รู้จักพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท ศูนย์กลางพระราชพิธีและมรดกราชสำนัก

          พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท ตั้งอยู่ภายในพระบรมมหาราชวัง กรุงเทพมหานคร เป็น พระที่นั่งองค์ประธานของหมู่พระมหาปราสาท ตั้งอยู่บริเวณส่วนกลางของพระราชวัง ด้านทิศเหนือของพระที่นั่งพิมานรัตยา และรายล้อมด้วยพระที่นั่งสำคัญอื่น ๆ

          เดิมทีบริเวณนี้เป็นที่ตั้งของพระที่นั่งอินทราภิเษกมหาปราสาท ซึ่งสร้างด้วยไม้ทั้งองค์ แต่ในปี พ.ศ. 2332 ได้เกิดอัคคีภัยบริเวณมุขเด็จ ทำให้พระที่นั่งถูกเพลิงไหม้เสียหายทั้งหมด พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช (รัชกาลที่ 1) จึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้รื้อและสร้างพระที่นั่งขึ้นใหม่ เป็นพระที่นั่งทรงจัตุรมุขยอดมหาปราสาท มีมุขเด็จด้านทิศเหนือ โดยถอดแบบมาจากพระที่นั่งสุริยาสอมรินทร์ในพระราชวังหลวงกรุงศรีอยุธยา

          พระที่นั่งองค์ใหม่นี้ได้รับพระราชทานนามว่า “พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท” ซึ่งมีความหมายถึง “ปราสาทอันยิ่งใหญ่ในสวรรค์ดุสิต” และได้ใช้เป็นที่เสด็จออกว่าราชการในท้องพระโรง ขณะที่พระที่นั่งพิมานรัตยาเป็นที่ประทับส่วนพระองค์ทางทิศใต้

          พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท เป็น พระที่นั่งชั้นเดียวก่ออิฐถือปูน ทาสีขาว ยกพื้นสูง ตัวอาคารมีลักษณะ ทรงจัตุรมุข หรือมีมุขยื่นออกมาทั้งสี่ด้าน ตรงกลางเป็น ยอดปราสาทสูง 7 ชั้น ซึ่งประดับด้วย ครุฑรับยอดปราสาท อันเป็นเอกลักษณ์เด่นของพระที่นั่งองค์นี้ที่หลายคนจำได้ทันทีเมื่อเห็น

          บริเวณซุ้มพระทวารและพระบัญชรออกแบบเป็น ซุ้มทรงมณฑป งดงามแบบศิลปะไทยชั้นสูง รอบอาคารยังประดับด้วย ตุ๊กตาหินแบบจีน รูปนักรบถือง้าวยืนเฝ้าอยู่ทั้งสองข้าง เพิ่มความขรึมขลังและงดงามในสไตล์ศิลปะผสมผสานที่พบได้ในสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้น

          ตลอดหลายรัชกาลที่ผ่านมา พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท ถือเป็นสถานที่สำคัญที่ใช้ประกอบพระราชพิธีและพระราชกิจหลายรูปแบบ ตั้งแต่การเสด็จออกว่าราชการ ไปจนถึงการประดิษฐานพระบรมศพและพระศพของพระบรมวงศานุวงศ์ชั้นสูง เช่น

• ในรัชกาลที่ 1 พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช ทรงโปรดให้ใช้พระที่นั่งแห่งนี้เป็นสถานที่ตั้งพระศพของพระบรมวงศ์ เช่น สมเด็จพระเจ้าพี่นางเธอ เจ้าฟ้ากรมพระยาเทพสุดาวดี และสมเด็จพระเจ้าพี่นางเธอ เจ้าฟ้ากรมพระศรีสุดารักษ์ ซึ่งต่อมาก็ได้กลายเป็นธรรมเนียมสืบต่อมาทุกยุคสมัย
• ในรัชกาลที่ 3 พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงใช้พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาทเสด็จออกว่าราชการ หลังจากมีการบูรณะหมู่พระมหามณเฑียร ส่วนรัชกาลที่ 4 โปรดให้สร้าง พระที่นั่งบุษบกมาลา ที่ผนังด้านทิศใต้ เพื่อใช้ในการเสด็จออกว่าราชการฝ่ายใน
• ในรัชกาลที่ 6 พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้ทรงประกอบพระราชพิธีบรมราชาภิเษกสมโภช ณ พระที่นั่งแห่งนี้ พร้อมโปรดให้จัดสร้างห้องบรรทมและห้องสรงในมุขด้านทิศตะวันออก เพื่อใช้ระหว่างการประกอบพระราชพิธี
• ในรัชกาลที่ 9 พระบาทสมเด็จพระมหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาทยังคงเป็นสถานที่จัดพระราชพิธีสำคัญ เช่น พระราชพิธีฉัตรมงคล การบำเพ็ญพระราชกุศลทักษิณานุปทาน และการเวียนเทียนสมโภชเบญจราชกกุธภัณฑ์

          จนถึงปัจจุบัน พระที่นั่งแห่งนี้ยังคงมีบทบาทสำคัญทางประวัติศาสตร์ เช่น ใน พระราชพิธีบรมราชาภิเษก พุทธศักราช 2562 สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวมหาวชิราลงกรณ บดินทรเทพยวรางกูร ได้เสด็จมาทรงกราบถวายบังคมและสดับปกรณ์พระบรมอัฐิและพระอัฐิสมเด็จพระบรมราชบุพการี ณ พระที่นั่งแห่งนี้ อันเป็นภาพที่สะท้อนถึงความต่อเนื่องของพระราชประเพณีไทยที่ดำรงอยู่จนถึงทุกวันนี้

          ปัจจุบัน พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท ตั้งอยู่ภายในเขตพระบรมมหาราชวัง ซึ่งเปิดให้ประชาชนและนักท่องเที่ยวเข้าชมได้บางส่วนในพื้นที่ที่กำหนดโดยสำนักพระราชวัง

          อย่างไรก็ตาม พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท ไม่ได้เปิดให้เข้าชมภายในตัวอาคาร เนื่องจากเป็นสถานที่ศักดิ์สิทธิ์และใช้ประกอบพระราชพิธีสำคัญ เช่น พระราชพิธีถวายพระเพลิงพระบรมศพและพระศพของพระมหากษัตริย์ รวมถึงพระบรมวงศานุวงศ์ชั้นสูง จึงจำเป็นต้องรักษาความสงบเรียบร้อยและความสมบูรณ์ของสถานที่ไว้

          หากใครมีโอกาสได้ไปเยี่ยมชมพระบรมมหาราชวัง การได้เห็นพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาทแม้เพียงภายนอก ก็ถือเป็นประสบการณ์ล้ำค่าที่ได้สัมผัสหนึ่งในสัญลักษณ์แห่งราชสำนักไทยที่เต็มไปด้วยประวัติศาสตร์และความหมายทางจิตใจของคนไทยทั้งแผ่นดิน
 

หมายเหตุ : ข้อมูลอารมีการเปลี่ยนแปลงกรุณาตรวจสอบอีกครั้ง