เปิดโครงสร้างราคาน้ำมันขายปลีกของไทยแบบเข้าใจง่าย !

          ไขข้อข้องใจราคาน้ำมันไทย เจาะลึกโครงสร้างราคาน้ำมันขายปลีกว่าเงินที่เราจ่ายไปเป็นค่าอะไรบ้าง พร้อมคำตอบชัด ๆ ทำไมราคาน้ำมันตลาดโลกลดแต่บ้านเรายังไม่ลดตามในทันที ?

          หลายคนอาจเคยเห็นข่าวว่า ราคาน้ำมันดิบในตลาดโลกลดลง แต่พอขับรถไปเติมน้ำมันกลับพบว่า ราคาหน้าปั๊มแทบไม่เปลี่ยน หรือบางครั้งลดลงช้ากว่าที่คาดไว้ จนเกิดคำถามว่าเกิดอะไรขึ้นกันแน่ ? ความจริงแล้ว ราคาน้ำมันขายปลีกของประเทศไทยยังมีองค์ประกอบสำคัญที่ทำให้ราคาน้ำมันในแต่ละวันเปลี่ยนแปลงไม่เหมือนกับราคาตลาดโลก วันนี้จะพาไปทำความเข้าใจ โครงสร้างราคาน้ำมันขายปลีกของไทย แบบเข้าใจได้ไม่ยาก พร้อมอธิบายว่าทำไมราคาน้ำมันโลกลง แต่ราคาน้ำมันไทยอาจไม่ได้ลดลงทันที รวมถึงเหตุผลที่ทำให้ราคาน้ำมันของแต่ละประเทศแตกต่างกัน

          หลายคนยังเข้าใจผิดว่าบ้านเรามีแหล่งน้ำมันดิบมากมายจนเหลือใช้ แต่ในความเป็นจริงแล้วประเทศไทยสามารถผลิตน้ำมันดิบเองได้เพียงแค่ประมาณ 10% ของปริมาณการใช้ในประเทศเท่านั้น แถมบางส่วนยังมีคุณสมบัติที่ไม่เหมาะกับโรงกลั่นบ้านเรา จึงต้องมีการส่งออกไปกลั่นที่อื่นแทน 

          ดังนั้น น้ำมันดิบและน้ำมันสำเร็จรูปส่วนใหญ่ที่เราใช้กันอยู่ทุกวันนี้ต้องนำเข้าจากต่างประเทศสูงถึงกว่า 90% นี่จึงเป็นสาเหตุว่าทำไมเวลาราคาตลาดโลกแกว่ง ตัวเลขหน้าปั๊มบ้านเราถึงสะเทือนตามไปด้วยนั่นเอง

          เวลาเราเลี้ยวรถเข้าปั๊มไปเติมน้ำมันกลุ่มดีเซลหรือเบนซิน (อ้างอิงราคาเฉลี่ยช่วงเดือนมกราคม-พฤษภาคม 2569) เงินที่เราจ่ายไปจะถูกแบ่งออกเป็น 3 ส่วนหลัก ๆ ดังนี้ 

          ส่วนนี้คือ "ราคาหน้าโรงกลั่น" ซึ่งเป็นสัดส่วนที่ใหญ่ที่สุด โดยราคานี้จะอ้างอิงตามราคาน้ำมันสำเร็จรูปของ "ตลาดสิงคโปร์" ซึ่งเป็นศูนย์กลางการซื้อ-ขายน้ำมันที่ใหญ่ที่สุดในภูมิภาคเอเชีย (ทั้งนี้ ตลาดสิงคโปร์ไม่ได้หมายถึงราคาที่ประเทศสิงคโปร์หรือโรงกลั่นสิงคโปร์เป็นคนกำหนดเอง แต่เป็นราคาตลาดกลางที่ผู้ค้าทั่วเอเชียเข้ามาตกลงซื้อ-ขายกัน)

          ส่วนนี้เป็นเงินที่ภาครัฐเป็นผู้กำหนดและบริหารจัดการเพื่อนำไปใช้ในวัตถุประสงค์ที่แตกต่างกัน ประกอบด้วย

• ภาษีสรรพสามิต : จัดเก็บโดยกรมสรรพสามิตจากตัวสินค้าประเภทน้ำมันเชื้อเพลิง ซึ่งแต่ละชนิดก็มีอัตราภาษีตามพิกัดที่ต่างกันไป
• ภาษีบำรุงเทศบาล : คิดเป็นอัตรา 10% ของภาษีสรรพสามิต โดยจะกระจายไปให้หน่วยงานท้องถิ่น (เช่น กทม. หรือเทศบาลต่าง ๆ) นำไปพัฒนาพื้นที่ตาม พ.ร.บ.รายได้เทศบาล พ.ศ. 2497
• ภาษีมูลค่าเพิ่ม (VAT) : จัดเก็บโดยกรมสรรพากร ซึ่งจะคิดซ้อนอยู่ 2 จุด คือ VAT จากราคา ณ โรงกลั่น และ VAT จากค่าการตลาด
• กองทุนน้ำมันเชื้อเพลิง : เงินส่วนนี้เอาไว้ใช้สำหรับรักษาเสถียรภาพราคาน้ำมันในประเทศไม่ให้สวิงขึ้น-ลงน่ากลัวเวลามีวิกฤตพลังงานโลก
• กองทุนส่งเสริมเพื่อการอนุรักษ์พลังงาน : เก็บไว้เป็นทุนหมุนเวียนและช่วยเหลืออุดหนุนในกิจกรรมที่เกี่ยวกับการอนุรักษ์พลังงานของประเทศ

          หลายคนคิดว่าปั๊มน้ำมันได้กำไรเน้น ๆ จากส่วนนี้ แต่จริง ๆ แล้วค่าการตลาดคือส่วนต่างระหว่าง "ราคาขายปลีก" กับ "ราคาขายส่ง" ซึ่งเงิน 5-8% นี้ต้องนำไปครอบคลุมต้นทุนการดำเนินงานทั้งหมดของสถานีบริการ ไม่ว่าจะเป็นค่าน้ำ ค่าไฟ ค่าจ้างพนักงาน ค่าขนส่งน้ำมัน ค่าเช่าที่ ค่าบริหารจัดการต่าง ๆ ของเจ้าของปั๊มและผู้ค้าน้ำมัน รวมถึงค่าส่วนลดโปรโมชั่นต่าง ๆ ก่อนจะเหลือเป็นกำไรสุทธิของผู้ค้าปลีก

          ในจังหวะที่ราคาน้ำมันตลาดโลกพุ่งสูงมาก ๆ รัฐจะใช้เงินกองทุนนี้ไปช่วยชดเชยราคาเพื่อให้คนไทยได้ใช้น้ำมันที่ไม่แพงเกินไป แต่ในทางกลับกัน เมื่อราคาน้ำมันโลกปรับตัวลดลง รัฐก็จำเป็นต้องเก็บเงินเข้ากองทุนคืนเพื่อเรียกความมั่นคงกลับมา ส่งผลให้ราคาขายปลีกน้ำมันในไทยไม่ลดลงในทันที หรืออาจจะลดลงช้ากว่าตลาดโลกในช่วงเวลานั้น ๆ นั่นเอง

          นอกจากนี้ยังมีเรื่องของ "ค่าเงินบาท" ในช่วงเวลานั้น รวมถึง ผู้ค้าจะทยอยปรับราคา เนื่องจากน้ำมันที่ขายหน้าปั๊มคือ ราคาของน้ำมันที่ซื้อมาก่อนหน้านี้ ความเข้าใจที่ว่า "ซื้อถูกต้องขายถูกได้ทันที" จึงไม่สะท้อนความจริง เพราะต้นทุนและราคาขายไม่ได้เกิดขึ้นในเวลาเดียวกัน และมีความเสี่ยงจากการผันผวนของตลาดโลก

          ถ้าลองเปรียบเทียบราคาน้ำมันดีเซลเฉลี่ย (ข้อมูลจาก globalpetroprices ณ วันที่ 29 ธันวาคม 2568) กับกลุ่มประเทศอาเซียนและประเทศผู้นำเศรษฐกิจโลก จะพบว่าราคาน้ำมันของประเทศไทยอยู่ในระดับ "กลาง ๆ" คือไม่ได้แพงที่สุดและก็ไม่ได้ถูกที่สุด เพราะแต่ละประเทศมีนโยบายการบริหาร มาตรการภาษี ระบบกองทุน และเกรดน้ำมันที่แตกต่างกัน

          บทเรียนที่เห็นได้ชัดคือ ประเทศมาเลเซีย ซึ่งอดีตเคยเป็นผู้ผลิตและส่งออกน้ำมันสุทธิ (Exporter) และใช้นโยบายอุดหนุนราคาน้ำมันดีเซลแบบเหวี่ยงแห (Blanket Subsidy) ตรึงราคาไว้ที่ 2.15 ริงกิต/ลิตร จนต้องแบกงบประมาณปีละมหาศาล สุดท้ายก็แบกไม่ไหว ต้องยอมปล่อยราคาดีเซลลอยตัวตามราคาตลาด (Managed Float) ไปเมื่อช่วงกลางปี 2567 แล้วเปลี่ยนมาใช้การช่วยเหลือแบบเฉพาะกลุ่มแทน เช่น แจกเงินช่วยเหลือกลุ่มเป้าหมายโดยตรง หรืออุดหนุนเฉพาะกลุ่มขนส่งสาธารณะและประมง

          เมื่อหันกลับมามอง ประเทศไทยที่ต้องนำเข้าน้ำมันสูงถึงกว่า 90% การอุดหนุนราคาแบบเหวี่ยงแหในระยะยาวจึงอาจไม่ใช่ทางเลือกที่ยั่งยืน และหากจำเป็นต้องเข้าแทรกแซงในช่วงที่ตลาดโลกผันผวน การปรับเปลี่ยนมาใช้นโยบายช่วยเหลือแบบ "เฉพาะกลุ่ม" ที่เดือดร้อนจริง ๆ น่าจะเป็นแนวทางที่เหมาะสมและเพลย์เซฟต่องบประมาณของประเทศมากที่สุด 

          ราคาน้ำมันขายปลีกของประเทศไทยเกิดจากหลายองค์ประกอบ ทั้งต้นทุนเนื้อน้ำมัน ภาษี เงินส่งเข้ากองทุน และค่าการตลาด ดังนั้น เวลาที่ราคาน้ำมันโลกปรับขึ้นหรือลดลง ราคาน้ำมันหน้าปั๊มในประเทศไทยอาจไม่ได้เปลี่ยนแปลงในทันที เพราะยังมีกลไกด้านภาษีและกองทุนที่ช่วยบริหารเสถียรภาพราคาภายในประเทศ เมื่อเข้าใจโครงสร้างเหล่านี้แล้วก็จะช่วยให้เห็นภาพมากขึ้นว่า ราคาน้ำมันที่เราเติมอยู่ในแต่ละวันไม่ได้สะท้อนเพียงต้นทุนน้ำมันดิบเท่านั้น แต่ยังเป็นผลจากนโยบายด้านพลังงานและการบริหารจัดการของภาครัฐที่เกี่ยวข้องด้วย