Metafìsica

La metafìsica a l'é na branca central dla filosofìa ch'a studia la natura dla realtà fondamental. Ël nòm a ven dal grech "μετὰ τὰ φυσικά" (meta ta physika), ch'a veul dì "dòp la fìsica", ma a l'é stàit dàit për cas a j'euvre d'Aristòtil ch'a j'ero classifià dòp cole an sla natura.

Etimologìa e orìgin

Ël termo "metafìsica" a l'é stàit conià da Andrònich ëd Ròdi ant ël sécol I a.C., ch'a l'ha butà j'euvre d'Aristòtil an sël "l'é an tant che a l'é" dòp cole an sla natura (fìsica) ant l'ordinament dij lìber. Për sòn a l'han ciamaje "metà-fìsica". Aristòtil a l'ha mai dovrà sto termo, a disìa "filosofìa prima".

Definission

La metafìsica as ciama ëd rësponde a le question fondamentaj:

"Lòn ch'a l'é ch'a esist për da bon?"
"Che tipo ëd còse a-i son?"
"Coma a son organisà le còse ch'a esisto?"

Stòria

Antichità

Aristòtil: a l'ha definì la metafìsica coma la siensa dl'é "an tant che a l'é"
Platon: teorìa dle Ideje, realtà trassendent
Plotino: neoplatonism, l'Un com prinsipi dla realtà

Età medieval

Tomà d'Aquin: síntesi antra Aristòtil e teologìa cristian-a
Duns Scòto: distinsion antra essensa e esistensa
Vielm ëd Occam: nominalism e semplificassion

Età moderna

René Descartes: dualism ëd sostansa (ment e materia)
Baruch Spinoza: monism, Dé com sostansa ùnica
Gottfried Leibniz: mònade e armonìa prestabilìa

Età contemporania

Martin Heidegger: crìtica dla metafìsica tradissional
Alfred North Whitehead: filosofìa dël process
Willard Van Orman Quine: metafìsica naturalisà

Tema prinsipaj

Ontologìa

L'ontologìa a l'é la part dla metafìsica ch'a studia l'é e soe categorìe:

Sostansa e atribut
Universaj e particolar
Possìbil e real
Necessari e contingent

Causałità

Ël rapòrt ëd càusa e efet:

Teorìe clàssiche dla causałità
Determinism e lìber arbitri
Regularità e necessità

Spassi e temp

La natura dlë spassi e dël temp:

Spassi e temp assolù o relativ?
Relatività e metafìsica
La natura dël cambiament

Identità e cangiament

Coma le còse a peulo cangé e resté le mideme:

Problema dij navij ëd Teséo
Identità personal
Persistensa ant ël temp

Scòle ëd pensé

Realism

A fortiss che le còse a esisto independent da nòstra ment:

Realism metafìsich
Realism sientìfich

Idealism

A sosten che la realtà a l'é fondà an sla ment o an sj'ideje:

Idealism sogetiv (Berkeley)
Idealism assolù (Hegel)

Materialism

A fortiss che tut a l'é materia o process materiaj:

Materialism redutiv
Materialism eliminativ

Dualism

A sosten che a-i son doi tipo ëd sostansa:

Dualism cartesian (ment e materia)
Dualism proprietà

Métod metafìsich

Critiche a la metafìsica

David Hume: empirism e crìtica dij concet metafìsich
Immanuel Kant: lìmit ëd la rason pura
Positivism lògich: metafìsica com nonsens
Ludwig Wittgenstein: metafìsica com maladìa dël lengagi

Metafìsica contemporania

La metafìsica a l'ha avù na rinassita ant ël sécol XX:

Metafìsica analìtica (David Lewis, Saul Kripke)
Metafìsica dël process (Alfred North Whitehead)
Metafìsica feminista
Metafìsica aplicà

Metafìsica e siensa

Ël rapòrt antra metafìsica e siensa a l'é complicà:

Metafìsica com fondament dla siensa
Metafìsica e fìsica quàntica
Metafìsica e teorìa dl'evolussion

Autor amportant

Aristòtil (384-322 a.C.)
Tomà d'Aquin (1225-1274)
René Descartes (1596-1650)
Gottfried Leibniz (1646-1716)
Immanuel Kant (1724-1804)
Martin Heidegger (1889-1976)
Willard Van Orman Quine (1908-2000)
David Lewis (1941-2001)

Euvre fondamentaj

Metafìsica d'Aristòtil
Meditassion metafìsiche ëd Descartes
Critica dla rason pura ëd Kant
Esse e temp ëd Heidegger
La salvëssa dij fenòmen ëd Quine

Vëdde ëdcò

Bibliografìa

Aristòtil, Metafìsica
Heidegger, M., Che còsa a l'é la metafìsica?, 1929
Lowe, E.J., A Survey of Metaphysics, 2002