ማዕጾ:ስነ ጥበብን ባህልን

ሞደል:Use mdy dates ሞደል:Infobox character</ref>

ፈደረሽን ኤርትራ ምስ ኢትዮጵያ (ባለምሰገድ ተስፋይ) መቐጸልታ ናይ ኣይንፈላለን ፈደረሽን ኤርትራ ምስ ኢትዮጵያ፡ ካብ ማቲየንሶ ክሳብ ተድላን ኮይና፡ መዛዘሚት ናይዚ ንታሪኽ ኤርትራ ናይ 1941 ክሳብ 1962 ዝተረኸ ሰለስተ ተኸታታሊ ቕጽታት እውን እያ። ስለዝኾነት፡ ንድሕሪት እናተመልሰት፡ ኣቐዲሙ ንዘይተዳህሰሰ ሓበሬታን ሰነዳትን ብምውካስ፡ ንትርጉም፡ ኣገዳስነትን ኣበርክቶን ናይቲ እዋን ንዝቐጸለ ታሪኻዊ ምዕባለ ኤርትራ ኣዘንትያን ተንቲናን ኣላ፡፡ ቅድሚ ምምስራት ሓራካ፡ ምጅማር ብረታዊ ቓልሲ ብተጋድሎ ሓርነት ኤርትራን ጐበጣ ኤርትራ ብኢትዮጵያን ኣብ ዝነበረ ዓመታት፡ ህዝቢ ብሓፈሻ፡ ተማሃሮን ሸቃሎን ድማ ብፍላይ፡ ተጠርኒፎም ይኹን ብጕጅለን ብውልቅን ዘካየዱዎ ተባዕ ቃልሲ፡ ካብቲ ነዛ መጽሓፍ ዘሀብተመ ትሕዝቶ እዩ፡፡ ሓጺር ታሪኽ ሓራካን ኣጀማምራን ቀዳሞት ዓመታትን ተጋድሎ ሓርነት ኤርትራን፡ ብወድዓዊ (ob- jective) መገድን ሓዲሽ ሓበሬታ ብምጥቃምን ክቐርብ ምኽኣሉ፡ ንመጻኢ ምርምር ሰፊሕ ባይታ እትፈጥር መጽሓፍ’ውን እያ።

ኣለምሰገድ ተስፋይ

ኣብ ኤርትራዊ ስነ ጽሑፍን ምስናድ ታሪኽን ዓቢ ኣስተዋጽኦ ካብ ዝገብሩ ዘለዉ ዜጋታት ሓደ እዩ፡ ዳርጋ ኣብ ናይ ነፍሲ ወከፍ ዜጋ ከብሒ መጻሕፍቲ ስርሓቱ ሃሰስ ኢልካ ኣይትስእንን ኢኻ፡ ብቕዲ ኣጸሓሕፍኡን ዘይብተኽ ዋሕዚ ሓሳባቱን ፡ ታሪኽ ብኣሰልቻዊ መንገዲ ዘይኮነ፡ ብኣዛናዪ መንገዲ ዘስተምህር ብሉጽ ደራስን ተማራማሪ ታሪኽን እዩ፡ ከም ኣይንፈላለ፡ ፈደረሽን ኤርትራ ምስ ኢትዮጵያ፡ ወዲ ሓደራን ካልእን ብሉጻት መጻሕፍቲ ዘበርከተ ጸሓፊ እዩ፡ ኣለምሰገድ ተስፋይ።

ታሪኽ ህይወት ጸሓፊ

ኣለምሰገድ ተስፋይ ኣብ 1944 ኣብ ዓዲ ዃላ ተወሊዱ፡፡ ብ1969 ኣብ ኢትዮጵያ፡ ብ1972 ድማ ኣብ ሕቡራት መንግስታት ኣመሪካ ብሞያ ሕጊ ናይ ባችለርን ማስተርስ ማዕረግ ለቢሱ። ብ1974 ናይ ዶክትረይት ትምህርቱ ኣቋሪጹ፡ ኣብ ህዝባዊ ሓይልታት ሓርነት ኤርትራ ብምስላፍ ፡ ክሳብ ናጽነት ኣብ ክፍልታት ህዝቢ፡ ትምህርቲ፡ ባህል፡ ምንቅቓሕን ዜና ኣገልጊሉ፡፡ ነዚ ዝሓለፈ ዓመታት ድማ ድሕሪ ናጽነት ድማ፡ ነቲ ካብ 1941 ክሳብ 1962 ዝዝርጋሕ ታሪኽ ህዝቢ ኤርትራ ከም ሓደ ጥሙር ተኸታታሊ መጽናዕቲ ኣብ ምድላው እዩ ኣሕሊፍዎ። ኤርትራ ፡ ካብ ፈደረሽን ናብ ጉብጣን ሰውራን መዛዘሚ ናይዚ፡ ብኣይንፋላለ ጀሚሩ ናብ ፈደረሽን ኤርትራ ምስ ኢትዮጵያ፡ ካብ ማትተንሶ ክሳብ ተድላ ዝቐጸለ ተተኻኻኢ ቅጽታት ቕጽታት እዩ፡፡ ብዘይካ'ዚ ኣለምሰገድ ተስፋይ ብርክት ዝበለ ልብወለዳዊ ዛንታታት፡ ተዋስኦታት፡ መጽናዕታዊ ጽሑፋትን ቴማታትን ብቛንቋታት ትግርኛን እንግሊዝን ዘበርከተ ገዲም ደራሲ እዩ፡፡ ብዘይካ ኣብ ላዕሊ ዝተገልጸ ተወሳኺ ጽሑፋቱ ፡ ድርሰታቱን ተዋስኦታትን - ካብ ባድመ ናብ ሳሕል (1984)፡ ልኡል ( 1983) ፡ እቲ ካልእ ኲናት (1985) ፡ ልቢ ተጋዳላይ ( 1988) ፡ ክልተ ቅነ ኣብ ድፋዓት (1997) ፡ ጊታኖ (2002) ፡ ጥምጥም ኣብ ገጀረት (2007) ፡ ከምኡ ውን ብቋንቋ እንግሊዝ፡ post conflic eritrea ( co-editor with Martin Dornbos, 1998) , Two weeks in the trenches(2003)።

መእተዊ

ኣብ መእተዊ ናይ “ኣይንፈላለ” ብስፊሑ ተገሊጹ ከም ዘሎ፡ ሓቀኛ ታሪኽ ኤርትራ ካብ ሰነዳት ናይቶም በብጊዜኡ ዝገዝኡዋ ወገናትን ካልኦት ናይ ደገ ተዓዘብትን ጥራይ ክግለጽ ዘይክኣል`ዩ። ታሪኽ ኤርትራ ብኤርትራውያን ዝስራህ ክነሱ ግን፡ ማዕረ`ቲ ናይ ገዛእቲ ሰነዳት ክሰርዖ ብዝኽእል ኣገባብ ከይተሰነደ ሰለ ዝጸንሐ፡ ብዛዕብኡ ክጽሕፍ ዝብገስ ሰብ ብዙሕ ከም ዝጻገም ክፍለጥ ይግባእ። ካብኡ ናባኡ፡ እቲ ኣብ “ኣይንፈላለ” ሰፊሩ ዘሎ ናይ 1940`ታት ታሪኽ`ኳ ይሓይሽን ገለ ምንጭታት ይርከበሉን እምበር፡ እቲ ናይ እዋን ፈደረሽን ፍጻመታት ግን፡ መንግስቲ ኢትዮጵያ ኮነ ኢሉ ሰነዳት ስለ ዘጥፍኣን ናብ ኢትዮጵያ ስለ ዘግዓዘን፡ ብሓበሬታ ዝደኸየ ኢዩ። በዚ ምኽንያት`ዚ፡ ናይ ሕጂ ጽሑፍና ነቲ ኣብ እዋን መንግስትነት ተድላ ባይሩ ዝነበረ ቐዳማይ ክፋል ፈደራል ስርዓት፡ ኣብ ናይ ጋዜጣ ዓንቀጻት፡ ኣብ ቃለ መጠይቓት፡ ኣብ ናይ ኣብያተ ፍርዲ ውሳነታትን ናይ ባይቶ ኤርትራ ጸብጻባትን ተመርኲሱ፡ ሓደ ሓፈሻዊ ስእሊ ናይቲ እዋን ክህብ ፈቲኑ ኣሎ። መብዛሕትኡ እቲ ዝተረኽበ ሓበሬታ ንፓለቲካዊ ኹነታት ናይቲ እዋን ዝምልከት ስለ ዝኾነ ድማ፡ እዚ መጽሓፍ`ዚ ብዝያዳ ኣብ ፓለቲካዊ ታሪኽ ዘመን ተድላ ባይሩ ዘኰረ ኢዩ። ንፓለቲካዊ ታሪኽ ጥራይ ንበይኑ መንጢልካ ኣውጺእካ ነቲ ማዕርኡ ክስራዕ ዝግባኦ ቊጠባውን ምምሕዳራውን ኩንታትን`ውን ሚዛን ዘይምሃብ ዝተማልኣ ስእሊ ከም ዘየቕርብ ዝተፈልጠ ኢዩ። እንተኾነ ግን፡ ኣብ ልዕል`ቲ ዘጓነፈና ናይ ምንጪ ሕጽረት፡ ብሓቂ`ውን ታሪኽ ዘመን ተድላ ካብ ካልእ ንላዕሊ ፓለቲካዊ ምውጣጥን ወጥርን ዝዓብለሎ ስለ ዝነበረ፡ እቲ ፍጻመታት ባዕሉ ናብኡ ገጹ ኢዩ ዘምርሕ ወይ ዘዛዙ። ኣብ ትሒቲ ዕብለላ፡ ውዲት፡ ዓመጽን ጥበራን መንግስቲ ኢትዮጵያ ድኣ ይኹን`ምበር ኣብ እዋን ፈደረሽን፡ ኤርትራውያን ነንሓድሕዶም ብፓለቲካዊ መገዲ ንኽፈታተኑ ምጡን ዕድል ረኺቦም ኢዮም። ፓለቲካ ኤርትራ፡ ኣብ ጊዜ ጣልያን ብጣልያን፡ ኣብ ጊዜ እንግሊዝ ድማ ብእንግሊዝ ክዕብለልን ክምራሕን ድሕሪ ምጽናሕ፡ ኮሚሽነር ሕቡራት ሃገራት ኣንሰ ማቲየንሶ ኣትዩ መስርሕ ፈደረሽን ምስ ጀመረ፡ ኣንፈቱ ክቕይር፡ ብምሉኡ እኳ እንተ ዘይኮነ፡ ገለ ኽፋላቱ ኣብ ኢድ ኤርትራውያን ኣትዪ ኣብ ሓድሕዶም ከዋስኦም፡ ክኣኻኽቦም፡ ክበታትኖም፡ ከጓንጾምን ክዓራቆምን ግድን ኮይኑ። በዚ መዳይ`ዚ ምስ ዝርአ፡ እቲ ብ“ዘመን ተድላ ባይሩ” ዝፍለጥ ካብ 1952 - 1955 ዝዝርጋሕ ቀዳማይ ክፋል እዋን ፈደረሽን፡ ኣብ ታሪኽ ኤርትራ ውሑድ መዳርግቲ ኢዩ እንተሃለዎ። ኣብዚ ጽሑፍ እዚ፡ ብዙሕ ናይ ፓለቲካ ምግልባጥ ክንርኢ ኢና። እቲ “ኢትዮጵያ ወይ ሞት” ዝብል ዝነበረ፡ ንናጽነት ኤርትራ ብዝኽፍአ መገዲ ሃስዩ ግዝኣት ኢትዮጵያ ንኽኣቱ ዘኽእለ ሓያል ምንቅስቓስ፡ ድልዱል ሰረት ከም ዘይነበሮ ክንግንዘብ ኢና። እቶም ዝተረሩ ደገፍቲ ኢትዮጵያ ከይተረፉ፡ ኣዝያ ውስንቲ ጨና ናጽነት ምስ ጨነው ክጠዓሱ፣ በቲ ኣንጻሩ ድማ ሓያላት ደገፍቲ ናጽነት ዝነበሩ፡ ተስፋ ስልጣን ምስ ረኸቡ ናብቲ ሓደ ሸነኽ ክናጠሩ`ውን ክንዕዘብ ኢና። ኣብ “ኣይንፈላለ” ዝነበረ ፓለቲካዊ ዝንባለታት፣ ገሊኡ ካብ ጒድለት ትምህርትን ተመኲሮን፡ ገሊኡ “ይሓይሽ” ካብ ዝብል እምነት፡ ሕልፍ ኢሉ ድማ ካብ ውልቃውን ጒጅላውን ናይ ረብሓ መበገሲ ይመጽእ ከም ዝነበረ ገሊጽና ኔርና። ናይ ፈደረሽን መርገጺታት ግን በቲ ሓዳግ ወይ ገዳፍ ዓይንን ኣመለኻኽታን ጥራይ ክትሓልፎ ከም ዘጸግም ኣንባቢ ባዕሉ መደምደምታ ዝህበሉ ጉዳይ ክኸውን ኢዩ።

ታሪኽ

ታሪኽ፡ ናብቲ ዘለኻዮ እዋን እናቐረበ ምስ ዝመጽእ፡ ዝያዳ ተኣፋፍን ብጥንቃቐ ክትሓዝ ዝግብኦን ክኸውን ግድን`ዩ። በዚ ምኽንያት`ዚ፡ መረጋገጺ ሰነድ ወይ ቃል ናይቶም ኣብቲ እዋን ዝዋስኡ ሰባት ዘይብሉ ዝኾነ ፍጻመ ወይ መደምደምታ ንከይዋሃብ ዘድሊ ጥንቃቐ ተገይሩ ኣሎ። ገለ ምላቚ ወይ ጐደሎ ግን ክስኣን ኣይኮነን። ታሪኽ፡ ሓደን ቅኑዕን ውዱእን ተባሂሉ ብጽሑፍ ክቐርብ ኣይከኣልን ኢዩ። ታሪኽ ትርጉም ናይ ሕሉፍ ፍጻመታት`ዩ። ሓደ ጸሓፊ ታሪኽ ናብ መደምደምታታቱ ንክበጽሕ፡ ቅኑዕን ገላጽን ንዝብሎ ናይ ታሪኽ ፍጻመታት መሪጹ፡ ሰሪዑ፡ ተንቲኑ ኢዩ ኣብ ፍጹምን ልክዕን ዝብሎ ሓሳባት ዝበጽሕ። እቲ ዘቕረቦ ናይ ፍጹምነት፡ ናብ ልክዕነት ዝቐረበ ወይ ካብኡ ዝረሓቐ ምዃኑ ዝፍለጥ፡ ኣንበብትን ተንተንትን ኣንቢቦም፡ ኣኳማሲዖም፡ ምስ ካልእ ጽሑፋትን ዛንታታትን ኣነጻጺሮም ምስ ዝፈረዱዎ ኢዩ። ናይ ታሪኽ ጽሑፍ፡ ጊዜ ምስ በልዐ ኢዩ ዝፍረድ ዝብሃል በዚ ምኽንያት`ዚ ኢዩ። ነዚ ዘገልግል ሓደ ኣብነት ክንጠቅስ፡ ዘውዴ ረታ ዝተባህለ ኢትዮጵያውን ተኸስተ ነጋሽ ዝተባህለ ኣብ ወጻኢ ዝነብር ኤርትራውያን ንኣብነት፡ ነቲ ኣብ “ኣይንፈላለ”ን ኣብ`ዚ መጽሓፍ እዝን ዘሎ ናይ እንግሊዝ፣ ኣመሪካን ኢትዮጵያን ሰነዳት ተጠቒሞም ነናቶም መጻሕፍቲ ኣሕቲሞም ኣሎው። ትሕዝቶ እዚ ዝተጠቐሰ ሰነዳት ምስዚ ናትና ሓደ`ኳ እንተ ኾነ፡ ክልቲኦም ኣብ ኣዝዩ ዝተፈልየ መደምደምታ ኢዮም ዝበጽሑ። ዘውዴ ረታ፡ ኤርትራውያን ብድሌቶም ምስ ኢትዮጵያ ከም ዝሓበሩ፣ ካብ ኢትዮጵያ ክሳብ ናብ “ምግንጻል” ዘብጽሕ፡ ብኢትዮጵያ ዝተገብረሎም ጸቕጢ ወይ ኣብ ልዕሊኦም ዝተፈጸመ በደል ከም ዘይነበረ …. ይገልጽ። ከም ቀንዲ ጅግና ናይ እዋን ፈደረሽን ድማ፡ ነቶም ኣብ ጐበጣ ኤርትራ ብኢትዮጵያ ዓቢ እጃም ዝነበሮ ብትወደድ ኣስፍሃ ወልደሚካኤል ይጥቅስ።

ብመሰረቱ፡ ታሪኽ ህዝቢ ኤርትራ፡ ታሪኽ ናይ ቃልስን ዓወትን ኣንጻር ዝተፈላለየ ዕንቅፋታትን ብድሆታትን`ዩ። እዚ ብድሆታትን ዕንቅፋታትን እዚ፡ መብዛሕትኡ ካብ ግዳም ናብ ውሽጢ ዝኣቱ`ኳ እንተ ነበረ፡ ንጒዕዞ ናጽነት ኤርትራ ክዓናቕፍ ወይ ከደናጒ ዝኸኣለ ግን፡ ክምዝመዝ ዝከኣል ናይ ውሽጢ ድኽመታት ስለ ዝረኸበ`ዩ። ከም ፈሳሲ፡ ናይ ግዳም ሓይሊ ነቓዕ እንተ ዘይረኺቡ፡ ዘሪቚ ንውሽጢ ክኣትወሉ ዝኽእል መንገዲ ክህሉ ኣይክእልን። ካብ ታሪኽ ክመሃር ዝህቅን ዝኾነ ወለዶ፡ ነቲ ንጉዕዞኡ ዘሰናኸለ ነቓዓት፡ ማዕረ`ቲ ነቓዓት እናሓተመን ዕንቅፋት እናጠሓሰን ንቕድሚት ዘሰጎሞ ሓያል ጎድንታቱ ብምስራዕ፡ ብጥንቃቐ ከጽንዖ ሓላፍነቱ ኢዩ።

መተሓሳሰቢ

“ካብ ማቲየንሶ ክሳብ ተድላ”፡ ኣብ ውሽጢ ኸምዚ ዝመስል ሕጽረታት ወይ ጸገማት ከም ዝተጻሕፈ ኣብ ግምት ተኣትዩ ክንበብ የድሊ። ተመራመርቲ፡ ብዙሕ ዘይተመለሰ ወይ ዘይተነጸረ ሕቶታትን ጉዳያትን ይረኽቡ ይኾኑ፡ ንኽረኽቡ እውን ንትስፎ። ረኺብካ ሱቕ ምባል ግን ቅኑዕ ኣይኮነን። ዝእረም ክእረም፡ ዝንቀፍ ክንቀፍ፡ ዝነኣድ ክነኣድ፡ ዝጐድልን ዝውስኽን ድማ ክጐድልን ክውሰኽን ግቡእን ቅኑዕን`ዩ። በዚ መዳይ`ዚ ኤርትራውያን ኣንበብቲ ጸገም ኣሎና። ልምድን ተመኲሮን ናይ ሃናጺ ነቐፊታ ገና ኣይደለብናን። ካብ “እዝን እዝን ጐዲሉ ….” ኢልካ ምሕባር፡ “ስለ ምንታይ ጐደለ …” ኢልካ ምውጣር ይቐለና። ነዞም ውሑዳት ፍሕትሕት ዝብሉ ዘለው ጸሓፍትን ተመራመርትን ዝድህልን ተስፋ ዘቚርጽን ስለ ዝኾነ፡ እዚ ኣገባብ`ዚ ክእረም ዝግብኦ ኢዩ።

ዓይነት ጽሑፍ

መፍለዪ ንኡስ ኣርእስቲ ከም ዝሕብሮ “ካብ ማቲየንሶ ክሳብ ተድላ”፡ ካብቲ ኮሚሽነር ሕ.ሃ. ንኤርትራ ዝኣተወሉ ወርሒ ለካቲት 1951፡ ክሳብ`ቲ መራሕ መንግስቲ ኤርትራ ተድላ ባይሩ ካብ ስልጣን ዝወረዱሉ ወርሒ ሓመለ 1955 ንዘሎ ጊዜ ይጠምር። ኣብ ቀዳማይ ክፋሉ፡ መስርሕ ምትካል ፈደራል ስርዓት ኤርትራ ምስ ኢትዮጵያ ከመይ ከም ዝነበረ ብሰፊሑ ተዘርዚሩ ኣሎ። እቲ ኻልኣይ ክፍል፡ መንግስትነት ተድላ ባይሩ ተተኺሉ ንኽሰርሕ ኣብ ዝፈተነሉ ናይ ኣስታት ዓመትን መንፈቕን እዋን እንታይ ከም ዘጓነፎ ይገልጽ። ኣብቲ ሳልሳይን ናይ መወዳእታን ክፋል ድማ፡ እቲ ደግያት ተድላ ባይሩ ክሳብ ስልጣን ናብ ምልቃቕ ዘብጽሖም ተቓውሞ ህዝብን ባይቶን፡ ከምኡ`ውን ተግባራት መንግስቲ ኢትዮጵያን ናይ`ቶም መራሕ መንግስቲ ግብረ መልስን ተገሊጹ ኣሎ።