Ənvər Sadat

Ənvər Sadat
ərəb. محمد أنور السادات‎
Misir Prezidenti
15 oktyabr 1970 – 6 oktyabr 1981
(i. e. 28 sentyabr – 15 oktyabr 1970)
Əvvəlki	Camal Əbdül Nasir
Sonrakı	Hüsnü Mübarək
Misirin Baş naziri
15 may 1980 – 6 oktyabr 1981
Əvvəlki	Mustafa Xəlil[d]
Sonrakı	Hüsnü Mübarək
26 mart 1973 – 25 sentyabr 1974
Əvvəlki	Əziz Sidqi[d]
Sonrakı	Əbdüləziz Məhəmməd Hiqazi[d]
Misirin vitse-prezidenti
19 dekabr 1969 – 14 oktyabr 1970
Sonrakı	Əli Səbri[d]
Birləşmiş Ərəb Respublikası Milli Assambleyasının spikeri
26 mart 1964 – 12 noyabr 1968
21 iyul 1960 – 27 sentyabr 1961
Şəxsi məlumatlar
Doğum tarixi	25 dekabr 1918(1918-12-25)[…]
Doğum yeri	Mit Əbülkövm, əl-Minufiyyə mühafəzəsi[d], Misir sultanlığı
Vəfat tarixi	6 oktyabr 1981(1981-10-06)[…] (62 yaşında)
Vəfat yeri	Qahirə, əl-Qahirə mühafəzəsi[d], Misir
Vəfat səbəbi	odlu silah
Dəfn yeri	əl-Qahirə mühafəzəsi[d]
Təhsili	Misir Hərbi Akademiyası[d]
Fəaliyyəti	dövlət xadimi, diplomat, hərbi lider[d], vitse-prezident, prezident, publisist
Hərbi xidmət
Döyüşlər	Misirdə iyul inqilabı, Yom Kippur müharibəsi
Rütbəsi	marşal
Təltifləri
anwarsadat.org
Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Məhəmməd Ənvər əs-Sadat (ərəb. محمد أنور السادات‎ Muḥammad ʾAnwar as-Sādāt; 25 dekabr 1918^[…], Mit Əbülkövm, əl-Minufiyyə mühafəzəsi^[d] – 6 oktyabr 1981^[…], Qahirə) — Misir hərbi və dövlət xadimi, Misirin 3-cü prezidenti (1970–1981), marşal (1973). Nobel Sülh mükafatı laureatı (1978).

1978-ci ildə İsraillə Kemp-Devid sülh müqaviləsini imzalamış və ərəb dünyasında kəskin etirazlarla qarşılanmışdır.

Həyatı

Ənvər Sadat 1918-ci il 25 dekabrda, əl-Minufiyyə şəhərinin Mit Əbülkövm kəndində doğulmuşdur. Orta təhsilini bitirdikdən sonra hərbi məktəbə daxil oldu. 1938-ci ildə Hərbi Akademiyanı bitirmiş və leytenant rütbəsi almışdır. 1940-cı ildə Misir zabitlərindən ibarət bir qrup tərəfindən yaradılmış gizli «İsaba» cəmiyyətinə qoşulmuşdur. O, həmçinin «Misr əl-Fatat» və «Müsəlman qardaşları» millətçi təşkilatları ilə də yaxın münasibətdə olmuşdur.

İkinci Dünya müharibəsi zamanı Sadat ölkəni Britaniya hökmranlığından azad etmək məqsədilə Nasist Almaniyasının və faşist İtaliyasının agentləri ilə gizli əməkdaşlıq etmişdir. Sadat britaniyalılar tərəfindən dəfələrlə həbs edilmiş, Abver ilə əməkdaşlıqda ittiham olunmuşdur. Almanların xahişi ilə o, Misir ordusundan tərxis edilmiş bir generalı Britaniyaya qarşı fəaliyyəti gücləndirmək məqsədilə İraqa keçirməyə cəhd göstərmişdir. Lakin bu plan baş tutmamış və Sadat həbs edilmişdir. Sübutların kifayət etməməsi səbəbindən azadlığa buraxıldıqdan sonra o, Qahirədəki iki alman agenti ilə əməkdaşlığa başlamışdır. Həmin agentlər isə özləri həbs edildikdən sonra Sadatı ələ vermişlər.

1942-ci ilin oktyabrında tribunal tərəfindən mühakimə olunan Sadat ordudan xaric edilmiş və həbsxanaya göndərilmişdir. İki il sonra o, aclıq aksiyasına başlamış və həbsxana xəstəxanasına köçürülmüşdür. Buradan qaçmağa müvəffəq olmuşdur. Sadat saqqal saxlamış və təxminən bir il gizli şəraitdə yaşayaraq xarici görünüşünü, ünvanlarını və iş yerlərini daim dəyişmişdir. 1946–1949-cu illərdə yenidən həbsdə olmuşdur. Azadlığa çıxdıqdan sonra jurnalist fəaliyyəti ilə məşğul olmuş, 1950-ci ildən etibarən yenidən hərbi xidmətə qayıtmışdır. O, Nasirin rəhbərlik etdiyi «Azad zabitlər» təşkilatının yaradılmasında iştirak etmişdir.

1952-ci il dövlət çevrilişindən sonra Misir Respublikasında, 1958-ci ildən isə onu əvəz edən Birləşmiş Ərəb Respublikasında müxtəlif dövlət vəzifələrində çalışmışdır. 1960–1961-ci və 1964–1968-ci illərdə BƏR Milli Məclisinin sədri olmuşdur. Eyni zamanda, 1960–1961-ci illərdə BƏR-in Suriya bölgəsinin Milli Şurasına rəhbərlik etmişdir. 1964-cü ildə vitse-prezidentlərdən biri, 1969-cu ildən isə BƏR-in yeganə vitse-prezidenti olmuşdur. 1970-ci ildə Nasirin vəfatından sonra BƏR prezidenti seçilmişdir.

Prezidentliyi

Hakimiyyətə gəldikdən qısa müddət sonra Sadat Əbdül Nasirin yürütdüyü ərəb millətçiliyi və ərəb sosializmi siyasətindən uzaqlaşmağa başlamışdır. Əbdül Nasirin ideyalarının tərəfdarları yeni rejimə qarşı müxalifət yaratmağa cəhd göstərdikdən sonra, 1971-ci ilin mayında keçmiş prezidentin ətrafında olan bir çox şəxs həbs edilmişdir. Bu hadisə «May düzəliş inqilabı» adlandırılmışdır. Sadat Nasirin panərəbçilik iddialarından imtina etmişdir. 1971-ci ildə dövlətin adı Birləşmiş Ərəb Respublikasından Misir Ərəb Respublikası (MƏR) olaraq dəyişdirilmişdir.

Supergüclərlə münasibətlər

Sovet İttifaqının İsraillə davam edən qarşıdurmada Misirə kifayət qədər yardım göstərmədiyini hesab edən və ABŞ-ni daha güclü müttəfiq kimi cəlb etmək istəyən Sadat Vaşinqtonla yaxınlaşmağa başlamışdır. Eyni zamanda, Misir SSRİ-dən hərbi yardım almaqdan imtina etmiş və 1972-ci ildə sovet hərbi müşavirlərini ölkədən çıxarmışdır. 1973-cü ildə beynəlxalq təcrid şəraitində Sadat İsrailə qarşı müharibəyə başlamışdır (Yom Kippur müharibəsi). Əməliyyatın son dərəcə uğursuz nəticəsi Sadatı ABŞ ilə daha da yaxınlaşmağa, İsraillə sülh danışıqlarına başlamağa və 1971-ci ildə SSRİ ilə imzalanmış dostluq müqaviləsini birtərəfli qaydada ləğv etməyə sövq etmişdir (1976). Kemp-Deviddə sülh sazişinin imzalanmasından iki ay sonra Misir Yaxın Şərqdə ABŞ-nin müttəfiqi kimi Konqres tərəfindən təsdiqlənən Amerika hərbi yardımı alan ölkələr sırasına daxil edilmişdir.

Ənvər Sadat öz siyasətinin prioritet istiqaməti kimi Misirin dirçəldilməsini, ölkənin beynəlxalq arenadakı mövqelərinin gücləndirilməsini və 1967-ci ildə İsraillə baş vermiş Altıgünlük müharibədəki alçaldıcı məğlubiyyətin əvəzinin çıxılmasını müəyyən etmişdi. 1972-ci ilin sonunda Sadat İsrailə qarşı hərbi əməliyyat keçirmək fikrinə meyil göstərməyə başlamışdır. Misirin İsraillə müharibəyə başlamaq qərarı 1973-cü ilin yayında prezident Ənvər Sadat və onun suriyalı həmkarı Hafiz Əsəd tərəfindən qəbul edilmişdir.

Kemp-Devid sazişi

Müharibədəki məğlubiyyətdən sonra Sadat sülh danışıqlarına meyil göstərməyə başlamışdır. Qüvvələrin ayrılması haqqında sazişin imzalanmasından sonra İsrail və Misir aralıq saziş imzalamış, bu sənədə əsasən tərəflər güc tətbiq etməmək və ərazi münaqişəsini sülh yolu ilə həll etmək öhdəliyi götürmüşlər.

1977-ci ildə Ənvər Sadat İsraillə sülh şərtlərini müzakirə etmək üçün Qüdsə gəlməyə hazır olduğunu bəyan etmişdir. Həmin ilin noyabrında bu tarixi səfər baş tutmuşdur.

Kemp-Devid sazişinin imzalanması. Sadat (solda) Karterin iştirakı ilə Beginlə əl sıxır, 1978-ci il.

İsrailin baş naziri Menaxem Beginin dəvəti ilə Sadat Qüdsdə Knessetdə çıxış etmişdir. Bu addım ərəb dünyasında və SSRİ-də kəskin tənqidə səbəb olmuşdur. Sadatın təqdim etdiyi beş bənddən ibarət plan, xüsusilə, müstəqil Fələstin dövlətinin yaradılmasını nəzərdə tuturdu. Kütləvi informasiya vasitələri tərəfindən birtərəfli şəkildə işıqlandırılan bu çıxış (məsələn, KİV Sadatın qalstukundakı naxışın svastikalardan ibarət olduğunu geniş şəkildə ictimailəşdirməmişdi) israillilərdə güclü təəssürat yaratmışdı. Çünki artıq hərbi baxımdan ən qüdrətli ərəb dövləti ilə sülh müqaviləsi bağlamaq üçün real imkan yaranmışdı.

Bir müddət sonra İsrailin baş naziri Menaxem Begin Misirə cavab səfəri etmişdir. Lakin danışıqlar çətin keçirdi. ABŞ prezidenti Cimmi Karter hər iki tərəfi ABŞ prezidentlərinin istirahət və işgüzar görüşlər üçün istifadə etdikləri Kemp-Devid iqamətgahına dəvət etmək qərarına gəlmişdir.

Sadatın 1977-ci ilin noyabrında Qüdsə səfəri və İsrailin baş naziri Menaxem Beginlə görüşü Misirin əksər ərəb ölkələri ilə diplomatik münasibətlərinin kəsilməsinə gətirib çıxarmışdır. Bununla belə, Misir prezidenti İsraillə sülh danışıqlarını davam etdirməyi daha düzgün hesab edirdi.

1978-ci ilin sentyabrında Cimmi Karterin sədrliyi ilə Kemp-Deviddə keçirilən sammitdə Sadat və İsrailin baş naziri Menaxem Begin sülh, qarşılıqlı tanınma və Sinay yarımadasının Misirə qaytarılması barədə razılığa gəldilər. Sülh müqaviləsi 26 mart 1979-cu ildə imzalanmışdır. İsrail 1967-ci ildə işğal etdiyi Sinay yarımadasından öz qoşunlarını çıxarmağı və oradakı yəhudi yaşayış məntəqələrini təxliyə etməyi öhdəsinə götürmüşdür. 1978-ci ildə sülh sazişlərinin imzalanmasına görə Ənvər Sadat və Menaxem Begin Nobel Sülh mükafatına layiq görülmüşlər.

Qətli

1981-ci ilin payızında islam fundamentalistlərinin «Əl-Cəmaə əl-İslamiyyə» və «Misir İslami Cihadı» terrorçu qruplaşmaları birləşərək Sadatın qətlə yetirilməsini təşkil etmişlər. Onlar bu addımı onun İsraillə yaxınlaşmasının qisasını almaq məqsədilə atmışdılar. 6 oktyabr 1981-ci ildə, 1973-cü il ərəb-İsrail müharibəsinin ildönümü münasibətilə Qahirədə keçirilən hərbi parad zamanı, təxminən saat 11:40-da leytenant Xalid əl-İslambuli başda olmaqla bir qrup sui-qəsdçi yük maşınından düşmüş və leytenant tribunaya doğru əl qumbarası atmışdır. Qumbara hədəfə çatmamış partlamışdır. Daha sonra beş desantçı hökumət tribunasına avtomatlardan atəş açmışdır.

Ağır yaralanan Sadat xəstəxanaya çatdırılmış, lakin orada vəfat etmişdir. Prezident də daxil olmaqla 12 nəfər həlak olmuş, 31 nəfər müxtəlif dərəcəli xəsarətlər almışdır. Məsələn, vitse-prezident Hüsnü Mübarək ürəyini qorumaq məqsədilə sol qolunu irəli uzatdığı zaman dirsəyindən yaralanmışdır. Xalid əl-İslambuli və sui-qəsdin digər iştirakçıları məhkəmə qarşısına çıxarılmış və 1982-ci ilin aprelində güllələnərək edam edilmişlər.

Həmçinin bax

• Ənvər Sadatın öldürülməsi