Aller au contenu

Tifinaɣ

Zɣ Wikipedia
tifinaɣ n uzmz azayku g tinzulin
tirra n tfinaɣ n yat tḥanut g lmɣrib.

Tifinaɣ (Asusru amaziɣ: [tifinaɣ]; Niyu-Tifinaɣ: ⵜⵉⴼⵉⵏⴰⵖ; Tifinaɣ n imuzaɣ: ⵜⴼⵉⵏⵗ niɣ ⵜⴼⵏⵗ) iga yan ugʷmmay n tirra ittyusmrasn g tirra n tutlayin timaziɣin.[1][2]

Tettyuskar yat twafuɣt tatrart n ugʷmmay abldi, ddaw ism Niyu-Tifinaɣ (s tnglizt: Neo-Tifinaɣ) ɣ tasuta tis 20. Ar tettyusmras yat twafuɣt n uskkil abldi, ism nns Tifinaɣ IRCAM, ɣ usslmd n tutlayt tamaziɣt i wazzann ɣ tinmal ula ɣ kra n tẓrigin ɣ Lmɣrib.[3]

Tucka-d tguri Tifinaɣ, ɣ tannayt n kra n imrzzutn, zɣ usmzzɣ n tguri talatint “Punicus” s ti- lli igan azwir n wunti amaziɣ[4][5]; ayann a f irwas is tsnamk “(iskkiln) ifuniqn” nɣ d “iskkiln ibuniqn”. Wiyyaḍ ar snaln yat tsnaẓɣuṛt izdin d umyag “efneɣ” lli isnamkn 'Ara'.[6]

Asala

[ssnfl | Snfl asagm]

Ar ttinin imuzayn is d yucka ugʷmmay n Tifinaɣ zɣ ugʷmmay alibi azayku nɣ Alibu-maziɣ (Libyco-Berber), macc amhaz nns ur bahra yuman.[7] Amggaru ad ikka tt inn ar t bahra ssmrasn imssiwln n tutlayt Tanuimidt nɣ Talibit taqburt, nna f ur nssin amr kra idrusn, ɣ tfriqt n ugafa. Asala n ugʷmmay ad ur ittwassan s tmyimant. Kra n imrzzutn annin is ila kra n tsqqnt d ugʷmmay Afuniq.[8] Ur ittwassan wakud ɣ d ibayn ugʷmmay alibu-maziɣ, macca ur rad yizwur ifḍ tamzwaru dat n tlalit.[9] Inɣuba ugʷmmay ḍart n walik aɛṛab i tmazɣa ɣ tasuta tiss 8, yamẓ ugʷmmay aɛṛab adɣar n igʷmmayn Alibu-maziɣ d Ulatin.[10]

Ttwassannt snat tmzarayin nns: tagumḍant d tutrimt. Tkka tt inn tagmuḍant ar tettusmras ɣ mad igan ɣil ad Qusṭanṭina d tsga n Wawṛas ɣ Ddzayr d Tuns. Nttan a mi ifsi usntl uggar n tmzarayin yaḍn acku ufan t mnnawt tkkal ɣ umnid n usuɣl s Tbuniqt. Zɣ 1843, fsin imrzzutn asntl n 22 zɣ 24 n iskkiln. Tutrimt tga tamnzut uggarn, tṭṭf 13 n uskkil uggar, ig usayrar zɣ Lqbayl tatrart ar Tigzirin n ukanari, adɣar g tt inn tkka tettusmras gis.

Ikka tt inn ugʷmmay Alibu-maziɣ iga abjad azddag (ur ar ittzmmim iɣritn). Tussda ur ar tettuzmmam. Ɣ umata, ar ittyura zɣ izddar s uflla, maccan ar nttafa zɣ ufasi s uẓlmaḍ d wiyyaḍ ula nttni.[11]

Tifinaɣ n imuzaɣ

[ssnfl | Snfl asagm]

Agʷmmay Alibu-maziɣ ar ittyusmras ass ad s talɣa n Tfinaɣ ɣ tirra n tutlayin n imuzaɣ lli igan zɣ waragg amaziɣ n twja tafṛusyawit. Ttyufan issmrsn imzwura n ugʷmmay ad f kra n tẓuriwin n iẓaggn ɣ mmnaw imḍlan zun d win tgellidt tamazaɣt Tin Hinan.[12]

Inna M.C.A. Mac Donald is gan imuzaɣ yan wamun amiwan ɣ iskar umsawaḍ amiwan d tmktit kullu tisɣanin lli tskar tiɣri d tirra ɣ wamun aggag... Tifinaɣ ar bahra ittusmras ɣ tsurarin d igraffitn d tuzinin gzzulnin."

Kra n tikkal, ittusmras ugʷmmay ɣ tirra n kra n tutlayin taddjaṛin zun d Tagdal lli igan zɣ twja yaḍn mi ism "Ṣungay".

Asnmarra

[ssnfl | Snfl asagm]
tirra n tfinaɣ qdmnin ɣ usit n inɣutn n iẓran n intdnni nna yaẓn i tmdint n ssuq ɣ mali

Ar tmmal twlaft ɣ uzlmaḍ mmnawt tlɣiwin n iskkiln. Mqqar tga tussda timlicant ur ar tettuzmmam ɣ Tfinaɣ. Iggut ma ɣ ar ittmun uskkil t, +, d uskkil nna t iḍfrn ifk anɣ asmsl (ligature).

Azmz azayku

[ssnfl | Snfl asagm]
Afiniq Rhvaf Tifinaɣ n ccaq
Aleph ʾ
Beth b Yab
Gimel g Yag
Daleth d Yad
He h Yah
Waw w Yaw
Zayin z Yaz
Heth ḥ Yaḥ
Teth ṭ Yaṭ
Yodh y Yay
Kaph k Yak
Lamedh l Yal
Mem m Yam
Nun n Yan
Samekh s Yas
Ayin ε
Pe p,f Yaf
Sade ṣ Yaṣ
Qoph q Yaq
Res r Yar
Sin š Yac
Taw t Yat
ẓ Yat
j Yaj


Iskkiln

[ssnfl | Snfl asagm]

Wid ad igan iskkiln iqqbuṛn n tfinaɣ d tifinaɣ tatrart:

YunikudTuniɣtTasiskltTalsaritIsm
AlatinGMG (IPA)
U+2D30ⴰaa~æ~ɑya
U+2D31ⴱbbyab
U+2D32ⴲbβyab amryan
U+2D33ⴳgɡyag
U+2D34ⴴgɣyag amryan
U+2D35ⴵdj, ǧd͡ʒyadj n ugraw amaziɣ
U+2D36ⴶdj, ǧd͡ʒyadj
U+2D37ⴷddyad
U+2D38ⴸdðyad amryan
U+2D39ⴹḍdˤyaḍ
U+2D3Aⴺḍðˤyaḍ amryan
U+2D3Bⴻeəyey
U+2D3Cⴼffyaf
U+2D3Dⴽkkyak
U+2D3Eⴾkkyak n imuzaɣ (Twarg)
U+2D3Fⴿkxyak amryan
U+2D40ⵀh
b
h
b
yah
= yab n imuzaɣ
U+2D41ⵁhhyah n ugraw amaziɣ
U+2D42ⵂhhyah n imuzaɣ
U+2D43ⵃḥħyaḥ
U+2D44ⵄʕ (ɛ)ʕyaʕ (yaɛ)
U+2D45ⵅkh (x)χyax
U+2D46ⵆkh (x)χyax n imuzaɣ
U+2D47ⵇqqyaq
U+2D48ⵈqqyaq n imuzaɣ
U+2D49ⵉii~ɪ~ɨyi
U+2D4Aⵊjʒyaj
U+2D4Bⵋjʒyaj n Uhaggar
U+2D4Cⵌjʒyaj n imuzaɣ
U+2D4Dⵍllyal
YunikudTuniɣtTasiskltTalsaritIsm
AlatinGMG (IPA)
U+2D4Eⵎmmyam
U+2D4Fⵏnnyan
U+2D50ⵐnynjyagn n imuzaɣ
U+2D51ⵑngŋyang n imuzaɣ
U+2D52ⵒppyap
U+2D53ⵓuu~ʊ~oyu
= yaw n imuzaɣ
U+2D54ⵔrryar
U+2D55ⵕṛrˤyaṛ
U+2D56ⵖgh (ɣ)ɣyaɣ
U+2D57ⵗgh (ɣ)ɣyaɣ n imuzaɣ
U+2D58ⵘgh (ɣ)
j
ɣ
ʒ
yaɣ n Ayr
= yaj n Adrar
U+2D59ⵙssyas
U+2D5Aⵚṣsˤyaṣ
U+2D5Bⵛsh, c (š)ʃyaš (yac)
U+2D5Cⵜttyat
U+2D5Dⵝtθyat amryan
U+2D5Eⵞch, č (tš)t͡ʃyatš (yač)
U+2D5Fⵟṭtˤyaṭ
U+2D60ⵠvvyav
U+2D61ⵡwwyaw
U+2D62ⵢyjyay
U+2D63ⵣzzyaz
U+2D64ⵤzzTawellemet yaz
= Harpoon yaz
U+2D65ⵥẓzˤyaẓ
U+2D66ⵦeeye (APT)
U+2D67ⵧooyo (APT)
U+2D6Fⵯ+ʷʷTamatart n uganculwiɣ
≈ <super> 2D61
Isinskiuln
YunikudTuniɣtTasiskltTalsaritIsm
AlatinGMG(IPA)
U+2D5C U+2D59ⵜⵙ tst͡syats
U+2D37 U+2D63ⴷⵣdzd͡zyadz
YunikudTuniɣtTasiskltTalsaritIsm
AlatinGMG(IPA)
U+2D5C U+2D5Bⵜⵛch (tš)t͡ʃyatš
U+2D37 U+2D4Aⴷⵊdjd͡ʒyadj
Tasaurt n ikʷlan
Tifinaɣ Tasilant (IRCAM)[13] Tifinaɣ Tamiriwt (IRCAM)[14] Iskkiln n tfinaɣ yaḍnin Iskkilen itrarn n imuzaɣ

unikud

[ssnfl | Snfl asagm]

Tetturna tfinaɣ g yunikud g Mars 2005, d wufuɣ n wis 4.1.

Afarra (bloc) n Tfinaɣ g yunikud iga t: U+2D30–U+2D7F.

TifinaɣOfficial Unicode Consortium code chart (PDF)
0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 A B C D E F
U+2D3x ⴰ ⴱ ⴲ ⴳ ⴴ ⴵ ⴶ ⴷ ⴸ ⴹ ⴺ ⴻ ⴼ ⴽ ⴾ ⴿ
U+2D4x ⵀ ⵁ ⵂ ⵃ ⵄ ⵅ ⵆ ⵇ ⵈ ⵉ ⵊ ⵋ ⵌ ⵍ ⵎ ⵏ
U+2D5x ⵐ ⵑ ⵒ ⵓ ⵔ ⵕ ⵖ ⵗ ⵘ ⵙ ⵚ ⵛ ⵜ ⵝ ⵞ ⵟ
U+2D6x ⵠ ⵡ ⵢ ⵣ ⵤ ⵥ ⵦ ⵧ               ⵯ
U+2D7x ⵰                               ⵿  

Ẓṛ uggar

[ssnfl | Snfl asagm]

Tisaɣulin

[ssnfl | Snfl asagm]
  1. ↑ Interview met Karl-G. Prasse. Archived.
  2. ↑ Penchoen, Thomas G. (1973). Tamazight of the Ayt Ndhir. Los Angeles: Undena Publications.
  3. ↑ Ameur, M., & Iazzi, E. (2006). Graphie et orthographe de l'amazighe. Rabat: Institut royal de la culture amazighe, Centre de l'aménagement linguistique.
  4. ↑ Penchoen (1973:3)
  5. ↑ O’Connor, Michael (1996). "The Berber scripts". In William Bright; Peter Daniels (eds.). The World's Writing Systems. New York: Oxford University Press. pp. 112–116.
  6. ↑ D. Vance Smith. "Africa's ancient scripts counter European ideas of literacy". Aeon. Retrieved 2021-06-24.
  7. ↑ M.C.A. MacDonald (2005). Elizabeth A. Slater, C.B. Mee and Piotr Bienkowski (ed.). Writing and Ancient Near East Society: Essays in Honor of Alan Millard. T.& T.Clark Ltd. p. 60. ISBN 9780567026910.
  8. ↑ Suleiman, Yasir (1996). Language and Identity in the Middle East and North Africa. Psychology Press. p. 173. ISBN 978-0-7007-0410-1.
  9. ↑ Papers of the Peabody Museum of American Archaeology and Ethnology, Harvard University, p. 129
  10. ↑ Papers of the Peabody Museum of American Archaeology and Ethnology, Harvard University, p. 129
  11. ↑ "Berber". Ancient Scripts. Archived from the original on 2017-08-26. Retrieved 2022-03-06.
  12. ↑ Briggs, L. Cabot (February 1957). "A Review of the Physical Anthropology of the Sahara and Its Prehistoric Implications". Man. 56: 20–23. doi:10.2307/2793877. JSTOR 2793877.
  13. "Polices et Claviers Unicode" (s tutlayt ⵜⴰⴼⵔⴰⵏⵙⵉⵙⵜ). IRCAM. Ittwarcifa zɣ aẓuṛan ɣ 2012-03-10. Retrieved 2012-08-20.
  14. P. Andries, Proposition d'ajout de l'écriture tifinaghe. Organisation internationale de normalisation, Jeu universel des caractères codés sur octets (JUC). ISO/IEC JTC 1/SC 2 WG, vol.2, p.2739R, 2004.