekintzaile gisa aritu den. 2001ean Princesse des Rugo, mon histoire argitaratu zuen.

Joseph Cimpaye (1929-1972), politikari eta idazlea, hutu etniakoa, lehen ministro izandakoa, bolada labur batez, 1961ean, eta 1972ko sarraskietan eraila. Micomberoren presidentetzako 1969ko kartzelaldian idatzi zuen L'Homme de ma colline, 2013an argitaratua, lehen eleberri burundiar gisa hartzen da aintzat.

Gaël Faye (1982, Bujumbura), ama ruandar eta aita frantziarrekoa, bere jaio hirian kokatu zuen Ene herri txikia (2018) eleberri ezaguna.

Zinea

Burundarren lehen film luzea Léonce Ngabo zuzendariaren Gito, l 'ingrat izan zen, 1992an estreinatua. Protagonista, Gito, Frantziara ikastera joan da; bere arrakastaz oso harrotuta, jaioterriarekiko mespretxuz beterik itzultzen da Burundira, bere bideak dena erraz lortzen utziko dion ziurtasunarekin, negozioetan edo emakumeekin.

2012an Roland Rugero zuzendariaren bigarren film luze bat estreinatu zen, Les Pieds et les Mains (Amaguru n 'amaboko). Futbolaren promesa gazte baten istorioa kontatzen du, osaba bere beka ustelkeriara desbideratu nahian dabilena .

Zinema mundutik, aipatu Consolate Sipérius aktorea, besteak beste.

Burundi Film Certer (BFC) erakundea 2007an eratu zen, Burundiko sorkuntza zinematografikoa bultzatzeko .

2009an, Burundiko Nazioarteko Zinema eta Ikus-entzunezkoen Jaialdia (FESTICAB) sortu zen, filmak, zinemagileak eta aktore burundiarrak sustatzeko eta saritzeko. Lehen edizioan, hiru film bakarrik aurkeztu ziren lehiaketara, baina hirugarren edizioan, 2011n, genero eta formatu guztietako hogei bat film izan ziren .

Kanpo estekak

• (Frantsesez) Burundiko gobernuaren webgunea, burundi-gov.b
• (Ingelesez) CIA - World Factbook Geografia, biztanleria, politika eta ekonomia datuak.

• Datuak: Q967
• Multimedia: Burundi / Q967