İçeriğe atla

Şilajit

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Şilajit veya mumiyo, Mohave lav tüpü, 2018

Şilajit (Sanskrit: शिलाजित्; çev. 'Dağların fatihi', 'Kayaların fatihi') veya Mumiyo/Mumyo, kayalık dağların yüksek rakımlarında, korunaklı yarıklarda ve mağaralarda oluşan, ağırlıklı olarak biyolojik kökenli bir organik-mineral üründür.[1]

Yüksek dağların kayalıkları arasında çıkan siyahımsı kahverengi bir toz veya eksüdattır, sıklıkla Altay Dağları'nda, Kafkas Dağları'nda, Himalayalar'da (özellikle Hindistan, Nepal ve Tibet Platosu'nda), Karakurum Dağları'nda, Pamir Dağları'nda (öncelikle Dağlık Bedehşan, Tacikistan'da) ve ülke çapında Afganistan, Bhutan, Gürcistan, Hindistan (Himaçel Pradeş ve Uttarakhand eyaletleri), İran, Kırgızistan, Moğolistan, Nepal, Rusya, Orta Asya ve Afrika'da bulunur.[2][3][4] Bu bölgelerde yaşayan insanlar şilajit'i halk ve konvansiyonel olmayan (alternatif) tıpta (Ayurveda, Geleneksel Çin tıbbı, Geleneksel Tibet tıbbı) kullanmışlardır. Şilajit hem kuru özüt formunda hem de besin takviyeleri olarak satılmaktadır, ancak şilajit'in insan sağlığı üzerinde herhangi bir yararlı etkisi olduğuna dair sınırlı kanıt vardır.[5][6] Çalışmalarda kurşun da dahil olmak üzere tehlikeli ağır metaller içerdiği bulunmuştur.[7]

Tarihçe

[değiştir | kaynağı değiştir]
Shilajit in a glass of water.
Şilajit, yaygın olarak macun formunda suda eritilerek tüketilir.

Şilajit, antik çağlardan beri Afganistan, Hindistan, İran, Çin, Nepal, Orta Asya, Orta Afrika ve Tibet'te halk ilacı olarak kullanılmıştır. Şilajit, dört bin yıldan uzun süredir halk ilacı ve alternatif tıpta kullanılmaktadır.[8] Şilajitin farklı hastalıklara yönelik iyileştirici etkileri Aristoteles, Razi, Biruni, İbn Sina ve diğerlerinin eserlerinde belirtilmiştir.[1][9][10]

Barthélemy d'Herbelot, 17. yüzyılda yayınladığı bir makalede, Perslerin kırık kemiklere ve hastalıklara çare olarak mumiya adı verilen maddeyi kullandıklarını belirtmiştir.[11]

Coğrafi dağılım

[değiştir | kaynağı değiştir]

Şilajit yatakları dünyanın birçok dağlık bölgesinde bulunur. Merkezi Devlet Coğrafi Araştırma Merkezi "Tsentrquartz Gems" tarafından yapılan araştırmalar, geniş coğrafyalarına rağmen şilajit yataklarının çok nadir olduğunu ve içlerindeki hammadde rezervlerinin sınırlı olduğunu göstermiştir. Orta Asya, Tuva, Baykal Gölü, Kafkasya ve diğer bölgelerdeki kireçli, metamorfik ve tortul kayaçlarda (Proterozoyik'ten Kuvaterner'e kadar) bulunur.[12] Daha çok Himalayalar, Tibet Platosu, Arap Yarımadası dağları, İran, Moğolistan, Myanmar, Tanzanya ve Kenya'da bulunur.

Madde farklı isimlerle bilinir, bunlar arasında Yunanca: μούμια, romanize: mumiyo, Rusça: Мумиё, romanize: mumie, Moğolistan ve Sayan Dağları yakınlarındaki Güney Rusya, Sibirya bölgelerinde, örneğin Hakasya ve Buryatya'da: brag-shun veya barakhshin ("dağların yağı"), Tibet, Orta Asya, Himalaya, Pamir ve Altay'da: kaya özü veya kaya suyu, İngilizce: asfalt, mineral zifti, Yahudi zifti, cüruf veya mineral mumu, Bengalce: silajita veya silajatu, Arapça: hajarul-Musa veya araq-al-jibal, Farsça: myemu, moomiaii veya mumnaei, Almanca: Mumie, Myanmarca: kao-tun ("dağın kanı") ve Nepalce: "doğanın kutsaması" bulunur.[13]

Oluşumu

[değiştir | kaynağı değiştir]

Şilajitin mikroorganizmalar tarafından petrol kayalarının ayrışması sonucu oluştuğuna da inanılmaktadır. 1970'lerdeki analizler, özütün organik kısmının kimyasal bileşiminin (yaklaşık %50 karbon ve %10 hidrojen) petrol kökeni hipotezini kanıtladığını göstermektedir.[12] Bazı araştırmacılar, şilajitinin Euphorbia royleana ve Trifolium repens (Beyaz yonca) gibi türlerden elde edilen lateks ve reçine taşıyan bitki materyallerinin yüzyıllar boyunca ayrışması veya humuslaşmasıyla üretildiğini öne sürmektedir. Bir diğer hipotez ise, yakın çevredeki Kara yosunlarından (Briyofitler) oluştuğudur.[14][15]

İçerik

[değiştir | kaynağı değiştir]

Şilajit, mineral katran veya reçinedir. Oldukça viskoz (akmaz) ve çok koyu kahverengi veya siyah renktedir. Kalsiyum, magnezyum, sodyum, demir, krom ve kurşun dahil 20'den fazla element içerir. Ayrıca katı parafin hidrokarbonları, proteinler, karbonhidratlar, amino asitler, yağ asitleri ve alkoller içerir.[12] Mineral içeriği %15-20'dir ve selenyum, cıva ve kadmiyum gibi ağır metaller de dahil olmak üzere eser miktarda elementler içerir.[16]

Şilajit, humik ve fulvik asitler gibi %60-80 oranında humik maddelerden oluşur.[17][18][19][20]

Analitik yöntemlerle incelenen Himalayalar (5,1 kDa), Altay (8 kDa), Tanrı Dağları (7,5 kDa) ve Çungarya'dan (9,0 kDa) alınan şilajit örnekleri, iki ana bileşenden oluştuğunu göstermiştir: yüksek moleküler kısım, tipik turba fulvik asitleri (Rusya'daki Sakhtysh Gölü'nden alınan örnek) gibi örneğin fulvik doğasını temsil eder ve düşük moleküler kısım, metildiaminosiklohekzan, şikimik asit, hippurik asit, kinik asit, hidroksihippurik asit ve metildiaminosiklohekzan dimeri gibi bir dizi bitkisel ve hayvansal metaboliti temsil eder.[21]

Saflaştırma işlemi

[değiştir | kaynağı değiştir]
Şilajit'in reçine formunda, satış için paketlenmiş bir örneği.

Şilajit, ham haliyle, safsızlıkları gidermek ve tüketim güvenliğini sağlamak için işlem gerektiren, viskoz, katran benzeri bir maddedir. Geleneksel arıtma işlemi dört temel adımı içerir: ekstraksiyon, filtrasyon, arıtma ve dehidrasyon.[5][14]

  • Ekstraksiyon: Şilajit, Himalayalar ve Altay Dağları gibi bölgelerdeki yüksek rakımlı kaya çatlaklarından ve mağaralardan toplanır. Toplayıcılar, genellikle daha yumuşak olduğu daha sıcak aylarda, sızan malzemeyi kayalardan kazırlar.[2]
  • Filtrasyon: Ham şilajit, kaya parçaları ve bitki artıkları gibi çözünmeyen safsızlıkları ayırmak için suda çözülür. Çözelti, daha temiz bir sıvı elde etmek için ince bir bez veya eleklerden süzülür.[14]
  • Arıtma: Filtrelenen sıvı, potansiyel ağır metaller de dahil olmak üzere kirleticileri gidermek için daha fazla işleme tabi tutulur. Geleneksel yöntemler, kaynatma veya bitkisel özlerle karıştırmayı içerebilirken, modern yaklaşımlar güvenliği sağlamak için laboratuvar tekniklerini kullanır.[5][22] Çözünürlük ve kıvamın doğrulanması gibi özgünlük kontrolleri, şilajitin gerçek ve katkı maddelerinden arınmış olduğundan emin olmak için çok önemlidir.[23]
  • Dehidrasyon: Arıtılmış çözelti ince bir tabaka halinde yayılır ve nemi gidermek için güneş ışığı veya kontrollü ısı altında kurutulur, bunun sonucunda geleneksel tıpta veya takviyelerde kullanılmaya uygun katı, siyahımsı kahverengi bir reçine veya toz elde edilir.[14]

Güvenlik endişelerini gidermek için saflaştırma kritik öneme sahiptir, çünkü ham şilajit kurşun gibi tehlikeli ağır metaller içerebilir.[24]

Araştırmalar

[değiştir | kaynağı değiştir]

Şilajitin biyoaktif olduğuna dair kanıt eksikliği vardır; iddia edilen antioksidan ve immünomodülatör etkilerinin bilimsel doğrulaması yoktur.[5]

2024 yılında yapılan sistematik bir inceleme, saflaştırılmış Şilajit özütünün (PrimaVie) geç başlangıçlı hipogonadizmi olan erkeklerde testosteron seviyelerini artırmada etkili olabileceğini buldu.[25]

Çeşitleri

[değiştir | kaynağı değiştir]

Kompozisyon, konuma[26] ve görünüme göre değişir[27]

  • Koprolit (mumiyo-saladji, Pamir ve Altay mumiyo, mumiyo-asil vb.), hayvan dışkısının kaya ve toprak oluşumlarının parçaları ve kalıntılarıyla karışmış yarı fosilleşmiş fito- ve zooorganik kalıntılarıdır. Koprolit şilajındaki ekstraktif madde içeriği %10 ila %30 veya daha fazla arasında değişmektedir.
  • Şilajit içeren breşler, şilajit içeren kil kütlesiyle çimentolanmış büyük kırıntılı kayaçlardır (çoğunlukla çatlaklı kireçtaşları). Ekstraktif madde içeriği %0,5-5,0'dir.
  • Evaporit şilajit, mağaraların, nişlerin, kovukların ve diğer büyük boşlukların çatı ve duvarlarını lekeleyen çizgiler, buz sarkıtları ve parlak siyah veya gri, donuk, ince tabakalar halinde oluşur. Çıkarılması zordur.

Shilajit, eklendiği varsayılan metal tozlarının türüne göre farklı renk ve derecelerde satılmaktadır: altın içeren kırmızı (sauvarna shilajit), gümüş içeren beyaz (rajat shilajit), bakır içeren mavi (tamra shilajit) ve demir içeren siyah (lauha shilajit shilajit). Bunlar arasında altın içeren siyah shilajit en nadir olanıdır ve en iyi tedavi edici etkiye sahip olduğu düşünülmektedir. Doğada, demir içeren shilajit geleneksel tıpta en çok kullanılanıdır.[18]

Mumioidler, görünüşte şilajit'e benzeyen bir grup doğal oluşumdur. Bu grup, ozokerit, güherçile, fosilleşmiş bitkisel reçineler ve zamklar, dağ mumu, beyaz, taş ve dağ yağları, Antarktika şilajiti, lofor veya su bitümünü içerir.[27]

Ayrıca bakınız

[değiştir | kaynağı değiştir]

Kaynakça

[değiştir | kaynağı değiştir]
  1. 1 2 "MUMIYO • Great Russian encyclopedia - electronic version". bigenc.ru. Erişim tarihi: 1 Ağustos 2022. [ölü/kırık bağlantı]
  2. 1 2 Hill, Carol A.; Forti, Paolo (1997). Cave Minerals of the World. National Speleological Society. ISBN 978-1-879961-07-4.[sayfa belirt]
  3. ↑ "Where is Shilajit Found?". Tears of Himalaya (İngilizce). 11 Aralık 2023. 5 Kasım 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Temmuz 2025.
  4. ↑ "What Is Shilajit? The Ultimate Guide For Beginners". Shilajit Promax (İngilizce). 11 Aralık 2023. Erişim tarihi: 14 Ekim 2024. [ölü/kırık bağlantı]
  5. 1 2 3 4 Wilson E, Rajamanickam GV, Dubey GP, Klose P, Musial F, Saha FJ, Rampp T, Michalsen A, Dobos GJ (June 2011). "Review on shilajit used in traditional Indian medicine". J Ethnopharmacol. 136 (1). ss. 1-9. doi:10.1016/j.jep.2011.04.033. PMID 21530631.
  6. ↑ Winston, David; Maimes, Steven (22 Mart 2007). "Part two: Materia medica. 7. Monographs on adaptogens. Shilajit". Adaptogens: Herbs for strength, stamina, and stress relief (İngilizce). Inner Traditions / Bear & Co. s. 129. ISBN 978-1-59477-158-3 – Google vasıtasıyla.
  7. ↑ Hussain, Adil; Saeed, Asma (December 2024). "Hazardous or Advantageous: Uncovering the Roles of Heavy Metals and Humic Substances in Shilajit (Phyto-mineral) with Emphasis on Heavy Metals Toxicity and Their Detoxification Mechanisms"Ücretli abonelik gerekli. Biological Trace Element Research (İngilizce). 202 (12). ss. 5794-5814. doi:10.1007/s12011-024-04109-4. ISSN 0163-4984.
  8. ↑ Kloskowski, T.; Szeliski, K.; Krzeszowiak, K.; Fekner, Z.; Kazimierski, Ł; Jundziłł, A.; Drewa, T.; Pokrywczyńska, M. (19 Kasım 2021). "Mumio (Shilajit) as a potential chemotherapeutic for the urinary bladder cancer treatment". Scientific Reports. 11 (1). s. 22614. Bibcode:2021NatSR..1122614K. doi:10.1038/s41598-021-01996-8. ISSN 2045-2322. PMC 8604984 Özgürce erişilebilir. PMID 34799663.
  9. ↑ Korchubekov, B. K., Altymyshev, A. A. (1987). Mumië "arkhar-tash" i ego fiziologicheskai︠a︡ aktivnostʹ. Soviet Union: Ilim.
  10. ↑ Source study and textual criticism of monuments of medieval sciences in the countries of Central Asia: a collection of scientific works. (1989). Russia: "Science," Siberian Branch.
  11. ↑ Ouseley, William (1821). Travels in various countries of the East: more particularly Persia. Rodwell and Martin, London.
  12. 1 2 3 "Геологический словарь. Том 1 (А-М) | Геологический портал GeoKniga" [Geological dictionary. Volume 1 (А-М) 1978 | Geological portal]. www.geokniga.org. s. 485. Erişim tarihi: 1 Ekim 2023.
  13. ↑ Rahmani Barouji, Solmaz; Saber, Amir; Torbati, Mohammadali; Fazljou, Seyyed Mohammad Bagher; Yari Khosroushahi, Ahmad (2020). "Health Beneficial Effects of Moomiaii in Traditional Medicine". Galen Medical Journal. Cilt 9. doi:10.31661/gmj.v9i0.1743. ISSN 2322-2379. PMC 8343599 Özgürce erişilebilir. PMID 34466583.
  14. 1 2 3 4 Agarwal, Suraj P.; Khanna, Rajesh; Karmarkar, Ritesh; Anwer, Md. Khalid; Khar, Roop K. (May 2007). "Shilajit: A review". Phytotherapy Research. 21 (5). ss. 401-405. doi:10.1002/ptr.2100. PMID 17295385.
  15. ↑ Ghosal, S.; Reddy, J.P.; Lal, V.K. (May 1976). "Shilajit I: Chemical constituents". Journal of Pharmaceutical Sciences. 65 (5). ss. 772-773. doi:10.1002/jps.2600650545. PMID 932958.
  16. ↑ Khanna, Rajesh; Witt, Matthias; Khalid Anwer, Md.; Agarwal, Suraj P.; Koch, Boris P. (December 2008). "Spectroscopic characterization of fulvic acids extracted from the rock exudate Shilajit". Organic Geochemistry. 39 (12). ss. 1719-1724. Bibcode:2008OrGeo..39.1719K. doi:10.1016/j.orggeochem.2008.08.009.
  17. ↑ Ghosal, Shibnath (1 Ocak 1990). "Chemistry of shilajit, an immunomodulatory Ayurvedic rasayan". Pure and Applied Chemistry (İngilizce). 62 (7). ss. 1285-1288. doi:10.1351/pac199062071285 Özgürce erişilebilir. ISSN 1365-3075.
  18. 1 2 Schepetkin, Igor A.; Khlebnikov, Andrei I.; Ah, Shin Young; Woo, Sang B.; Jeong, Choon-Soo; Klubachuk, Olesya N.; Kwon, Byoung S. (27 Ağustos 2003). "Characterization and biological activities of humic substances from mumie". Journal of Agricultural and Food Chemistry. 51 (18). ss. 5245-5254. doi:10.1021/jf021101e. ISSN 0021-8561. PMID 12926866.
  19. ↑ Stohs, Sidney J. (3 Nisan 2014). "Safety and Efficacy of Shilajit (Mumie, Moomiyo): SHILAJIT (MUMIE, MOOMIYO) SAFETY AND EFFICACY"Ücretli abonelik gerekli. Phytotherapy Research (İngilizce). 28 (4). ss. 475-479. doi:10.1002/ptr.5018. PMID 23733436.
  20. ↑ Schepetkin, Igor A.; Xie, Gang; Jutila, Mark A.; Quinn, Mark T. (1 Mart 2009). "Complement-fixing activity of fulvic acid from Shilajit and other natural sources". Phytotherapy Research. 23 (3). ss. 373-384. doi:10.1002/ptr.2635. ISSN 1099-1573. PMC 2650748 Özgürce erişilebilir. PMID 19107845.
  21. ↑ Konstantinov, A. I.; Vladimirov, G. N.; Grigoryev, A. S.; Kudryavtsev, A. V.; Perminova, I. V.; Nikolaev, E. N. (2013). "Molecular Composition Study of Mumijo from Different Geographic Areas Using Size-Exclusion Chromatography, NMR Spectroscopy, and High-Resolution Mass Spectrometry". Xu, Jianming; Wu, Jianjun; He, Yan (Ed.). Functions of Natural Organic Matter in Changing Environment (İngilizce). Dordrecht: Springer Netherlands. ss. 283-287. doi:10.1007/978-94-007-5634-2_52. ISBN 978-94-007-5634-2.
  22. ↑ Stohs, Sidney J. (3 Nisan 2014). "Safety and Efficacy of Shilajit (Mumie, Moomiyo)". Phytotherapy Research. 28 (4). ss. 475-479. doi:10.1002/ptr.5018. PMID 23733436.
  23. ↑ Organic Aprico (1 Ekim 2024). "How to Identify Authentic Himalayan Shilajit". Organic Aprico (İngilizce). 30 Nisan 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 30 Nisan 2025.
  24. ↑ Adil Hussain, Asma Saeed: Hazardous or Advantageous: Uncovering the Roles of Heavy Metals and Humic Substances in Shilajit (Phyto-mineral) with Emphasis on Heavy Metals Toxicity and Their Detoxification Mechanisms. 12 Ocak 2026 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. Biol Trace Elem Res. 2024 Dec;202(12):5794-5814. doi: 10.1007/s12011-024-04109-4. Epub 23 Feb 2024.
  25. ↑ Morgado, Afonso; Tsampoukas, Georgios; Sokolakis, Ioannis; Schoentgen, Nadja; Urkmez, Ahmet; Sarikaya, Selcuk (2024). "Do "testosterone boosters" really increase serum total testosterone? A systematic review"Ücretli abonelik gerekli. International Journal of Impotence Research (İngilizce). 36 (4). ss. 348-364. doi:10.1038/s41443-023-00763-9. ISSN 1476-5489.
  26. ↑ Пещеры: Выпуск 14-15 (Rusça). Пермский государственный университет. ss. 174-267.
  27. 1 2 Savinykh, Mikhail (15 Mayıs 2022). Encyclopedia of mumiyo (Rusça). Litres. ISBN 978-5-04-090878-3.

Dış bağlantılar

[değiştir | kaynağı değiştir]
"https://tr.wikipedia.org/w/index.php?title=Şilajit&oldid=38517571" sayfasından alınmıştır