Magnus Brostrup Landstad

Faktaboks

Magnus Brostrup Landstad

M.B. Landstad; Magnus Landstad

Fødd
7. oktober 1802, Måsøy, Finnmark
Død
8. oktober 1880, Christiania (no Oslo)
Virke
Prest, salmediktar, salmebokutgjevar og folkevisesamlar
Familie

Foreldre: Sokneprest Hans Landstad (1771–1838) og Margrete Elisabeth Schnitler (1768–1850).

Gift i 1829 med Wilhelmine («Mina») Margrethe Marie Lassen (1808–1892), dotter til prost Albert Lassen (1781–1835) og Dorthea Andrea Lange (1789–1867).

Sonedotters son til Peter Schnitler (1690–1751); farfars far til Magnus Brostrup Landstad (1905–1997); svoger til Wilhelm Lassen (1815–1907).

Portrett av Magnus Brostrup Landstad. Ukjent år.

M.B. Landstad
Av /Nasjonalbiblioteket.
Lisens: Falle i det fri (Public domain)

Magnus Brostrup Landstad var ein norsk prest, salmediktar og folkeminnesamlar. Han er særleg kjend for å ha gitt ut Norske folkeviser og Kyrkjesalmebok.

Norske folkeviser var ei samling av folkeviser og anna folkedikting som Landstad samla med bistand frå Olea Crøger og Ludvig M. Lindeman. Salmeboka var ei samling av norske salmar, oversatte danske og tyske salmar og salmar som Landstad sjølv hadde dikta. Boka var i bruk i meir enn 100 år og kom i mange utgåver. Både salmeboka og boka om folkevisene kom til å få stor verknad for norsk litteratur og kulturliv.

Landstad var oppteken av fortidsminnebevaring og tok del i det offentlege ordskiftet. Han ville fremje utviklinga av eit nytt, norsk språk på 1800-talet, og i dette spørsmålet rådførte han seg med Ivar Aasen.

Frå 1834 var Landstad sokneprest i Kviteseid, frå 1839 i Seljord, frå 1849 i Fredrikshald og i perioden 1859–1876 i Sandar i Vestfold.

Bakgrunn og utdanning

Magnus Brostrup Landstad og kona Wilhelmine Margrethe Marie, fødd Lassen. Pastell frå 1851.

Magnus Landstad
Av /※ Bilde fra Norsk biografisk leksikon.
Lisens: Avgrensa gjenbruk

Magnus Brostrup Landstad var fødd i Måsøy i Finnmark, men voks opp i Vinje og Seljord. Alt som toåring flytte han med familien til Øksnes i Vesterålen, då faren vart utnemnd til sokneprest der. I 1811 overtok faren Vinje prestekall i Telemark, og frå 1819 var han sokneprest i Seljord.

Magnus fekk undervisning heime, først av mora, så av huslæraren og haugianaren Nils Sveinungsson, og deretter av faren. Sveinungsson skaffa han seinare ein lang versjon av Draumkvedet. I 1822 tok han examen artium ved Universitetet i Christiania og tok fatt på teologistudiet. I 1827 vart han cand.theol. I studietida blei han kjend med prestedottera Mina Lassen, og dei gifta seg i 1829.

Stillingar og verv

Magnus Brostrup Landstad
Magnus Brostrup Landstad
Av .
Lisens: fri

Landstad var huslærar på Hadeland i 1825–1826 og residerande kapellan i Gausdal i 1828.

Landstad søkte og fekk sokneprestembetet i Kviteseid i 1834. Då faren døydde i 1838, søkte Magnus det ledige embetet etter faren i Seljord, og han vart utnemnd i 1839. Her vart han verande om lag eit tiår, og det var i denne perioden han gjorde det viktige arbeidet med å samle folkeviser (balladar). Han tok òg til å skrive salmar. I 1849 vart han tilsett som sokneprest i Fredrikshald (no Halden), og i denne stillinga sat han til han flytte til Sandeherred (Sandar) i Vestfold i 1859.

I Fredrikshald var Landstad formann i skulestyret, kom med i sunnhedskommisjonen (helserådet) og ivra for bygging av arbeidarbustader.

Folkeviser og anna folkedikting

Allereie i 1830-åra byrja Landstad å samle folkeviser og anna folkedikting.

I 1853 gav han ut Norske folkeviser (opptrykk i 1968), som i lang tid var den største samlinga av norske folkeviser. Utgåva vart tidlegare sterkt kritisert frå vitskapleg hald, men er no alminneleg anerkjent som eit verdig monument over norsk folkevisedikting.

Norske folkeviser (1853)

Norske Folkeviser (1853), bok frå samlinga til Ivar Aasen.
Norske Folkeviser
Av /Nynorsk kultursentrum.
Lisens: CC BY SA 4.0

Norske folkeviser er eit verk på rundt 900 sider og inneheld kring 100 mellomalderviser (balladar), blant dei Draumkvedet i ei redigert form og i ei oppskrift etter kvedaren Maren Ramskeid, og viser som Åsmund frægdegjeva, Roland og Magnus kongen, Liti Kjersti og Bendik og Årolilja. Boka inneheld òg nokre nyare bygdeviser, stev, leikar og barnerim, dessutan eit notetillegg ved folkeminnesamlaren Olea Crøger. For norske forfattarar sidan 1850-åra har Norske folkeviser vore ei gullgruve og har verka inspirerande gjennom både stoff og stil.

I forordet til Norske folkeviser karakteriserer Landstad samlinga som eit bergingsprosjekt – som «at redde et gammelt Familiesmykke ud af det brændende Huus». Han peikar på at det er den grundige kjennskapen hans til folket i Øvre Telemark som gjer at han kan makte oppgåva. Olea Crøger, historikaren Peter Andreas Munch og språkforskaren Ivar Aasen var viktige konsulentar for verket.

Norske folkeviser hadde ein trong fødsel, i konkurranse med eit planlagd viseprosjekt som Jørgen Moe og boktrykkar Peter Tidemand Malling stod bak. Moe og Malling prøvde å presse Landstad ut, og eit visemanuskript som Olea Crøger i 1842 sende til Malling med tanke på utgjeving, vart ikkje returnert. I den språklege attgjevinga av visene hadde Landstad først tenkt å følgje uttalen, men valde i samråd med Peter A. Munch ei høgtidssam og arkaiserande norm, i retning av norrønt.

Norske folkeviser er ikkje noko vitskapleg verk, og dette fekk Landstad kritikk for. Men skuldingane om at han hadde kasta originaloppskrifter og nærmast smurt i hop visetekstane sjølv, var grunnlause; originaltekstane har seinare kome for dagen. Landstads samling er eit uttrykk for både nasjonalromantikk og nasjonsbygging på midten av 1800-talet. Boka skulle fylle fleire oppgåver: dels leggje fram litterært arvegods, dels gjennom ei stilrein språkform trekke linjer tilbake til norrøn sagatid, dels verke nasjonalt samlande.

Sagn og soger

Landstad samla ikkje berre folkeviser, men også annan folketradisjon. Han ønskte å gi ut eit større arbeid om folketradisjon og skreiv ned alt han vann, det vere seg om hekseprosessar eller huldregardar. Gamle sagn om hjartdølerne (1880) vart følgd av posthume utgivingar.

Ein stor del av Landstad sine originaloppteikningar er bevarte, og eit utkast til visebok med tekstane på bygdemål vart gitt ut av Knut Liestøl i 1925, Folkeviser fra Telemarken. Andre posthume utgivingar er Ættesagaer og sagn fra Telemarken (1924), Mytiske sagn fra Telemarken (1926) og Fra Telemarken. Skik og sagn (1927).

Bokverket M.B. Landstad: Skrifter kom ut i fem band mellom 2012 og 2020.

Dikt

Debutboka til Landstad var ei samling salmar og religiøse dikt med tittelen Hjertesuk til hver dag i ugen (1841). Boka kom i fleire opplag. Han publiserte elles salmar og dikt i ulike blad og gav ut eit titals bøker.

Året før Landstad døydde, gav han ut Sange og digte, af forskjellige Slags, mest fra gamle Dage. Her står dikt som Et Sognebud, Aneksreisen og Kvenne-Karis Vise; ikkje minst det sistnemnde er inspirert av folkevisene.

Diktet «Suk fra Gamle Akers kirke» i Christianiaposten i 1851 var eit forsøk på å redde den rivingstrua Gamle Aker kyrkje. Han gav òg ut ein diktsyklus året etter om Nesland stavkyrkje i Vinje, men for seint.

Språkprosjekt

Aasmund Olavsson Vinje såg Landstad som eit drivhjul i Noregs språklege framgang, som han uttrykte det. Landstad hadde sans for folkespråket, og bruk av dette språket skulle ha eit pedagogisk sikte, folk skulle forstå kva dei las. Sjølv mangla Landstad filologisk skulering, men noterte seg «Provinsialismer fra forskjellig Egne af Norge». Han var inspirert av Henrik Wergelands arbeid Om norsk Sprogreformation frå 1832.

Landstad og Ivar Aasen vart kjende i 1845, då Aasen budde i Seljord. Under arbeidet med folkevisene diskuterte dei grammatikk, rettskriving og ordtilfang, og Landstad respekterte og bøygde seg for Aasens autoritet.

Kyrkjesalmebok (1869)

Kirke-Salmebog. Et Udkast (1861). Bok frå samlinga til Ivar Aasen.
Kirke-Salmebog. Et Udkast
Av /Nynorsk kultursentrum.
Lisens: CC BY SA 4.0

Danske salmebøker hadde vore i bruk i Noreg fram til Landstads tid. Alt i 1848 vart Landstad spurt om å ta på seg arbeidet med ei ny kyrkjesalmebok, som det var stort behov for, men han avslo på grunn av stort arbeidspress. Då han fire år seinare fekk same spørsmålet frå Kyrkjedepartementet, svara han ja. I mellomtida hadde presten Wilhelm Andreas Wexels gitt ut ei revidert utgåve av Christelige Psalmer, som såg ut til å kunne sigle opp. Dette ville Landstad hindre, og han skreiv ein knusande kritikk av Wexels’ salmebok (1852). Etter Landstads syn var den språkleg unasjonal, stilen var upoetisk og heile grunntonen var for grundtvigiansk til å høve i den norske kyrkja.

Innhald

Arbeidet med salmeboka tok til i 1852. Landstad utførte oppdraget åleine, utan komité, og gjekk grundig og systematisk til verks. Tradisjonsbunden som han var, inkluderte han gamal salmetradisjon og gjendikta mellom anna frå latin.

Innslaget av norske salmar er relativt stort. Petter Dass er sjølvsagt representert, likeeins Dorothe Engelbretsdatter og Johan Nordahl Brun. Men den danske og tyske salmetradisjonen er langt frå broten. Boka innheld om lag 300 danske og 200 tyske salmar i gjendikting, mellom anna salmar frå Martin Luther og Nikolai F.S. Grundtvig. Arbeidet med folkevisene hadde gjort Landstad til ein framifrå gjendiktar, noko som kom godt med ved omarbeidinga av eldre salmestoff. Han våga òg å tenkje nytt og inkluderte om lag 50 eigne salmar i Kirke-Salmebog. Et Udkast (1861).

Språk

Landstad ønskte å ta med salmar forankra i ein norsk kontekst, som til dømes nasjonale 17. mai-salmar. Intensjonen var at salmeboka skulle vere tilpassa ein norsk røyndom og enkel å forstå for folk flest. Aasen var avgjerande i språkspørsmål, men utkastet fekk kritikk. I nokon grad galdt det sjølve utvalet av salmar, men innvendingane kom først og fremst på grunn av fornorskinga og dei mange innslaga av ord og vendingar frå folkemålet, og han vart skulda for å blande «bondespråk» og «kulturspråk». Ein komité som vart nedsett for å bedømme utkastet, kom med fleire forslag til endringar.

Etter språkleg omarbeiding, igjen med hjelp frå Aasen, vart salmeboka i 1869 autorisert til bruk ved offentlege gudstenester. Kirkesalmebog, kalla Landstads salmebok, hadde 634 salmar. I tillegg til Landstads eigne salmar inneheldt den også om lag 100 omsetjingar og gjendiktingar av Landstad.

Mottaking

Salmeboka vart stort sett godt motteken, men blant konservative lekfolk var det ein sterk skepsis. Dei meinte at det ikkje passa seg at ein prest dreiv med verdsleg dikting som folkevisearbeidet Landstad dreiv med. Salmeboka hans måtte konkurrere med den meir konservative salmeboka til Andreas Hauge. Salmeboka til Landstad vann etter kvart innpass, og rundt 1900 var ho innført i rundt 90 prosent av forsamlingane. Dette var den første norske kyrkjesalmeboka og har utan samanlikning vore den mest brukte i Den norske kyrkja.

Tematikk og stemning

Magnus Brostrup Landstad saman med delar av familien. Her er dei fotografert på Sandeherred prestegard, medan Landstad var sokneprest i Sandar i Vestfold. Bildet er truleg tatt før 1865.

M.B. Landstad med familien
Av /Østfoldmuseene.
Lisens: CC BY NC ND 4.0

Salmane til Landstad har vorte karakteriserte som historisk-kristelege, ortodokse og objektive. Dei er kjenneteikna av varme og kjærleik. Samtidig er dei ofte prega av vemod og alvor. Mennesket er av naturen vendt bort frå Gud, og ei djuptgripande syndsvedkjenning er derfor nødvendig for å bli frelst. Livet i «denne heimen» er ei lang og mødesam pilegrimsvandring mot det evige livet i «den andre heimen».

Fleire av salmane vart til på grunnlag av personlege opplevingar, mellom anna ein av hans fremste salmar, «Jeg vet meg en søvn i Jesu navn», som han skreiv etter at han hadde mista to av sine eigne barn med nokre få vekers mellomrom. Denne salmen er til liks med fleire av dei andre av salmane hans, til dømes julesalmen «De hyrder stirrer i natten ut», prega av arbeidet hans med folkevisene. Adventssalmane utgjer òg viktige bidrag, med «Jeg løfter opp til Gud min sang» som den viktigaste. Den kanskje mest kjende salme hans er «Fra fjord og fjære». I denne salmen stig for første gong eit norsk vinterlandskap fram i ein julesalme. Dette er ein av salmane som har mange av dei orda og uttrykka frå folkemålet som Landstad vart kritisert for.

Revisjon

Landstads salmebok vart brukt i Den norske kyrkja i meir enn 100 år, og det vart òg laga ei utgåve for bruk i dei norske kyrkjene i Amerika. Boka vart omvølt av Gustav Jensen i byrjinga av 1900-talet (Landstads reviderte salmebok, autorisert i 1924).

Frå Kirkesalmebog til Norsk salmebok

Trass Landstad si fornorsking av språket, vart desse rekna for å vere danske. Fram til 1892 var det forbode å syngje nynorsksalmar i kyrkja. I 1869, berre månader etter at Landstads salmebok var godkjent, kom første utgåva av Nokre Salmar, gamle og nye av Elias Blix. Dette var dei første salmane på nynorsk. Den fjerde utgåva kom ut i 1891, no med 150 salmar, og i 1892 vart Blix’ salmar autoriserte for bruk i offisielle gudstenester. Blix’ salmar vart etter dette plasserte som eit tillegg i Landstads salmebok. I 1925 kom salmeboka Nynorsk salmebok. For kyrkja og heim og møte. I 1985 vart Nynorsk salmebok og Landstads reviderte salmebok avløyste av Norsk Salmebok.

Nasjonsbyggjar

Folkevisesamlinga og salmeboka, som først hadde fått motbør frå vitskapleg og kyrkjeleg hald, vart populære i mange norske heimar i ei bokfattig tid. Salmeboka vert rekna som ei av dei viktigaste bøkene som nokon gong er gitt ut i Noreg, og samlinga av folkeviser nådde alle lag av folket og influerte mange av dei fremste diktarane, biletkunstnarane og komponistane på 1800-talet.

Mellom dei var Henrik Ibsen, med skodespel som Olaf Liljekrans. Bjørnstjerne Bjørnson skrytte av at han kunne alle Landstad sine viser utanåt, og i bondeforteljingane og dikta hans kan ein sjå allusjonar til visediktinga. Hulda Garborg skreiv skodespelet Liti Kjersti, medan Arne Garborg fekk inspirasjon frå folkevisene i arbeidet med Haugtussa. Edvard Grieg henta teksten til Den bergtekne frå Landstads samling. Mellom biletkunstnarane står Gerhard Munthes arbeid tufta på folkevisene i ei særstilling.

Siste år

Magnus Brostrup Landstads grav på Vår Frelsers gravlund i Oslo.
Magnus Brostrup Landstads grav
Av .
Lisens: CC BY SA 4.0

I seinare år var helsa skral. Etter eit slag i 1876 fekk Landstad avskil i nåde frå stillinga som sokneprest i Sandar og flytte til Kristiania, der han døydde i 1880. Han vart gravlagd på Vår Frelsers gravlund.

Heider

Landstad var sokneprest i Sandar (no Sandefjord) i Vestfold frå 1859 til 1876. Skulpturen er laga av Hans Holmen i 1928, og den står på M.B. Landstads plass i Sandefjord.
Landstadmonumentet i Sandefjord
Av /Nynorsk kultursentrum.
Lisens: CC BY NC SA 4.0

Det er reist fleire minnesmerke over Landstad, mellom anna ein skulptur av Hans Holmen frå 1928 på M.B. Landstads plass i Sandefjord. Ved Seljord kyrkje er det reist eit monument laga av Anne Grimdalen, og dåverande kronprins Olav heldt tale ved avdukinga i 1951. Ein kantate med tittelen «Du er på vegen til Noregs folk» vart framført.

Landstad vart æresmedlem i songkoret i Fredrikshald i 1856 og riddar av St. Olavs Orden i 1870.

Utgjevingar

  • Eit utval

  • Hjertesuk til hver Dag i Ugen, Morgen og Aften, saavelsom ved andre Anledninger, 1846
  • Neslands Kirke. Et Digt, Fredrikshald 1852
  • Norske Folkeviser, 1853
  • Kirke-Salmebog. Et Udkast, 1861
  • Om Salmesagen. En Redegjørelse, 1862
  • Kirkesalmebog, 1869
  • Sange og Digte af forskjellige Slags, mest fra gamle Dage, 1879
  • Gamle Sagn om Hjartdølerne, 1880
  • Salmebog for Lutherske Kristne i Amerika, (posthumt) 1900
  • Ættesagaer og Sagn fra Telemarken, 1924
  • Folkeviser fra Telemarken, utgitt av Knut Liestøl, 1925
  • Mytiske Sagn fra Telemarken. Efterladte Optegnelser, 1926
  • Fra Telemarken. Skik og Sagn. Efterladte Optegnelser, 1927

  • Etterlatne papir

  • Magnus Brostrup Landstads dagbok 1825–1829, utgitt av Sigurd Kolsrud og Ingolf Kvamen, 1950
  • Foreløbigt Udkast til en Prestehistorie for Telemarken, Nasjonalbiblioteket

Kunstnarlege portrett (eit utval)

Anne Grimdalens rytterstatue av Landstad står ved Seljord kyrkje.
Grimdalen Landstad
Av .
Lisens: CC BY SA 3.0
  • Pastell (dobbeltportrett av Landstad og kona) av Christian Olsen, 1851
  • Litografi (brystbilete) av Carl Simonsen, 1859
  • Måleri (brystbilete, mogelegvis etter eit fotografi) av Christian Olsen, ukjend år
  • Statue (stein) (heilfigur) av Hans Holmen, 1928; Landstads plass, Sandefjord
  • Statue (granitt) (heilfigur, ryttarstatue i profil) av Anne Grimdalen, 1951; ved Seljord kyrkje
  • Relieff (bronse) (ansikt) av Johan B. Hygen, 1982; Måsøy kyrkje

Les meir i Store norske leksikon

Eksterne lenker

Litteratur

  • Arne Bugge Amundsen: «Samlere, forskere og folkeminner på 1800-tallet» i Bjarne Rogan og Anne Eriksen (red.) Etnologi og folkloristikk. En fagkritisk biografi om norsk kulturhistorie. Oslo 2013
  • Herleik Baklid (red.): M.B. Landstad. Skrifter bind 1–5. Oslo 2012–2020
  • Rikard Berge: Norske folkeminnesamlarar II, Risør 1920
  • Ivar Bjørndal: Magnus Brostrup Landstad. Prest, dikter og borger i Fredrikshald 1849–59. Oslo 2002
  • Ådel Gjøstein Blom: Norske mellomalderballadar 1. Legendeviser. Oslo 1982
  • Olav Bø: «Folkediktinga», i Edvard Beyer (red.): Norges litteraturhistorie, bind 2. Oslo 1974
  • Egil Elseth: Magnus Brostrup Landstad. Pilegrimen og poeten. Oslo 1986. Les hos Nasjonalbiblioteket
  • Egil Elseth: Magnus Brostrup Landstad. Kulturvilje og kristentro. Oslo 1997. Les hos Nasjonalbiblioteket
  • Ingard Hauge: «Poetisk realisme og nasjonalromantikk», i Edvard Beyer (red.): Norges litteraturhistorie, bind 2. Oslo 1974. Les hos Nasjonalbiblioteket
  • Per Th. Hvamstad: «Magnus Brostrup Landstad», i Jon Homme (red.): Årbok for Telemark 1964
  • Hans Th. Landstad: Magnus Brostrup Landstad på nært hold belyst med familiebrev. Oslo 1989. Les hos Nasjonalbiblioteket
  • Knut Liestøl: «M.B. Landstads Norske Folkeviser», Edda 1926. Les hos Nasjonalbiblioteket
  • Ole Theodor Moe: Provst M.B. Landstad. Salmedigteren. Kristiania 1920. Les hos Nasjonalbiblioteket
  • Halkild Nilsen: Magnus Brostrup Landstad. Hans liv og diktning. Kristiania 1921. Les hos Nasjonalbiblioteket
  • Olav Solberg: biografi i Norsk biografisk leksikon, andre utgave (NBL2), bind 5, 2002
  • Hans Blom Svendsen: Norsk salmesang bind 1–3. Les hos Nasjonalbiblioteket
  • Hans Blom Svendsen mfl.: Salmeskatt og kulturarv. Eit skrift om Seljordpresten M.B. Landstad. Oslo 1951. Les hos Nasjonalbiblioteket
  • Kristen Valkner: «Landstads og Hauges salmebøker» i Norvegia sacra 12, 1932, s. 1–129
  • Finn-Erik Vinje: «Jeg vilde saa inderlig gjerne faa bruge det rette norske Ord», i Kirke&Kultur nr. 4/2002, s. 381–393
  • Kjell Åsen: «Landstad og Maalstrævet», i Jon Homme (red.): Årbok for Telemark 1968

Faktaboks

Magnus Brostrup Landstad
Historisk befolkingsregister-ID
pf01052152000003

Kommentarar

Kommentarar til artikkelen blir synleg for alle. Ikkje skriv inn sensitive opplysningar, for eksempel helseopplysningar. Fagansvarleg eller redaktør svarar når dei kan. Det kan ta tid før du får svar.

Du må vere logga inn for å kommentere.

eller registrer deg

Fagansvarleg for Salmesang

Stig Wernø Holter
Professor em. i kirkemusikk, Universitetet i Bergen