Grand Cpetaedje

Li Grand Cpetaedje^[1] u Grand Boumboum^[2], c 'est l' atuze ki l' univiers a skepyî e-n on «tins zero» d' èn «atome prumî», rashonnant tote li matire et tote l' exhowe di l' univiers.

Cist atome prumrî la åreut cpeté, et enonder li spårdaedje di l' univiers, ey adon kimincî li contaedje possibe do tins ki passe (skepiaedje di l' espåce-tins).

L' idêye a stî trovêye pa Georges Lemaître e 1931, pu bén resplikêye dins s' live «L'hypothèse de l'atome primitif» eplaidî a l' Univiersité d' Lovén e 1946.

Acceptance di l' idêye

Les sincieus d' adon k' avént fini pa ricnoxhe li prumire teyoreye da Lemaître so li spårdaedje di l' univiers, n' acceptît nén cisse-ciale, k' esteut portant ene shûte lodjike del prumire.

Arthur Eddington el trova «reboutante». Albert Einstein esteut disconte, pask' i trovéve ki c' esteut ene idêye di curé, po prover l' creyåcion do monde på Bon Diu.

Lemaître (å mitan) et Einstein (a droete) (1933)
Eddington (a hintche) ki hushtene Lemaître (1938)

Mågré ça, l' abayeye wangna todi dpus d' shuveus, aprume après l' discoviete (d' astcheyance) d' on fond d' microwaches cosmike (Cosmic Microwave Backbround) e 1966 pa Robert W. Wilson et Arno Penzias, ene atuze ki Lemaître aveut ddja supôzé.

Les spoutniks COBE, WMAP et Planck ont permetou d' saetchî ene imådje di ç' fond d' microwache la. Ele fourit eplaideye pa Georges Smoot e 1991.^[3]

Dins les belès-letes e walon

Robert Stainier a scrît on bea powinme sol Grand Cpetaedje.^{(a-z aveuri)}

Sourdant

↑ noûmot atåvlé e l' årtike do Wikipedia walon so Georges Lemaître l' an 2006.
↑ radjouté e 2026, po xhiner l' inglès «Big Bang», ki c' esteut on mot po s' fote di ciste atuze la et di ses disfindeus, enondé pa Fred Hoyle e 1949, mins k' a finit pa-z esse li lomaedje oficir e-n inglès eyet dins toplin des lingaedjes.
↑ (fr)Michel-Yves Bolloré & Olivier Bonnassies, Dieu, la science, les preuves, Guy Trénadiel eplaideu, Paris, 2024, ISBN 978-2-266-33932-2, pp 85-92.

[1] ûmot atåvlé e l' årtike do Wikipedia walon so Georges Lemaître l' an 2006.

[2] radjouté e 2026, po xhiner l' inglès «Big Bang», ki c' esteut on mot po s' fote di ciste atuze la et di ses disfindeus, enondé pa Fred Hoyle e 1949, mins k' a finit pa-z esse li lomaedje oficir e-n inglès eyet dins toplin des lingaedjes.

[3] (fr)Michel-Yves Bolloré & Olivier Bonnassies, Dieu, la science, les preuves, Guy Trénadiel eplaideu, Paris, 2024, ISBN 978-2-266-33932-2, pp 85-92.

[1]

[2]

[3]