วัดสุทัศนเทพวรารามราชวรมหาวิหาร

วัดสุทัศนเทพวรารามราชวรมหาวิหาร
วัดสุทัศนเทพวรารามราชวรมหาวิหาร
	วัดสุทัศน์เทพวราราม
ชื่อสามัญ	วัดสุทัศน์เทพวราราม
ที่ตั้ง	146 ถนนบำรุงเมือง แขวงวัดราชบพิธ เขตพระนคร กรุงเทพมหานคร 10200
ประเภท	เถรวาทมหานิกาย
เจ้าอาวาส	สมเด็จพระสุทรรศนวชิรมุนี (เชิด จิตฺตคุตฺโต)
ความพิเศษ	พระอารามหลวง ชั้นเอก ชนิดราชวรมหาวิหาร 1 ใน 6 ของไทยเลย
หมายเหตุ
โบราณสถานที่ขึ้นทะเบียนโดยกรมศิลปากร
ชื่อที่ขึ้นทะเบียน	วัดสุทัศนเทพวราราม
ขึ้นเมื่อ	22 พฤศจิกายน พ.ศ. 2492
เป็นส่วนหนึ่งของ	โบราณสถานในเขตกรุงเทพมหานคร
เลขอ้างอิง	0000005
	สถานีย่อยพระพุทธศาสนา

วัดสุทัศนเทพวราราม [สุ-ทัด-เทบ-พะ-วะ-รา-ราม] หรือที่นิยมเรียกสั้น ๆ ว่า วัดสุทัศน์ เป็นพระอารามหลวงชั้นเอก ชนิดราชวรมหาวิหาร ที่มีอยู่เพียงไม่กี่แห่งของประเทศไทยและถือเป็นวัดประจำรัชกาลของพระบาทสมเด็จพระปรเมนทรมหาอานันทมหิดล พระอัฐมรามาธิบดินทร เป็นวัดที่ตั้งอยู่ในเขตพระนครชั้นใน และอยู่มีสิ่งก่อสร้างที่โดดเด่นคือ เสาชิงช้า อยู่บริเวณหน้าวัด

ประวัติ

ในต้นยุคกรุงรัตนโกสินทร์ พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช โปรดเกล้าฯ ให้มีการสร้างวัดขึ้นในพื้นที่พระนครชั้นใน ในปี พ.ศ. 2350 เดิมพระราชทานนามว่า “วัดมหาสุทธาวาส” โดยมีพื้นที่ตั้งอยู่ในดงสะแก เป็นที่ลุ่มจึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ถมที่และสร้างเป็นวัด โดยทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้สร้างพระวิหารขึ้นก่อนเพื่อประดิษฐานพระศรีศากยมุนี (พระโต) ซึ่งอัญเชิญมาจากพระวิหารหลวงวัดมหาธาตุ จังหวัดสุโขทัย แต่สิ้นรัชกาลก่อน เรียกกันว่า วัดพระโต, วัดพระใหญ่ หรือวัดเสาชิงช้าบ้าง ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้สร้างต่อ พร้อมกับทรงจำหลักบานประตูพระวิหารด้วยพระองค์เอง แต่สิ้นรัชกาลเสียก่อนที่การก่อสร้างจะแล้วเสร็จ

การก่อสร้างวัด มาเสร็จบริบูรณ์ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวใน พ.ศ. 2390 และพระราชทานนามว่า "วัดสุทัศน์เทพธาราม" ต่อมาในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงถวายนามพระประธานในพระวิหาร พระอุโบสถ และศาลาการเปรียญ ให้คล้องกันว่า "พระศรีศากยมุนี", "พระพุทธตรีโลกเชษฐ์" และ "พระพุทธเสฏฐมุนี"

ต่อมาในวันที่ 31 สิงหาคม 2566 กรมศิลปากรได้กำหนดเขตโบราณสถานของวัดสุทัศนเทพวรารามราชวรมหาวิหาร ให้มีพื้นที่โบราณสถานจำนวน 28 ไร่ 76 ตารางวา^[1]

เขตพระวิหารหลวง

อยู่ในเขตพุทธาวาสประกอบด้วยพระวิหารหลวงเป็นอาคารประธานล้อมด้วยระเบียงคดเป็นแนวเขต

พระวิหารหลวง

พระวิหารหลวงเป็นสถาปัตยกรรมแบบไทยประเพณี มีหลังคา 2 ซ้อน 4 ตับ มีมุขลดทรงโถงด้านหน้าและหลัง เสาอาคารด้านนอกเป็นเสาย่อมุมไม้สิบสองบัวหัวเสาประดับเป็นบัวแวง มีคันทวยรับชายหลังคา เสาร่วมในเป็นเสาทรงเหลี่ยมทึบตัน ซุ้มประตูและซุ้มหน้าต่างเป็นทรงบรรพแถลง หน้าบันเป็นไม้แกะสลักปิดทองประดับกระจกมีการแบ่งลายในกรอบสามเหลี่ยมเป็น 2 ชั้น ชั้นในแกะสลักเป็นรูปพระอินทร์ทรงช้างเอราวัณล้อมด้วยลายกระหนกก้านขดและกระหนกเปลว ปลายกระหนกเปลวแต่ละวงเป็นเทพพนม ชั้นนอกประดับเป็นลายกระหนกก้านขดและกระหนกเปลว ปลายกระหนกเปลวแต่ละวงเป็นเทพพนมเช่นกัน หน้าบันมุขลดเป็นไม้แกะสลักรูปพระนารายณ์ทรงครุฑล้อมด้วยลายกระหนกเปลว ฐานพระวิหารยกสูง 3 ชั้น ชั้นที่ 1 มีประติมากรรมสำริดรูปม้าอยู่ที่มุมของฐาน ชั้นที่ 2 มีเจดีย์แบบจีนล้อมรอบทั้งพระวิหารทั้งหมด 28 องค์ โดยบริเวณเขตพระวิหารหลวงทั้งหมดล้อมด้วยระเบียงคด^[2] พระวิหารเริ่มสถาปนาตั้งแต่สมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช ในคราวที่มีการอัญเชิญพระศรีศากยมุณีจากเมืองสุโขทัยลงมาประดิษฐานในวัดนี้ แต่ในสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช สร้างได้เพียงรากฐานเท่านั้น ต่อมาในสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย ได้สร้างวิหารเพิ่มเติม และได้สร้างประตูคู่บานกลางด้านหน้า ตามประวัติกล่าวว่าได้ทรงดำริให้ช่างเขียนอย่างเส้นลายบานประตูวัดพนัญเชิงและพระองค์มีส่วนร่วมในการออกแบบและแกะสลักด้วยพระองค์เอง แต่ต่อมาในวันที่ 13 พฤษจิกายน 2502 บานประตูได้ถูกไฟไหม้ชำรุดเสียหายจึงได้ถอดประตูคู่กลางด้านหลังมาใส่แทนดังที่เห็นในปัจจุบันและบานประตูคู่กลางด้านหน้าเดิมได้ถอดไปเก็บรักษาที่พิพิธภัณฑ์สถานแห่งชาติพระนคร แต่การก่อสร้างอาคารพระวิหารยังไม่แล้วเสร็จทั้งหมด โดยการก่อสร้างมาแล้วเสร็จในสมัยพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว^[2]

พระพุทธศรีศากยมุนี

พระพุทธศรีศากยมุนีเป็นพระพุทธรูปสำริด ปางมารวิชัย ประทับนั่งขัดสมาธิราบ หน้าตักกว้าง 6.25 เมตร สูงประมาณ 8 เมตร ถือเป็นพระพุทธรูปหล่อด้วยสำริดที่มีขนาดใหญ่ที่สุดในสมัยสุโขทัยเท่าที่เหลือหลักฐานสมบูรณ์ที่สุด เดิมเป็นพระประธานในวิหารหลวง วัดมหาธาตุ สุโขทัย รัชกาลที่ 1 ได้อัญเชิญลงมากรุงเทพฯ เมื่อคราวสร้างวัดสุทัศน์และประดิษฐานในวิหาร แต่คราวนั้นก่อสร้างได้เพียงฐานราก รัชกาลที่ 1 ก็ทรงสวรรคตเสียก่อน เนื่องจากพระพุทธรูปนี้มีขนาดใหญ่โตจึงเรียกกันว่า "พระโต" จนถึงสมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้ถวายพระนามว่า "พระพุทธศรีศากยมุนี"

ในสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย มีบันทึกกล่าว่า พระองค์ทรงเห็นว่าพระเศียรของพระศรีศากยมุนีมีขนาดเล็กไป พระวรกายไม่สมกัน จึงให้ช่างถอดออกหล่อพระเศียรพระพักตร์ให้ใหญ่ขึ้น และนิ้วพระหัตถ์ของเดิมนั้นมีความสั้นยาวไม่เท่ากันก็โปรดให้ต่อนิ้วพระหัตถ์ให้ยาวเท่ากัน การที่รัชกาลที่ 2 โปรดเกล้าให้พอกพระพักตร์ให้ใหญ่ขึ้นอาจจะเนื่องแต่เดิมในสมัยสุโขทัยพระศรีศากยมุนีตั้งอยู่บนฐานเตี้ยๆ จึงมีสัดส่วนที่ลงตัวเมื่อคนดูมองขึ้นไป แต่ในสมัยรัตนโกสินทร์นิยมประดิษฐานพระพุทธรูปบนแท่นสูงเมื่อคนดูเงยหน้ามองพระพุทธรูปทำให้พระพักตร์ดูเล็กไป ไม่ได้สัดส่วนกับพระวรกาย ส่วนการต่อนิ้วพระหัตถ์ให้ยาวเท่ากันเป็นความนิยมในสมัยรัตนโกสินทร์ เมื่อพิจารณาจากลักษณะศิลปกรรม จัดได้ว่าพระศรีศากยมุนีเป็นพระพุทธรูปในหมวดใหญ่ของสุโขทัย คือ การทำพระพุทธรูปนั่งขัดสมาธิราบ ขมวดพระเกศาเล็ก พระรัศมีเป็นเปลว ชายสังฆาฏิเป็นแผ่นเล็กยาวลงมาจรดพระนาภี แต่มีพระพักตร์ค่อนข้างกลมและพระวรกายที่อวบอ้วนกว่าซึ่งสาเหตุอาจจะมาจากการบูรณะในสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย^[3] ด้านหลังบัลลังก์พระศรีศากยมุนีมีแผ่นศิลาจำหลักศิลปะทวารวดี รูปปางยมกปาฏิหาริย์ และ ปางประทานเทศนาในสวรรค์ เดิมมีการปิดทองแต่ปัจจุบันได้มีการลอกทองออกหมดให้เห็นชั้นเนื้อหิน เป็นงานประติมากรรมแกะสลักนูนต่ำศิลปะทวารวดีที่มีสภาพสมบูรณ์ที่สุดในไทย

เปรตวัดสุทัศน์

ที่วัดสุทัศนเทพวรารามราชวรมหาวิหาร มีเรื่องเล่าขานกันถึงเปรต สัตว์ที่เกิดในอบายภูมิตามความเชื่อของพุทธศาสนาและชาวไทย ว่ามีเปรตเคยปรากฏอยู่ที่นี่ โดยเรื่องนี้อาจมีที่มาจากภายในพระวิหารมีภาพวาดบนเสาด้านข้างขวาขององค์พระศรีศากยมุนี เป็นภาพจิตรกรรมที่วาดขึ้นในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว มีรูปหนึ่งเป็นรูปเปรตตนหนึ่งนอนพาดกายอยู่และมีพระสงฆ์กำลังยืนพิจารณาสังขาร ซึ่งภาพนี้มีชื่อเสียงมากในสมัยอดีต เป็นที่ร่ำลือกันว่าหากใครได้มีโอกาสไปกราบไหว้พระศรีศากยมุนีในพระวิหารหลวง ต้องไปดูรูปจิตรกรรม "เปรตวัดสุทัศน์" ที่ขึ้นชื่อนี้ จนมีคำกล่าวคล้องจองกันว่า "แร้งวัดสระเกศ เปรตวัดสุทัศน์" นอกจากนี้แล้วยังมีเรื่องเล่ากันจากปากต่อปากว่า ในอดีตที่บริเวณหน้าพระวิหารหลวงนี้ มีผู้พบเห็นเปรตในเวลาค่ำคืนบ่อย ๆ สมเด็จพระอริยวงศาคตญาณ (แพ ติสฺสเทโว) ขณะที่ยังทรงดำรงตำแหน่งเจ้าอาวาสวัดสุทัศน์ ในเวลาประมาณ 3 ทุ่ม ยังเคยเปรยกับเปรต ความว่า "อยู่ด้วยกันนะ อย่าให้ชาวบ้านได้เดือดร้อน" จากนั้นเปรตก็ไม่มาปรากฏอีก นอกจากนี้มีความเป็นไปได้ว่า เปรตวัดสุทัศน์ อาจเป็นความเข้าใจผิดของผู้ที่มองเห็นเสาชิงช้าที่อยู่บริเวณหน้าวัดในเวลาเช้ามืดที่หมอกลง หรือทัศนวิสัยไม่ดี แล้วสำคัญผิดว่าเป็นเปรต หรืออาจจะมีที่มาจากพระราชนิพนธ์องค์หนึ่งของพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ที่ทรงเคยนิพนธ์เรื่อง "เปรตสะพานหัน" ที่ทรงเปรียบขอทานที่สะพานหันว่าเหมือนเปรต และมีการนำไปเปรียบเทียบกับขอทานที่อาศัยอยู่หน้าเทวสถานโบสถ์พราหมณ์ที่อยู่ใกล้เคียง^[4]

พระบรมราชานุสาวรีย์รัชกาลที่ 8

ภายในเขตพระวิหารหลวงประดิษฐานพระบรมราชานุสาวรีย์ พระบาทสมเด็จพระปรเมนทรมหาอานันทมหิดล พระอัฐมรามาธิบดินทร อยู่บริเวณมุมระเบียงคตด้านทิศตะวันตกเฉียงเหนือ พระบรมราชานุสาวรีย์หล่อด้วยวัสดุสำริด ตั้งบนฐานหินอ่อน และได้อัญเชิญพระบรมราชสรีรางคารของพระองค์ มาบรรจุที่ผ้าทิพย์ด้านหน้าพุทธบัลลังก์พระศรีศากยมุนีเมื่อ พ.ศ. 2493 และมีพระราชพิธีทรงบำเพ็ญพระราชกุศลคล้ายวันสวรรคตของพระบาทสมเด็จพระปรเมนทรมหาอานันทมหิดล พระอัฐมรามาธิบดินทรในวันที่ 9 มิถุนายนของทุกปี

รูปภาพอื่น ๆ ภายในเขตพระวิหาร

ภายในพระวิหาร
ลวดลายหน้าบันพระวิหาร รูปพระอินทร์ทรงช้างเอราวัณ
บานประตูกลางด้านหน้าพระวิหารเดิม ถูกไฟไหม้เมื่อปี พ.ศ. 2502 ปัจจุบันจัดแสดงที่ พิพิธภัณฑ์สถานแห่งชาติพระนคร
บานประตูกลางด้านหน้าพระวิหารในปัจจุบัน
แผ่นศิลาศิลปะทวาราวดีด้านหลังบัลลังก์พระศรีศากยมุนี
ถะจีนหรือเจดีย์ทรงจีนรอบพระวิหาร 28 องค์ อาจหมายถึงพระพุทธเจ้าในอดีต 28 องค์
ประติมากรรมรูปม้า
พระบรมราชานุสาวรีย์รัชกาลที่ 8

เขตพระอุโบสถ

อยู่ในเขตพุทธาวาสประกอบด้วยพระอุโบสถเป็นอาคารประธานล้อมด้วยกำแพงแก้วเป็นแนวเขต

พระอุโบสถ

พระอุโบสถของวัดสุทัศน์ สร้างขึ้นในสมัยรัชกาลที่ 3 มีเครื่องหลังคาที่เป็นแบบประเพณีนิยมที่ยังมีเครื่องลำยองได้แก่ ช่อฟ้า ใบระกา หางหงส์ นาคสะดุ้ง หน้าบันเป็นงานไม้แกะสลักประดับกระจกลวดลายแบบไทย มีเสาเฉลียงหรือพาไล เสาเป็นแท่งสีเหลี่ยมทึบไม่ย่อมุม ไม่ประดับบัวหัวเสา ไม่มีคันทวย ซึ่งนิยมใช้ในรัชกาลที่ 3 เสาลักษณะนี้ทำให้สามารถสร้างอาคารที่มีขนาดใหญ่ทั้งกว้างและสูง และมีความมั่นคงแข็งแรง รอบพระอุโบสถมีกำแพงแก้วล้อมรอบ บนกำแพงแก้วด้านทิศเหนือและทิศใต้ มีเกยอยู่ด้านละ 4 เกย ซึ่งใช้เป็นที่สำหรับประทับโปรยทานแก่ประชาชนในงานพระราชพิธี เรียกว่า "เกยโปรยทาน" หน้าบันพระอุโบสถเป็นไม้แกะสลักประดับกระจก หน้าบันด้านหน้าทางทิศตะวันออกเป็นแกะสลักเป็นรูปพระอาทิตย์ทรงราชรถเทียมราชสีห์พื้นหลังประดับกระจกสีแดง หน้าบันด้านหลังทางทิศตะวันตกเป็นรูปพระจันทร์ทรงราชรถเทียมม้าพื้นหลังประดับกระจกสีเงิน^[5] ซุ้มประตูและหน้าต่างทำเป็นรูปทรงที่ผสมระหว่างซุ้มทรงปราสาทยอดและซุ้มทรงบรรพแถลงเรียกว่า ซุ้มทรงมงกุฏ ซึ่งเป็นแนวคิดใหม่ที่เกิดขึ้นในรัชกาลที่ 3

พระพุทธตรีโลกเชฏฐ์

ภายในพระอุโบสถประดิษฐานพระประธานนามว่า พระพุทธตรีโลกเชฏฐ์ รัชกาลที่ 3 ทรงโปรดเกล้าฯ ให้หล่อขึ้นเป็นพระพุทธรูปสำริด ปางมารวิชัย ขนาดหน้าตักกว้าง 10 ศอก 8 นิ้ว โดยโปรดเกล้าฯ ให้หล่อขึ้นพร้อมกับพระเสฏฐตมมุนี พระประธานในพระอุโบสถวัดราชนัดดารามวรวิหาร พระพุทธมหาโลกาภินันทปฏิมา พระประธานในพระอุโบสถวัดเฉลิมพระเกียรติวรวิหาร และพระพุทธชัมพูนุช มหาบุรุษลักขณาอสีตยานุบพิตร พระประธานในพระวิหารวัดอรุณราชวรารามราชวรมหาวิหาร เบื้องหน้าพระพุทธตรีโลกเชษฐ์ประดิษฐานพระอสีติมหาสามวก 80 รูปนั้งประนมมือฟังพระโอวาทสร้างขึ้นในสมัยรัชกาลที่ 4 สร้างเป็นปูนปั้นลงสีแทนที่ตำแหน่งพระศรีศาสดาเดิมที่อัญเชิญไปประดิษฐานที่วัดบวรนิเวศวิหาร พุทธลักษณะของพระพุทธตรีโลกเชษฐ์เป็นรูปแบบเฉพาะของพระพุทธรูปที่สร้างในสมัยรัชกาลที่ 3 อย่างแท้จริง ประกอบด้วย มีพระวรกายเพรียวบาง สังฆาฏิเป็นแผ่นใหญ่จรดพระนาภี พระพักตร์ค่อนข้างกลมกึ่งไข่ ขมวดพระเกษาเล็ก มีพระรัสมีเป็นเปลว พระขนงโก่ง พระเนตรเปิดและมองตรง พระนาสิกค่อนข้างเล็กและโด่ง พระโอษฐ์เล็กแย้มพระโอษฐ์เล็กน้อย เส้นพระโอษฐ์โค้งเล็กน้อยเกือบเป็นเส้นตรง เรียกว่า "พระพักตร์อย่างหุ่น" คือมีลักษณะคล้ายหุ่นละคร อันเป็นลักษณะเฉพาะของพระพุทธรูปในสมัยรัชกาลที่ 3^[6]

ซุ้มสีมา

ตั้งอยู่บนกำแพงแก้วพระอุโบสถ เป็นทรงเรือนมีส่วนฐานรองรับ ส่วนกลางเป็นห้อง และส่วนยอดที่เป็นยอดแหลม ส่วนฐานยกสูงมีการแกะสลักลวดลาย ตัวเรือนเจาะเป็นช่อง 4 ด้าน ภายในประดิษฐานสีมาคู่ ส่วนยอดทำเป็นทรงมงกุฏหรือพระเกี้ยวหล่อด้วยสำริดมีฐานเป็นวงแหวนซ้อนกันเป็นชั้นๆ คล้ายมาลัยเถา แต่ในหมายรับสั่งรัชกาลที่ 3 เรียกส่วนยอดนี้ว่า เจดีย์ ดังมีข้อความระบุว่า "โปรดเกล้าฯ ให้หล่อพระเจดีย์หลังซุ้มสีมาวัดสุทัศนเทพวราราม" ใน พ.ศ. 2387^[7] ส่วนฐานของยอดมีกระทงล้อมรอบทิศทั้ง 4 ด้าน เป็นหินอ่อนแกะสลักลวดลายอย่างเทศ^[8] ใบสีมาทำจากหินอ่อนสีเทาสลักเป็นภาพช้าง 3 เศียร งวงชูดอกบัวตูมเศียรละ 1 ดอก เบื้องบนมีดอกบัวบาน 3 ดอก โดยการสร้างซุ้มในสมัยรัชกาลที่ 3 นั้น ถ้าพระอุโบสถเป็นตามแบบพระเพณีนิยมจะมียอดซุ้มเป็นอย่างไทย แต่หากเป็นพระอุโบสถวัดที่สร้างแบบพระราชนิยมที่เป็นอิทธิพลศิลปะจีน ซุ้มสีมาจะสร้างเป็นอย่างเทศคือเป็นแบบจีนผสมตะวันตก

ซุ้มประตูกำแพงแก้ว

ซุ้มประตูกำแพงแก้วขึ้นสู่ลานพระอุโบสถมีอยู่ด้านละ 2 ซุ้ม รวมทั้งหมด 8 ซุ้ม เป็นซุ้มประตูยอดที่มีลักษณะผสมระหว่างศิลปะไทยกับศิลปะตะวันตก ตัวซุ้มสร้างด้วยหินอ่อนเซาะร่อง ประดับบัวหัวเสาด้วยลายใบไม้แบบตะวันตกเรียกว่า ลายใบอะแคนทัส ส่วนยอดมีลักษณะเป็นเค้าโครงของมงกุฏหรือพระเกี้ยว เหนือกรอบประตูมีทับหลังเป็นหินอ่อนแกะสลักปิดทองเป็นรูปแบบลายอย่างเทศประกอบด้วยดอกและใบโบตั๋น มีประติมากรรมทวารบาลเป็นรูปทหารแต่งกายแบบตะวันตกอยู่ด้านข้างซุ้มประตูทุกประตู บานประตูทาสีเขียวเขียนจิตรกรรมรูปครุฑยุดนาคทุกด้าน^[8]

รูปภาพอื่น ๆ ภายในเขตพระอุโบสถ

ภายในพระอุโบสถ
พระอสีติมหาสาวก เบื้องหน้าพระพุทธตรีโลกเชษฐ์
หน้าบันพระอุโบสถทิศตะวันออก
หน้าบันพระอุโบสถทิศตะวันตก
ซุ้มประตูพระอุโบสถ
ใบเสมาพระอุโบสถ รูปช้างสามเศียรถือดอกบัว
ซุ้มประตูกำแพงแก้วพระอุโบสถ
เกยโปรยทานบนกำแพงแก้วพระอุโบสถ
จิตรกรรมบนบานประตูกำแพงแก้วพระอุโบสถรูปครุฑยุดนาค

ศิลปกรรมอื่น ๆ

ศาลาการเปรียญ

สร้างขึ้นปี พ.ศ. 2397 เป็นอาคารที่ตั้งอยู่ในเขตสังฆาวาส รูปแบบสถาปัตยกรรมเป็นแบบพระราชนิยมไทยผสมจีน ไม่มีระเบียงโดยรอบ มีมุขโถงด้านหน้า - หลัง มีเสาเฉลียงรับน้ำหนักมุขโถงเป็นเสาเหลี่ยมทึบตัน ไม่มีบัวหัวเสา ไม่มีคันทวย ซึ่งเป็นที่นิยมในสมัยรัชกาลที่ 3 หลังคาทำ 2 ซ้อน 3 ตับ หน้าบันเป็นแบบก่ออิฐถือปูนไม่มีเครื่องลำยองลวดลายหน้าบันเป็นลายปูนปั้นลวดลายดอกไม้ ใบไม้ ภายในไม่มีการเขียนจิตรกรรมฝาผนังเป็นผนังทาสีขาวทึบ มีเสาร่วมในเป็นเสาทรงเหลี่ยมทึบเช่นเดียวกับเสาเฉลียง มีประตูทางเข้าทางด้านข้างอาคารทั้ง 2 ฝั่ง ไม่มีการประดับกรอบประตู-หน้าต่าง บานประตูและหน้าต่างด้านนอกเขียนลายรดน้ำเป็นลายพุ่มข้าวบิณฑ์นาคขบ ด้านในเขียนเป็นลายกอบัว ดอกบัว นก และผีเสื้อ^[9] โดยรอบอาคารมีกำแพงล้อม โดยรอบมีศาลารายติดกับกำแพง 6 หลัง ทางด้านกำแพงทิศตะวันออกมีหอระฆังสร้างคร่อมบนกำแพง

พระพุทธเสฏฐมุนี

พระพุทธเสฏฐมุนี เป็นพระประธานในศาลาการเปรียญ ปางมารวิชัย เมื่อคราวสมัยพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 3 พระองค์ทรงต้องการบำรุงรักษาพระพุทธศาสนาให้เจริญรุ่งเรืองและส่งเสริมพสกนิกรให้เป็นพลเมืองที่ดี มีศีลธรรม มีความรู้และสติปัญญา ขณะนั้นมีชาวต่างชาตินำฝิ่นเข้ามาจำนวนมาก ซึ่งฝิ่นจัดอยู่ในประเภทสิ่งเสพติดชนิดหนึ่งที่ทำให้ผู้คนขาดสติ พระองค์มองว่าเป็นสิ่งบั่นทอนความมั่นคงของบ้านเมืองจึงมีพระราชโองการปราบฝิ่น ได้มีการกวาดล้างฝิ่นครั้งใหญ่ใน พ.ศ. 2382 ได้ฝิ่นดิบกว่า 3,700 หาบ ฝิ่นสุก 2 หาบ น้ำหนักรวม 222,120 กิโลกรัม ในเวลานั้นคิดเป็นเงินกว่า 18 ล้านบาท โปรดรวมมาเผาทำลายที่สนามชัย หน้าพระที่นั่งสุทไธสวรรย์ปราสาท ต่อมาวันที่ 18 เมษายน พ.ศ. 2382 ทรงนำกลักฝิ่นจำนวนมากที่ได้จากการจับกุมเหล่านั้นมาหล่อเป็นพระพุทธรูป ณ โรงหล่อหลวงในพระบรมมหาราชวัง และอัญเชิญมาประดิษฐาน ณ ศาลาการเปรียญ วัดสุทัศนเทพวรารามราชวรมหาวิหาร เดิมไม่มีพระนามผู้คนมักเรียกว่า “พระกลักฝิ่น” ต่อมา พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ถวายพระนามว่า พระพุทธเสฏฐมุนี แปลว่า พระผู้ประเสริฐสุด มีความหมายว่า ผู้ติดสิ่งเสพติดทั้งหลาย สามารถกลับใจเป็นคนดีได้เสมอ ย่อมสว่างรุ่งเรืองเหมือนพระพุทธรูปที่ทรงสร้าง อันจะเป็นพลังแข็งแกร่งชนะจิตใจให้เหินห่างสิ่งเสพติดได้^[10] ลักษณะของพระพุทธเสฏฐมุนีมีลักษณะเช่นเดียวกับพระพุทธตรีโลกเชฏฐ์ คือ มีพระวรกายเพรียวบาง สังฆาฏิเป็นแผ่นใหญ่จรดพระนาภี นิ้วพระหัตถ์ยาวเสมอกัน พระพักตร์ค่อนข้างกลมกึ่งไข่ ขมวดพระเกษาเล็ก มีพระรัสมีเป็นเปลว พระขนงโก่ง พระเนตรเปิดและมองตรง พระนาสิกค่อนข้างเล็กและโด่ง พระโอษฐ์เล็กแย้มพระโอษฐ์เล็กน้อย เส้นพระโอษฐ์โค้งเล็กน้อยเกือบเป็นเส้นตรง เรียกว่า "พระพักตร์อย่างหุ่น"^[9]

สัตตมหาสถาน

สัตตมหาสถานเป็นสถานที่สำคัญ 7 แห่ง ในพุทธประวัติกล่าวถึงสถานที่หลังจากพระพุทธเจ้าตรัสรู้ 7 แห่งที่ทรงเสวยวิมุตติสุข สถานที่แห่งละ 7 วัน รวม 49 วัน พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวโปรดเกล้าฯ ให้สร้างจำลองสัตตมหาสถานไว้ภายในวัดสุทัศน์ฯ ในเขตพุทธาวาสทางด้านทิศตะวันออกนอกเขตพระวิหาร โดยการสร้างสัตตมหาสถานเป็นการสร้างขึ้นแทนพระธาตุเจดีย์ โดยพระพุทธรูปที่ประดิษฐานในสัตตมหาสถานบางปางเป็นปางรูปแบบใหม่ที่เกิดขึ้นให้สอดคล้องกับในพุทธประวัติ โยมีการสร้างชุดพระพุทธรูป 3 ชุดคือ ชุดที่ 1 สลักจากหินอ่อน อยู่ในพระอุโบสถ ชุดที่ 2 หล่อจากสำริด อยู่ในพระวิหาร ชุดที่ 3 หล่อจากสำริดลงรักปิดทอง ประดิษฐานในสัตตมหาสถานแบบในปัจจุบัน^[11] โดยในกลุ่มสัตตมหาสถานประกอบด้วยเหตุการณ์ 8 เหตุการณ์ ดังนี้

รัตนบัลลังก์

เป็นเหตุการณ์ในช่วงเวลาก่อนตรัสรู้ถึงตอนตรัสรู้ของพระพุทธเจ้า มีกองทัพพญามารเข้ามาขัดขวางพระพุทธเจ้า แสดงด้วยพระพุทธรูปปางมารวิชัย หันพระพักตร์ไปทางทิศตะวันออก ประดิษฐานอยู่ใต้ต้นพระศรีมหาโพธิ์ ฐานที่รองรับเป็นแท่นสี่เหลี่ยม ด้านหน้าประดับปูนปั้นพระแม่ธรณีบีบมวยผม รอบฐานต้นโพธิ์ตั้งตุ๊กตาจีนแทนด้วยกองทัพพญามาร มีหัวเป็นสัตว์ต่างๆ ลำตัวเป็นคนสวมชุดเกราะแบบจีนถืออาวุธมุ่งเข้าทำร้ายพระพุทธเจ้า ซึ่งสถานที่นี้ สร้างขึ้นเพิ่มเติมจากสตตมหาสถานอื่นในภายหลัง^[12]

สัปดาห์ที่ 1 ต้นพระศรีมหาโพธิ์

เป็นเหตุการณ์หลังพระพุทธเจ้าตรัสรู้แล้วทรงเสวยวิมุตติสุขภายในร่มโพธิ์เป็นเวลา 7 วัน แสดงด้วยพระพุทธรูปปางสมาธิ หันพระพักตร์ไปทางทิศตะวันออก ประดิษฐานอยู่บนแท่นเสากลมใต้ต้นพระศรีมหาโพธิ์^[12]

สัปดาห์ที่ 2 อนิมิสเจดีย์

เป็นเหตุการณ์หลังพระพุทธเจ้าเสด็จออกจากต้นพระศรีมหาโพธิ์ไปทางทิศตะวันออกเฉียงเหนือ แล้วหันกลับมายืนทอดพระเนตรต้นพระศรีมหาโพธิ์โดยไม่กระพริบพระเนตรตลอด 7 วัน แสดงด้วยการนำเก๋งจีนศิลาสลักรูปปราสาทแบบจีนมาเป็นอนิมิสเจดีย์ ภายในประดิษฐานพระพุทธรูปปางถวายเนตรหันพระพักตร์ไปทางทิศตะวันตก^[13]

สัปดาห์ที่ 3 รัตนจงกรม

เป็นเหตุการณ์หลังจากทรงทอดพระเนตรต้นพระศรีมหาโพธิ์ ได้ทรงเนรมิตที่จมกรมขึ้นมาระหว่างต้นโพธิ์กับอนิมิสเจดีย์และเสด็จจงกรมเป็นเวลา 7 วัน แสดงด้วยพระพุทธรูปปางจงกรมแก้ว เป็นประพุทธรูปประทับยืนพระบาทเหลื่อมกันในลักษณะก้าวเดิน ประดิษฐานบนแท่นก่ออิฐถือปูนรูปสี่เหลี่ยมแทนรัตนจงกรมเจดีย์^[13]

สัปดาห์ที่ 4 รัตนฆรเจดีย์

เป็นเหตุการณ์หลังพระพุทธเจ้าทรงเดินจงกรมเป็นเวลา 7 วัน ได้ประทับในเรือนแก้วที่เทวดาเนรมิตถวายทางทิศตะวันออกเฉียงเหนือของต้นพระศรีมหาโพธิ์ แล้วทรงพิจารณาพระอภิธรรมตลอด 7 วัน แสดงด้วยพระพุทธรูปนั่งประสานพระหัตถ์ไว้ที่พระอุระ ประดิษฐานในศาลาศิลาแบบจีนแทนเรือนแก้วหรือรัตนฆรเจดีย์^[14]

สัปดาห์ที่ 5 ต้นอชปาลนิโครธ (ต้นไทร)

เป็นเหตุการณ์หลังพระพุทธเจ้าทรงพิจารณาพระอภิธรรมตลอด 7 วัน ได้เสด็จไปทางทิศตะวันออกของต้นพระศรีมหาโพธิ์ ประทับเสวยวิมุตติสุขใต้ต้นไทรเป็นเวลา 7 วัน ในคราวนั้นพญามารได้มาอาราธนาให้เสด็จเข้าสู่ปรินิพพาน แต่ทรงปฏิเสธ พญามารจึงให้ธิดาทั้ง 3 มาเต้นรำยั่วยวนพระองค์ แต่พระองค์ทรงห้าม พญามารและธิดาจึงพ่ายแพ้กลับไป แสดงด้วยพระพุทธรูปปางนั่งยกพระหัตถ์ขวาคือ ปางห้ามมาร ประดิษฐานใต้ต้นไทรหันพระพักตร์ไปทางทิศตะวันตก^[15]

สัปดาห์ที่ 6 ต้นมุจลินท์ (ต้นจิก)

เป็นเหตุการณ์พระพุทธเจ้าทรงเสด็จไปทางทิศตะวันตกเฉียงใต้ของต้นพระศรีมหาโพธิ์ ประทับนั่งใต้ต้นจิก ได้เกิดพายุฝนตกตลอด 7 วัน พญานาคมุจลินทร์ได้แผ่พังพานกันฝนและลม แสดงด้วยพระพุทธรูปปางนาคปรกโดยมีความพิเศษ คือ ขดนาคมีความสูงถึงพระอุระ ต่างจากพระพุทธรูปนาคปรกทั่วไปที่ขดนาคจะเป็นฐานของพระพุทธรูป^[16] โดยหันพระพักตร์ไปทางทิศตะวันออกประดิษฐานอยู่บนแท่นเสากลมใต้ต้นจิก มีอ่างศิลาแบบจีนวางไว้หลังต้นจิกแทนที่อยู่ของพญานาคมุจลินทร์^[12]

สัปดาห์ที่ 7 ต้นราชายตนะ (ต้นเกด)

เป็นเหตุการณ์พระพุทธเจ้าเสด็จไปทางทิศใต้ของต้นพระศรีมหาโพธิ์ ประทับเสวยวิมุตติสุขใต้ต้นเกดเป็นเวลา 7 วัน พระอินทร์ได้นำผลสมออันเป็นทิพยโอสถมาถวาย พระองค์จึงรับมาเสวย จากนั้นมีพ่อค้า 2 คน คือ ตปุสสะและภัลลิกะได้นำข้าวสัตตุก้อน สัตตุผงมาถวาย และได้แสดงตนเป็นอุบาสกคู่แรกของพระพุทธศาสนา แสดงโดยพระพุทธรูปประทับนั่งขัดสมาธิ พระหัถต์ซ้ายหงายบนพระเพลาถือผลสมอ พระหัตถ์ขวาผงายบนพระชานุ คือพระพุทธรูปปางรับผลสมอ หันพระพักตร์ไปทางทิศตะวันตก ประดิษฐานบนแท่นเท้าสิงห์ใต้ต้นเกด มีตุ๊กตาจีนรูปเกวียนเทียมม้าและวัวตั้งอยู่รอบต้นเกด แทนขบวนเกวียนของตปุสสะและภัลลิกะ^[16]

รูปภาพสัตตมหาสถาน
รัตนบัลลังก์
สัปดาห์ที่ 1 ต้นพระศรีมหาโพธิ์
สัปดาห์ที่ 2 อนิมิสเจดีย์
สัปดาห์ที่ 3 รัตนจงกรม
สัปดาห์ที่ 4 รัตนฆรเจดีย์
สัปดาห์ที่ 5 ต้นอชปาลนิโครธ (ต้นไทร)
สัปดาห์ที่ 6 ต้นมุจลินท์ (ต้นจิก)
สัปดาห์ที่ 7 ต้นราชายตนะ (ต้นเกด)

ประติมากรรมตอนปฐมเทศนาโปรดปัญจวัคคีย์

ประติมากรรมปัญจวัคคีย์ทั้ง 5 องค์สร้างขึ้นพร้อมสัตตมหาสถาน แสดงให้เห็นพระราชประสงค์ของรัชกาลที่ 3 ที่ต้องการให้มีเรื่องราวพุทธประวัติต่อเนื่องกับสัตตมหาสถาน โดยเป็นเรื่องราวหลังสัปดาห์ที่ 7 ของสัตตมหาสถาน พระพุทธองค์ตันสินพระทัยจะแสดงธรรมโปรดแก่คนทั่วไป พระองค์จึงรำลึกถึงปัญจวัคคีย์ที่เคยปรนนิบัติพระองค์ขณะบำเพ็ญทุกรกิริยาจึงไปโปรดเหล่าปัญจวัคคีย์ที่ป่าอิสิปตรมฤคทายวันเป็นปฐมเทศนา ประติมากรรมปัญจวัคคีย์นี้มี 3 ชุด โดยอีก 2 ชุดประดิษฐานไว้ในพระวิหารและพระอุโบสถเช่นเดียวกับพระพุทธรูปในสัตตมหาสถาน โดยพระพุทธรูปที่ประดิษฐานเป็นประธานนี้ที่ไม่ใช่ลักษณะศิลปกรรมในสมัยรัชกาลที่ 3 แต่เป็นศิลปะแบบคันธารราฐของอินเดีย ซึ่งเป็นความนิยมแบบใหม่ในรัชกาลที่ 5 จึงสันนิษฐานว่าสร้างขึ้นในภายหลัง ^[17]

พิพิธภัณฑ์ตำหนักสมเด็จพระสังฆราช (แพ ติสฺสเทวมหาเถร)

พิพิธภัณฑ์ตำหนักสมเด็จพระสังฆราช (แพ ติสฺสเทวมหาเถร) ตั้งอยู่ในเขตสังฆาวาสบริเวณคณะ 6 ของหมู่กุฏิ เดิมเป็นที่ประทับของสมเด็จพระอริยวงศาคตญาณ (แพ ติสสฺเทวมหาเถร) สมเด็จพระสังฆราช สกลสังฆปริณายก เมื่อครั้งยังทรงดำรงตำแหน่งเจ้าอาวาสลำดับที่ 4 ของวัดใน พ.ศ.2443 และดำรงพระยศเป็นพระสังฆราชในสมัยรัชกาลที่ 8 จนกระทั่งสิ้นพระชนม์ใน พ.ศ.2487 รวมเวลา 44 ปี และที่นี่แต่เดิมยังเป็นที่อยู่ของอดีตเจ้าอาวาสรูปก่อนๆ ตั้งแต่สมัยรัชกาลที่ 3 เป็นต้นมา จึงมีโบราณวัตถุที่ทางวัดเก็บรักษาไว้จำนวนมาก ปัจจุบันได้บูรณะปฏิสังขรณ์เป็นพิพิธภัณฑ์สำหรับจัดแสดงโบราณวัตถุต่าง ๆ แบ่งเป็น 5 ส่วนจัดแสดง ได้แก่

1.ตำหนักที่ประทับ จัดแสดงพระประวัติสมเด็จพระอริยวงศาคตญาณ (แพ ติสสฺเทวมหาเถร) สมเด็จพระสังฆราช สกลสังฆปริณายก สิ่งของเครื่องใช้ส่วนพระองค์ และงานพุทธศิลป์ฝีพระหัตถ์ รวมถึงศิลปวัตถุที่ได้รับถวายจากพระบรมวงศานุวงศ์ในโอกาสสำคัญต่างๆ

2.หอพระกรรมฐาน ประดิษฐานภาพพระสุนทรีวาณี พระพุทธรูปและปูชนียวัตถุสำคัญ

3.หอไตร จัดแสดงพัดยศ พัดรองที่ระลึก ย่าม และผ้ากราบ

4.กุฏิเรือนแถวทิศตะวันออก จัดแสดงเอกสารโบราณ พระไตรปิฎก พระธรรมเทศนาพระนิพนธ์ในสมเด็จพระอริยวงศาคตญาณ (แพ ติสสฺเทวมหาเถร) สมเด็จพระสังฆราช สกลสังฆปริณายก และผ้าห่อคัมภีร์

5.กุฏิเรือนแถวทิศตะวันตก จัดแสดงเครื่องโต๊ะ เครื่องกระเบื้อง ที่ชา และเครื่องมุก^[18]

พระสุนทรีวาณี

พระสุนทรีวาณี เป็นภาพเทพธิดาประทับอยู่บนดอกบัว เป็บุคลาธิษฐานที่ สมเด็จพระวันรัต (แดง สีลวฑฺฒโน) อดีตเจ้าอาวาสรูปที่ 3 คิดแบบขึ้นจากคัมภีร์สุโพธาลังการ ซึ่งเป็นคัมภีร์ในหมวดคัมภีร์สัททาวิเสส แล้วทรงให้หมื่นศิริธัชสังกาศ (แดง) จัดการเขียนขึ้นเอาไว้ในพระตำหนักของสมเด็จฯ ตัวภาพเป็นภาพเขียนสีฝุ่นแบบไทยประเพณี กรอบเป็นไม้แกะสลักลายอย่างเทศลงรักปิดทอง มีองค์ประกอบและความหมายนัยอุปมาคือ องค์พระสุนทรีวาณี คือ พระไตรปิฎก ดวงวชิระบนฝ่าพระหัตถ์ซ้าย คือ พระนิพพาน พระหัตถ์ขวาแสดงอาการกวักเรียก แสดงพระธรรมคุณข้อ เอหิปัสสิโก มีความหมายว่า "ควรเรียกให้มาดู" ดอกบัว คือ พระพุทธโอษฐ์ มนุษย์ซ้าย-ขวานั่งบนดอกบัว คือ อัครสาวก นาค คือ พระอรหันต์ พรหม เทวดา และสัตว์ต่างๆ คือ สรรพสัตว์ในกามภูมิ รูปภูมิ อรูปภูมิ สระน้ำคือ สงสารวัฏ เมื่อพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้ทอดพระเนตรก็ทรงต้องพระราชหฤทัย เมื่อพระองค์จะเสด็จเยือนยุโรป ได้ทรงพระราชปรารภกับสมเด็จพระวันรัตถึงพระปริวิตกเรื่องสวัสดิภาพและความสำเร็จในการเจริญพระราชไมตรี สมเด็จพระวันรัตจึงถวายพระพรให้ทรงบริกรรมคาถาพระสุนทรีวาณี คือ “มุนินทะ วะทะนัมพุชะ คัพภะสัมภะวะ สุนทะรี ปาณีนัง สะระณัง วาณี มัยหัง ปิณะยะตัง มะนัง” ทำให้ทรงระงับพระวิตกและสำเร็จพระราชประสงค์ทุกเมื่อ ต่อมาเมื่อทรงโปรดให้สร้างโรงเรียนวัดเบญจมบพิตร ทรงพระราชศรัทธาโปรดเกล้าฯ ให้จารึกศิลารูปพระสุนทรีวาณีไว้ประจำโรงเรียนด้วย^[19] ปัจจุบันรูปพระสุนทรีวาณีตั้งอยู่ในหอพระกรรมฐาน พิพิธภัณฑ์ตำหนักสมเด็จพระสังฆราช (แพ ติสฺสเทวมหาเถร)

พระนิรโรคันตราย

พระนิรโรคันตราย เป็นพระพุทธรูปที่พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว โปรดเกล้าฯ ให้พระเทพรจนา (สิน ปฎิมาประกร) เจ้ากรมช่างปั้นซ้าย ปั้นขึ้นในคราวที่หายประชวร พ.ศ. 2467 พระราชทานนามว่า พระนิโรคันตราย ทรงเสด็จพระราชดำเนินไปเททองหล่อพระพุทธรูป ในวันเสาร์ที่ 7 พฤศจิกายน พ.ศ. 2468 ณ พระอุโบสถ พระพุทธรัตนสถาน จำนวน 16 องค์ เพื่อพระราชทานไปยังพระอารามสำคัญฝั่งมหานิกาย จำนวน 15 แห่ง และเก็บไว้ในพระบรมมหาราชวังอีก 1 องค์ แต่ยังไม่ทันดำเนินการตามพระราชประสงค์ก็เสด็จสวรรค์ก่อน เมื่อวันที่ 26 พฤศจิกายน พ.ศ. 2468 ต่อมาพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว โปรดเกล้าฯ ให้ออกพระนามใหม่ว่า พระนิรโรคันตราย อันมีความหมายว่า ปราศจากโรคและอันตราย และพระราชทานไปตามพระอารามหลวงฝ่ายมหานิกาย 15 แห่ง โดยวัดสุทัศนเทพวรารามได้รับพระราชทานพระนิรโรคันตราย ลำดับองค์ที่ 7 ลักษณะของพระนิรโรคันตรายเป็นพระพุทธรูปปางสมาธิ ประทับบนบัลลังก์ดอกบัวฐานสิงห์ กะไหล่ทอง หน้าตักกว้าง 6 นิ้ว สูง 12 นิ้ว 1 เซนติเมตร มีรูปนาคแปลงเป็นมนุษย์ เชิญฉัตรกั้นเบื้องขวา และเชิญพัดโบกเบื้องซ้าย^[20] ปัจจุบันพระนิรโรคันตรายของวัดสุทัศนเทพวรารามตั้งอยู่ในหอพระกรรมฐาน พิพิธภัณฑ์ตำหนักสมเด็จพระสังฆราช (แพ ติสฺสเทวมหาเถร)

หอพระไตรปิฎก

หอพระไตรปิฎกตั้งอยู่ในเขตสังฆาวาส ใกล้กับแนวกำแพงวัดฝั่งทิศตะวันตก โดยตั้งคร่อมบนกำแพงบริเวณกุฏิคณะ 11 โดยอยู่ฝั่งตรงข้ามกับหอระฆัง หอกลอง และศาลาการเปรียญ ลักษณะเป็นอาคารขนาดเล็ก 2 ชั้น ชั้นบนเป็นงานศิลปกรรมแบบไทยประเพณี คือ หลังคาประดับเครื่องลำยองประกอบไปด้วยช่อฟ้า ใบระกา หางหงส์ นาคสะดุ้ง หน้าบันเป็นงานไม้แกะสลักปิดทองประดับกระจก แกะเป็นลวดลายพรรณพฤกษา จำพวกลายดอกโบตั๋น ก้านไม้ ใบไม้^[21] ตัวอาคารชั้นบนมีเฉลียงล้อมรอบ มีเสาเฉลียงเป็นเสาเหลี่ยม ซึ่งเป็นรูปแบบเสาที่นิยมในสมัยรัชกาลที่ 3 ชั้นล่างมีลักษณะเป็นใต้ถุนสำหรับเก็บของ โดยหอพระไตรปิฎกใช้เป็นที่เก็บคัมภีร์และพระไตรปิฎกฉบับต่างๆ

หอระฆังและหอกลอง

หอระฆังและหอกลองตั้งอยู่ในเขตสังฆาวาสข้างศาลาการเปรียญด้านทิศตะวันออก และใกล้หอพระไตรปิฎก มีรูปแบบแตกต่างจากหอระฆังทั่วไป คือ เป็นอาคารทรงสูง 2 ชั้น อยู่ในผังแปดเหลี่ยม มีการเจาะช่องหน้าต่างเป็นวงโค้ง ประดับลวดลายแบบศิลปะตะวันตก มีลักษณะคล้ายป้อมปราการหรืออาคารแบบศิลปะมุสลิมหรือศิลปะตะวันตก^[21]

ลำดับเจ้าอาวาส

ลำดับ	เจ้าอาวาส^[22]	วาระ (พ.ศ.)
1	สมเด็จพระอริยวงศาคตญาณ (อู่)	2386 — 2401
2	พระพิมลธรรม (อ้น)	2401 — 2420
3	สมเด็จพระวันรัต (แดง สีลวฑฺฒโน)	2420 — 2443*
4	สมเด็จพระอริยวงศาคตญาณ สมเด็จพระสังฆราช (แพ ติสฺสเทโว)	2443* — 2487
5	สมเด็จพระพุฒาจารย์ (โสม ฉนฺโน)	2489 — 2505
6	สมเด็จพระพุฒาจารย์ (เสงี่ยม จนฺทสิริ)	2506 — 2527
7	สมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ (วีระ ภทฺทจารี)	2527 — 2559
8	สมเด็จพระสุทรรศนวชิรมุนี (เชิด จิตฺตคุตฺโต)	2559 — ปัจจุบัน

*เดือนมกราคม พ.ศ. 2443 นับอย่างปัจจุบันเป็นต้นปี พ.ศ. 2444

อ้างอิง

↑ ประกาศกรมศิลปากร เรื่อง กำหนดเขตที่ดินโบราณสถาน
1 2 ศักดิ์ชัย สายสิงห์, คู่มือนำชม ๓๓ พระอารามหลวงแห่งกรุงรัตนโกสินทร์, (กรุงเทพฯ: สำนักพิมพ์เมืองโบราณ, 2566), 184-190
↑ ศักดิ์ชัย สายสิงห์, คู่มือนำชม ๓๓ พระอารามหลวงแห่งกรุงรัตนโกสินทร์, (กรุงเทพฯ: สำนักพิมพ์เมืองโบราณ, 2566), 191-192
↑ Lineกนก (2017-07-19). "Lineกนก แร้งวัดสระเกศ เปรตวัดสุทัศน์ 16 กรกฎาคม 2560". เนชั่นทีวี. สืบค้นเมื่อ 2018-03-08.
↑ ศักดิ์ชัย สายสิงห์, คู่มือนำชม ๓๓ พระอารามหลวงแห่งกรุงรัตนโกสินทร์, (กรุงเทพฯ: สำนักพิมพ์เมืองโบราณ, 2566), 200-201
↑ ศักดิ์ชัย สายสิงห์, คู่มือนำชม ๓๓ พระอารามหลวงแห่งกรุงรัตนโกสินทร์, (กรุงเทพฯ: สำนักพิมพ์เมืองโบราณ, 2566), 204-205
↑ หมายรับสั่งรัชกาลที่ 3 เรื่องหมายกำหนดการ จ.ศ.1206 เรื่องเทศนาปฐมสมโพธิ์, สำเนาเอกสารหอสมุดแห่งชาติ เลขที่ 6 ตู้ 118 ชั้น 1/1 มัดที่3.
1 2 ศักดิ์ชัย สายสิงห์, คู่มือนำชม ๓๓ พระอารามหลวงแห่งกรุงรัตนโกสินทร์, (กรุงเทพฯ: สำนักพิมพ์เมืองโบราณ, 2566), 201-203
1 2 ศักดิ์ชัย สายสิงห์, คู่มือนำชม ๓๓ พระอารามหลวงแห่งกรุงรัตนโกสินทร์, (กรุงเทพฯ: สำนักพิมพ์เมืองโบราณ, 2566), 216-217
↑ กองบรรณาธิการศิลปวัฒนธรรม. "พระพุทธเสรฏฐมุนี หล่อจากกลักฝิ่น และนัยจากพระพุทธรูปที่ประกอบขึ้นจากสิ่งเสพติด".
↑ ศักดิ์ชัย สายสิงห์, คู่มือนำชม ๓๓ พระอารามหลวงแห่งกรุงรัตนโกสินทร์, (กรุงเทพฯ: สำนักพิมพ์เมืองโบราณ, 2566), 210-211
1 2 3 ป้ายอธิบายสัตตมหาสถาน ภายในวัดสุทัศน์เทพวราราม
1 2 ศักดิ์ชัย สายสิงห์, คู่มือนำชม ๓๓ พระอารามหลวงแห่งกรุงรัตนโกสินทร์, (กรุงเทพฯ: สำนักพิมพ์เมืองโบราณ, 2566), 212
↑ ศักดิ์ชัย สายสิงห์, คู่มือนำชม ๓๓ พระอารามหลวงแห่งกรุงรัตนโกสินทร์, (กรุงเทพฯ: สำนักพิมพ์เมืองโบราณ, 2566), 213
↑ ศักดิ์ชัย สายสิงห์, คู่มือนำชม ๓๓ พระอารามหลวงแห่งกรุงรัตนโกสินทร์, (กรุงเทพฯ: สำนักพิมพ์เมืองโบราณ, 2566), 213-214
1 2 ศักดิ์ชัย สายสิงห์, คู่มือนำชม ๓๓ พระอารามหลวงแห่งกรุงรัตนโกสินทร์, (กรุงเทพฯ: สำนักพิมพ์เมืองโบราณ, 2566), 214
↑ ศักดิ์ชัย สายสิงห์, คู่มือนำชม ๓๓ พระอารามหลวงแห่งกรุงรัตนโกสินทร์, (กรุงเทพฯ: สำนักพิมพ์เมืองโบราณ, 2566), 215
↑ ผลธรรมปาลิต, เกษศิรินทร์. "ตามรอยพระกริ่ง เครื่องถ้วย ที่ชา ตาลปัตร โบราณวัตถุชิ้นเอกวัดสุทัศน์กว่า 10,000 รายการใน พิพิธภัณฑ์ตำหนักสมเด็จพระสังฆราช (แพ)".
↑ phralan. "พระสุนทรีวาณี" (PDF).
↑ ศิลปานนท์, เด่นดาว. "พระนิรโรคันตราย : พระปฏิมารัชพรรษารัชกาลที่ ๖ เสมอด้วยรัชกาลที่ ๒".
1 2 ศักดิ์ชัย สายสิงห์, คู่มือนำชม ๓๓ พระอารามหลวงแห่งกรุงรัตนโกสินทร์, (กรุงเทพฯ: สำนักพิมพ์เมืองโบราณ, 2566), 218.
↑ ประวัติวัดสุทัศนเทพวราราม

แหล่งข้อมูลอื่น

เว็บไซต์วัดสุทัศน์เทพวรารามราชวรมหาวิหาร^{[ลิงก์เสียถาวร]}
ภาพถ่ายทางอากาศของ วัดสุทัศนเทพวรารามราชวรมหาวิหาร
แผนที่และภาพถ่ายทางอากาศของ วัดสุทัศนเทพวรารามราชวรมหาวิหาร
- ภาพถ่ายดาวเทียมจากวิกิแมเปีย หรือกูเกิลแมปส์
- แผนที่จากลองดูแมป หรือเฮียวีโก
- ภาพถ่ายทางอากาศจากเทอร์ราเซิร์ฟเวอร์

13°45′04″N 100°30′04″E / 13.751078°N 100.501138°E / 13.751078; 100.501138

[1] ประกาศกรมศิลปากร เรื่อง กำหนดเขตที่ดินโบราณสถาน

[:0-2] 1 2 ศักดิ์ชัย สายสิงห์, คู่มือนำชม ๓๓ พระอารามหลวงแห่งกรุงรัตนโกสินทร์, (กรุงเทพฯ: สำนักพิมพ์เมืองโบราณ, 2566), 184-190

[3] ศักดิ์ชัย สายสิงห์, คู่มือนำชม ๓๓ พระอารามหลวงแห่งกรุงรัตนโกสินทร์, (กรุงเทพฯ: สำนักพิมพ์เมืองโบราณ, 2566), 191-192

[วัด-4] Lineกนก (2017-07-19). "Lineกนก แร้งวัดสระเกศ เปรตวัดสุทัศน์ 16 กรกฎาคม 2560". เนชั่นทีวี. สืบค้นเมื่อ 2018-03-08.

[5] ศักดิ์ชัย สายสิงห์, คู่มือนำชม ๓๓ พระอารามหลวงแห่งกรุงรัตนโกสินทร์, (กรุงเทพฯ: สำนักพิมพ์เมืองโบราณ, 2566), 200-201

[6] ศักดิ์ชัย สายสิงห์, คู่มือนำชม ๓๓ พระอารามหลวงแห่งกรุงรัตนโกสินทร์, (กรุงเทพฯ: สำนักพิมพ์เมืองโบราณ, 2566), 204-205

[7] หมายรับสั่งรัชกาลที่ 3 เรื่องหมายกำหนดการ จ.ศ.1206 เรื่องเทศนาปฐมสมโพธิ์, สำเนาเอกสารหอสมุดแห่งชาติ เลขที่ 6 ตู้ 118 ชั้น 1/1 มัดที่3.

[:1-8] 1 2 ศักดิ์ชัย สายสิงห์, คู่มือนำชม ๓๓ พระอารามหลวงแห่งกรุงรัตนโกสินทร์, (กรุงเทพฯ: สำนักพิมพ์เมืองโบราณ, 2566), 201-203

[:2-9] 1 2 ศักดิ์ชัย สายสิงห์, คู่มือนำชม ๓๓ พระอารามหลวงแห่งกรุงรัตนโกสินทร์, (กรุงเทพฯ: สำนักพิมพ์เมืองโบราณ, 2566), 216-217

[10] กองบรรณาธิการศิลปวัฒนธรรม. "พระพุทธเสรฏฐมุนี หล่อจากกลักฝิ่น และนัยจากพระพุทธรูปที่ประกอบขึ้นจากสิ่งเสพติด".

[11] ศักดิ์ชัย สายสิงห์, คู่มือนำชม ๓๓ พระอารามหลวงแห่งกรุงรัตนโกสินทร์, (กรุงเทพฯ: สำนักพิมพ์เมืองโบราณ, 2566), 210-211

[:3-12] 1 2 3 ป้ายอธิบายสัตตมหาสถาน ภายในวัดสุทัศน์เทพวราราม

[:4-13] 1 2 ศักดิ์ชัย สายสิงห์, คู่มือนำชม ๓๓ พระอารามหลวงแห่งกรุงรัตนโกสินทร์, (กรุงเทพฯ: สำนักพิมพ์เมืองโบราณ, 2566), 212

[14] ศักดิ์ชัย สายสิงห์, คู่มือนำชม ๓๓ พระอารามหลวงแห่งกรุงรัตนโกสินทร์, (กรุงเทพฯ: สำนักพิมพ์เมืองโบราณ, 2566), 213

[15] ศักดิ์ชัย สายสิงห์, คู่มือนำชม ๓๓ พระอารามหลวงแห่งกรุงรัตนโกสินทร์, (กรุงเทพฯ: สำนักพิมพ์เมืองโบราณ, 2566), 213-214

[:5-16] 1 2 ศักดิ์ชัย สายสิงห์, คู่มือนำชม ๓๓ พระอารามหลวงแห่งกรุงรัตนโกสินทร์, (กรุงเทพฯ: สำนักพิมพ์เมืองโบราณ, 2566), 214

[17] ศักดิ์ชัย สายสิงห์, คู่มือนำชม ๓๓ พระอารามหลวงแห่งกรุงรัตนโกสินทร์, (กรุงเทพฯ: สำนักพิมพ์เมืองโบราณ, 2566), 215

[18] ผลธรรมปาลิต, เกษศิรินทร์. "ตามรอยพระกริ่ง เครื่องถ้วย ที่ชา ตาลปัตร โบราณวัตถุชิ้นเอกวัดสุทัศน์กว่า 10,000 รายการใน พิพิธภัณฑ์ตำหนักสมเด็จพระสังฆราช (แพ)".

[19] ralan. "พระสุนทรีวาณี" (PDF).

[20] ศิลปานนท์, เด่นดาว. "พระนิรโรคันตราย : พระปฏิมารัชพรรษารัชกาลที่ ๖ เสมอด้วยรัชกาลที่ ๒".

[:6-21] 1 2 ศักดิ์ชัย สายสิงห์, คู่มือนำชม ๓๓ พระอารามหลวงแห่งกรุงรัตนโกสินทร์, (กรุงเทพฯ: สำนักพิมพ์เมืองโบราณ, 2566), 218.

[22] ประวัติวัดสุทัศนเทพวราราม

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

ด ค ก พระอารามหลวงชั้นเอก
ชนิดราชวรมหาวิหาร	วัดพระเชตุพนวิมลมังคลาราม วัดพระปฐมเจดีย์ วัดพระพุทธบาท (สระบุรี) วัดมหาธาตุยุวราชรังสฤษฎิ์ วัดสุทัศนเทพวราราม วัดอรุณราชวราราม
ชนิดราชวรวิหาร	วัดนิเวศธรรมประวัติ วัดบวรนิเวศ วัดเบญจมบพิตรดุสิตวนาราม วัดพระบรมธาตุไชยา วัดพระศรีรัตนมหาธาตุ (สุโขทัย) วัดราชบพิธสถิตมหาสีมาราม วัดราชประดิษฐสถิตมหาสีมาราม วัดราชโอรสาราม วัดสุวรรณดาราราม วัดเสนาสนาราม
ชนิดวรมหาวิหาร	วัดญาณสังวราราม วัดพระธาตุพนม วัดพระธาตุหริภุญชัย วัดพระมหาธาตุ (นครศรีธรรมราช) วัดพระศรีมหาธาตุ (บางเขน) วัดพระศรีรัตนมหาธาตุ (พิษณุโลก) วัดพระสิงห์ (เชียงใหม่)

ด ค ก ไหว้พระ 9 วัด กรุงเทพมหานคร
ฝั่งพระนคร	วัดชนะสงครามราชวรมหาวิหาร ศาลเจ้าพ่อเสือ (เสาชิงช้า) ศาลหลักเมืองกรุงเทพมหานคร วัดสุทัศนเทพวรารามราชวรมหาวิหาร วัดพระเชตุพนวิมลมังคลารามราชวรมหาวิหาร วัดพระศรีรัตนศาสดาราม วัดราชนัดดารามวรวิหาร (ในบางตำรา)
ฝั่งธนบุรี	วัดระฆังโฆสิตารามวรมหาวิหาร วัดอรุณราชวรารามราชวรมหาวิหาร วัดกัลยาณมิตรวรมหาวิหาร