Vermaxt
| Vermaxt | |
|---|---|
| Wehrmacht | |
 | |
| Yaranma tarixi | 1935–1945 |
| Ölkə |
 III Reyx.svg){kind=small} İşğal Almaniyası (1945–1946) |
| Tabedir | Adolf Hitler |
| Tərkibi | |
| Sayı | 18,2 milyon nəfər |
| Qərargah | |
| Müharibələr | İkinci dünya müharibəsi |
| Döyüşlər | |
| Fərqlənmə nişanları |
.svg) |
| Rəhbərlik | |
| Məşhur komandirləri |
Haynts Vilhelm Quderian Erix fon Manşteyn Ervin Rommel Fridrix Paulus |
 Vikianbarda əlaqəli mediafayllar | |
Vermaxt (alm. Wehrmacht, Wehr - silah, müdafiə, Macht - güc, qüvvə; tərc. Müdafiə qüvvələri) — 1935–1945-ci illərdə nasist Almaniyasının silahlı qüvvələrinə rəsmi olaraq verilən ad. Versal sülh müqaviləsinin şərtlərinə zidd olan Almaniya silahlı qüvvələrinin yaradılması haqqında (alm. Gesetz über den Aufbau der Wehrmacht) 1935-ci il 16 mart tarixli qanuna əsasən yaradılmışdır. Vermaxt üç tərkib hissəyə bölünürdü - Quru Qoşunları (das Heer), Hərbi Dəniz Donanması (die Kriegsmarine) və Hərbi Hava Qüvvələri (die Luftwaffe).
Yaranması və yenidən silahlanma
[redaktə | vikimətni redaktə et]Birinci Dünya müharibəsindən sonra Almaniyanın silahlı qüvvələri Versal müqaviləsinin ciddi məhdudiyyətləri altında yenidən təşkil edildi. 1919-cu ildə imzalanmış müqaviləyə əsasən Almaniya quru ordusunun şəxsi heyəti 100 000 nəfərlə, donanmanın şəxsi heyəti isə 15 000 nəfərlə məhdudlaşdırıldı. Almaniyaya hərbi hava qüvvələri saxlamaq, tanklara, ağır artilleriyaya və sualtı qayıqlara malik olmaq qadağan edildi. Baş Qərargah, hərbi akademiyalar və hərbi məktəblər də ləğv edilməli idi. Beləliklə, müharibədən sonrakı Almaniyanın silahlı qüvvələri əvvəlki imperiya ordusundan həm say, həm də silahlanma baxımından kəskin şəkildə fərqlənirdi.[1]
Reichswehr-in formalaşması
[redaktə | vikimətni redaktə et]
1921-ci ilin martında qəbul edilmiş Alman hərbi qanunu 1919-cu ildən Vorläufige Reichswehr adlandırılan silahlı qüvvələr üçün Reichswehr rəsmi adını müəyyənləşdirdi. Reichswehr peşəkar hərbi qulluqçulardan ibarət kiçik ordu kimi təşkil edilmişdi. Xidmət müddəti əsgər və unterzabitlər üçün 12 il, zabitlər üçün isə 25 il müəyyən edilmişdi. Hərbi qulluqçular andı Veymar Konstitusiyasına içirdilər.[2]
Reichswehr-in quru hissəsi Reichsheer, dəniz hissəsi isə Reichsmarine idi. Reichsheer Berlin və Kasseldə yerləşən iki qrup komandanlığına bölünmüşdü; onun tərkibində ümumilikdə yeddi piyada və üç süvari diviziyası vardı. Sahilyanı ərazilərdə Şimal və Baltik dənizləri üçün iki dəniz stansiyası komandanlığı yaradılmışdı.[3]
Versal müqaviləsinin məhdudiyyətləri Reichswehr-in yalnız sayını deyil, malik ola biləcəyi silah və hərbi texnika növlərini də məhdudlaşdırırdı. Buna baxmayaraq, Reichswehr rəhbərliyində Almaniyanın hərbi imkanlarının gələcəkdə genişləndirilməsi məsələsi mühüm yer tuturdu. Kiçik saylı ordunun uzunmüddətli xidmət edən peşəkar kadrlar əsasında qurulması hərbi təcrübənin qorunmasına imkan verirdi.[4]
Gizli hərbi hazırlıq
[redaktə | vikimətni redaktə et]
Versal müqaviləsinin qadağaları Almaniyanın hərbi potensialının tamamilə aradan qalması ilə nəticələnmədi. Veymar Respublikası dövründə Almaniyanın yenidən silahlanması gizli şəkildə davam etdirildi. Reichswehr-in hərbi rəhbərliyi məhdud saylı ordunun mövcudluğundan istifadə edərək hərbi kadrların və biliklərin qorunmasına xüsusi əhəmiyyət verirdi. Almaniya ilə Sovet Rusiyası arasında 1920-ci illərdəki gizli hərbi əməkdaşlıq da bu siyasətin mühüm istiqamətlərindən biri oldu.[5]
Bu gizli əməkdaşlıq çərçivəsində Almaniya üçün Versal müqaviləsi ilə qadağan edilmiş hərbi sahələr üzrə hazırlıq və təlim imkanları yaradılmışdı. Bununla belə, Reichswehr-in hüquqi statusu və şəxsi heyətinin sayı müqavilənin müəyyən etdiyi məhdudiyyətlər çərçivəsində qalırdı.[6]
Hitler hakimiyyətə gəldikdən sonra dəyişiklik
[redaktə | vikimətni redaktə et]1933-cü il yanvarın 30-da Adolf Hitlerin Reyx kansleri təyin edilməsi Reichswehr üçün yeni siyasi şərait yaratdı. Reichswehr rəhbərliyi Almaniyanın hərbi imkanlarının genişləndirilməsi və Versal müqaviləsinin hərbi məhdudiyyətlərinin aradan qaldırılması istiqamətində Hitlerin siyasətinə müsbət yanaşırdı. Bununla yanaşı, Reichswehr ilə nasistlərin Sturmabteilung (SA) təşkilatı arasında münasibətlər mürəkkəb olaraq qalırdı. SA-nın sürətli böyüməsi və onun rəhbərliyinin Almaniyanın gələcək hərbi quruluşunda daha böyük rol əldə etmək istəyi Reichswehr ilə rəqabətin yaranmasına səbəb olmuşdu.[7]
SA rəhbəri Ernst Röhm təşkilatını gələcəkdə yaradılacaq Volksmiliz üçün əsas qüvvəyə çevirmək və Reichswehr-i də bu quruluşla əlaqələndirmək istəyirdi. Hitler isə təcrübəli zabitlərə malik Reichswehr-dən istifadə etməklə onu daha böyük və müasir orduya çevirməyə üstünlük verirdi. Reichswehr ilə SA arasındakı qarşıdurma 1934-cü ilin iyununun sonunda SA rəhbərliyinə qarşı həyata keçirilən repressiyalar zamanı öz kulminasiya nöqtəsinə çatdı. Bu hadisələr tarixşünaslıqda Röhm-Putsch və Uzun Bıçaqlar gecəsi adları ilə tanınır.[8]
1934-cü il avqustun 2-də prezident Paul fon Hindenburqun ölümündən sonra Reichswehr hərbi qulluqçularının andı Veymar Konstitusiyasına deyil, birbaşa Adolf Hitlerə yönəldildi. Bununla Reichswehr-in yeni siyasi hakimiyyətlə şəxsi sədaqət əsasında bağlılığı daha da möhkəmləndi.[9]
1935-ci il: ümumi hərbi mükəlləfiyyət və Wehrmacht
[redaktə | vikimətni redaktə et]Almaniyanın yenidən silahlanması nasistlərin hakimiyyətə gəlməsindən sonra sürətləndirildi. Yenidən silahlanma Veymar Respublikası dövründə artıq gizli şəkildə başlamışdı və 1933-cü ildən, xüsusilə Almaniyanın həmin ilin oktyabrında Millətlər Liqasından çıxmasından sonra daha da sürətləndirildi. 9 mart 1935-ci ildə Reyx aviasiya naziri Hermann Göring Versal müqaviləsi ilə qadağan edilmiş Alman hərbi hava qüvvələrinin mövcudluğunu açıq şəkildə elan etdi.[10]
16 mart 1935-ci ildə Almaniya ümumi hərbi mükəlləfiyyətin bərpasını elan etdi. Həmin gün qəbul edilmiş Gesetz für den Aufbau der Wehrmacht Reichswehr-in Wehrmacht adlandırılmasını və yeni silahlı qüvvələrin quruluşunu müəyyənləşdirdi. Buna görə 16 mart hadisəsini sadəcə ad dəyişikliyi kimi deyil, ümumi hərbi mükəlləfiyyətə əsaslanan yeni Wehrmacht sisteminin hüquqi və təşkilati əsaslarının yaradılması kimi qiymətləndirmək daha dəqiqdir.[11][12]
16 mart tarixli qanunun birinci maddəsində Wehrmachtda xidmətin ümumi hərbi mükəlləfiyyət əsasında həyata keçirilməsi müəyyən edilirdi. İkinci maddəyə əsasən Almaniyanın sülh dövrü quru ordusu 12 korpus komandanlığı və 36 diviziyadan ibarət olmalı idi. Ümumi hərbi mükəlləfiyyətin xidmət müddəti isə ayrıca 21 may 1935-ci il tarixli Wehrgesetz ilə tənzimləndi. İlkin xidmət müddəti bir il müəyyən edilmiş, 1936-cı ilin avqustunda iki ilə çatdırılmışdı.[13][14]
1935-ci ildə Wehrmachtın quru ordusu üçün 36 diviziya və 580 000 nəfərlik şəxsi heyət nəzərdə tutulmuşdu. DHM-nin məlumatına görə, ilk hərbi mükəlləflər 1914-cü il doğum ilinə mənsub nəsildən çağırılmışdı.[15]
Wehrmachtın sürətli genişləndirilməsi
[redaktə | vikimətni redaktə et]Wehrmachtın genişləndirilməsi 1935-ci ildən sonra sürətləndi. 1933-cü ildən 1936-cı ilin sonuna qədər Wehrmachtın quru qoşunlarının sayı beş dəfə artaraq 550 000 nəfərə çatdı. 1939-cu ildə isə Heer-in şəxsi heyəti təxminən 2,75 milyon nəfərə yüksəldi. 1935-ci ildən sonra zirehli və sürətli birliklərin genişləndirilməsi də sürətləndirildi; bu birliklər müasir və çevik müharibə aparılması tələblərinə uyğunlaşdırılırdı.[16]
Kriegsmarine-in yenidən qurulması da eyni dövrdə sürətləndi. 1936-cı ildə Scharnhorst döyüş gəmisinin suya buraxılması Almaniyanın məqsədli donanma silahlanmasının mühüm mərhələlərindən biri oldu. Onu 1938-ci ildə Gneisenau, 1939-cu ildə isə Bismarck və Tirpitz döyüş gəmilərinin suya buraxılması izlədi. 1939-cu ildə təxminən 50 000 nəfərlik şəxsi heyətə malik Kriegsmarine-in tərkibində üç zirehli gəmi, iki ağır və altı yüngül kreyser, 22 esmines, 16 torpedo qayığı və 57 sualtı qayıq vardı.[17]
Luftwaffe 1935-ci il martın 1-də Heer və Marine ilə yanaşı Wehrmachtın üçüncü qoşun növü kimi rəsmi şəkildə təşkilata daxil edildi. Onun inkişafı bundan əvvəl aparılmış gizli hazırlıqlara əsaslanırdı. 1939-cu ildə Luftwaffe təxminən 400 000 nəfərlik şəxsi heyətə və 4 000-dən çox döyüş təyyarəsinə malik idi.[18]
Yenidən silahlanmanın dövlət siyasətinə çevrilməsi
[redaktə | vikimətni redaktə et]Wehrmachtın genişləndirilməsi Almaniyanın iqtisadi siyasəti ilə də əlaqələndirildi. Adolf Hitler 1936-cı ilin avqustunda Dörd illik planla bağlı gizli memorandumunda Wehrmachtın dörd il ərzində müharibəyə hazır vəziyyətə gətirilməsini, Almaniya iqtisadiyyatının isə həmin müddətdə müharibə aparmağa hazırlaşdırılmasını tələb etdi.[19]
1937–1938-ci illərdə hərbi rəhbərliyin yenidən təşkili
[redaktə | vikimətni redaktə et]1937-ci il noyabrın 5-də Hitler Wehrmacht rəhbərliyi ilə keçirilən müşavirədə özünün hərbi-siyasi planlarını açıqladı. Reichskriegsminister Verner fon Blomberg və quru qoşunlarının baş komandanı Verner fon Fritsch Hitlerin sürətli silahlanma siyasəti və müharibə hazırlıqları ilə bağlı risklərə dair narahatlıqlar ifadə etdilər. Fritsch Hitlerin planlarına qarşı hərbi baxımdan tənqidi mövqe tutsa da, Almaniya ordusunun yenidən silahlanmasını və modernləşdirilməsini dəstəkləyirdi.[20][21]
1938-ci ilin əvvəlində Blomberg–Fritsch böhranı baş verdi. Blomberg şəxsi həyatında yaranmış qalmaqal nəticəsində vəzifəsindən istefa verməli oldu. Hitler isə eyni zamanda Fritschə qarşı irəli sürülmüş ittihamlardan istifadə edərək onu da vəzifəsindən uzaqlaşdırdı. Fritschə qarşı ittihamlar əsassız idi və mart ayında hərbi məhkəmə onu bütün ittihamlardan azad etdi. Buna baxmayaraq, onun quru qoşunlarının baş komandanı vəzifəsinə qayıtmasına imkan verilmədi.[22]
4 fevral 1938-ci ildə Hitler Reichskriegsministerium-u ləğv etdi və onun yerinə birbaşa özünə tabe olan Oberkommando der Wehrmacht (OKW) yaratdı. General Vilhelm Keytel OKW-nin rəhbəri təyin edildi. Həmin dəyişikliklə Hitler Wehrmachtın ali hərbi rəhbərliyi üzərində daha birbaşa nəzarət əldə etdi.[23]
Eyni yenidənqurma çərçivəsində quru qoşunlarının ali komandanlığı Oberkommando des Heeres (OKH) şəklində təşkil edildi və Valter fon Brauxiç onun başına gətirildi. OKH Wehrmachtın bütün qoşunlarının ümumi komandanlığı deyil, quru qoşunlarının ali komandanlığı idi. Wehrmachtın ümumi ali komandanlıq orqanı isə OKW idi.[24]
Beləliklə, Wehrmachtın yaranması yalnız 1935-ci ildə Reichswehr adının dəyişdirilməsi ilə məhdudlaşmırdı. Bu proses Versal müqaviləsi ilə məhdudlaşdırılmış Reichswehr-in yaradılmasından, Veymar Respublikası dövründə aparılan gizli hərbi hazırlıqlardan, 1933-cü ildən sonra sürətləndirilmiş yenidən silahlanmadan, 1935-ci ildə ümumi hərbi mükəlləfiyyətin bərpası və Wehrmachtın yeni hüquqi quruluşunun yaradılmasından keçdi. 1935–1938-ci illərdə quru, dəniz və hava qüvvələrinin genişləndirilməsi ilə yanaşı, Wehrmachtın ali komandanlıq sistemi də yenidən təşkil edildi və 1938-ci ildə OKW-nin yaradılması ilə onun ali hərbi rəhbərliyi Hitlerə daha birbaşa bağlandı.[25][26]
İstinadlar
[redaktə | vikimətni redaktə et]- ↑ Scriba, Arnulf. "Die Reichswehr". LeMO – Lebendiges Museum Online. Deutsches Historisches Museum. 30 iyul 2026 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 20 avqust 2026.
- ↑ Scriba, Arnulf. "Die Reichswehr". LeMO – Lebendiges Museum Online. Deutsches Historisches Museum. 30 iyul 2026 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 20 avqust 2026.
- ↑ Scriba, Arnulf. "Die Reichswehr". LeMO – Lebendiges Museum Online. Deutsches Historisches Museum. 30 iyul 2026 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 20 avqust 2026.
- ↑ Scriba, Arnulf. "Die Reichswehr". LeMO – Lebendiges Museum Online. Deutsches Historisches Museum. 30 iyul 2026 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 20 avqust 2026.
- ↑ Scriba, Arnulf. "Die Reichswehr". LeMO – Lebendiges Museum Online. Deutsches Historisches Museum. 30 iyul 2026 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 20 avqust 2026.
- ↑ Scriba, Arnulf. "Die Reichswehr". LeMO – Lebendiges Museum Online. Deutsches Historisches Museum. 30 iyul 2026 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 20 avqust 2026.
- ↑ Scriba, Arnulf. "Die Reichswehr". LeMO – Lebendiges Museum Online. Deutsches Historisches Museum. 30 iyul 2026 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 20 avqust 2026.
- ↑ Scriba, Arnulf. "Die Reichswehr". LeMO – Lebendiges Museum Online. Deutsches Historisches Museum. 30 iyul 2026 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 20 avqust 2026.
- ↑ Scriba, Arnulf. "Die Reichswehr". LeMO – Lebendiges Museum Online. Deutsches Historisches Museum. 30 iyul 2026 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 20 avqust 2026.
- ↑ Prinz, Claudia. "Die Wiedereinführung der allgemeinen Wehrpflicht 1935". LeMO – Lebendiges Museum Online. Deutsches Historisches Museum. 21 avqust 2026 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 20 avqust 2026.
- ↑ Prinz, Claudia. "Die Wiedereinführung der allgemeinen Wehrpflicht 1935". LeMO – Lebendiges Museum Online. Deutsches Historisches Museum. 21 avqust 2026 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 20 avqust 2026.
- ↑ "Gesetz für den Aufbau der Wehrmacht". Wikisource. 16 mart 1935. 25 yanvar 2025 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 20 avqust 2026.
- ↑ "Gesetz für den Aufbau der Wehrmacht". Wikisource. 16 mart 1935. 25 yanvar 2025 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 20 avqust 2026.
- ↑ Prinz, Claudia. "Die Wiedereinführung der allgemeinen Wehrpflicht 1935". LeMO – Lebendiges Museum Online. Deutsches Historisches Museum. İstifadə tarixi: 20 avqust 2026.
- ↑ Prinz, Claudia. "Die Wiedereinführung der allgemeinen Wehrpflicht 1935". LeMO – Lebendiges Museum Online. Deutsches Historisches Museum. 21 avqust 2026 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 20 avqust 2026.
- ↑ "Die Wehrmacht". LeMO – Lebendiges Museum Online. Deutsches Historisches Museum. 20 avqust 2026 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 20 avqust 2026.
- ↑ "Die Wehrmacht". LeMO – Lebendiges Museum Online. Deutsches Historisches Museum. 20 avqust 2026 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 20 avqust 2026.
- ↑ "Die Wehrmacht". LeMO – Lebendiges Museum Online. Deutsches Historisches Museum. 20 avqust 2026 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 20 avqust 2026.
- ↑ "Die Wehrmacht". LeMO – Lebendiges Museum Online. Deutsches Historisches Museum. 20 avqust 2026 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 20 avqust 2026.
- ↑ "Werner von Blomberg". LeMO – Lebendiges Museum Online. Deutsches Historisches Museum. 20 avqust 2026 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 20 avqust 2026.
- ↑ "Werner Freiherr von Fritsch". LeMO – Lebendiges Museum Online. Deutsches Historisches Museum. 20 avqust 2026 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 20 avqust 2026.
- ↑ "Die Fritsch-Blomberg-Affäre". LeMO – Lebendiges Museum Online. Deutsches Historisches Museum. 19 avqust 2026 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 20 avqust 2026.
- ↑ "Die Fritsch-Blomberg-Affäre". LeMO – Lebendiges Museum Online. Deutsches Historisches Museum. 19 avqust 2026 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 20 avqust 2026.
- ↑ "Das Oberkommando der Wehrmacht (OKW)". LeMO – Lebendiges Museum Online. Deutsches Historisches Museum. 20 avqust 2026 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 20 avqust 2026.
- ↑ "Die Wehrmacht". LeMO – Lebendiges Museum Online. Deutsches Historisches Museum. 20 avqust 2026 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 20 avqust 2026.
- ↑ "Das Oberkommando der Wehrmacht (OKW)". LeMO – Lebendiges Museum Online. Deutsches Historisches Museum. 20 avqust 2026 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 20 avqust 2026.
