GIF przedstawiający Ziemię obracającą się wokół własnej osi
Świat jako Ziemia (łac.Terra, Tellus, gr.Γαῖα, trb.Gaja) – trzecia, licząc od Słońca, oraz piąta pod względem wielkości planeta Układu Słonecznego. Jedynym naturalnym satelitą Ziemi jest Księżyc. Ziemia jest podzielona na 7 kontynentów (lub 6 według niektórych źródeł).
Powierzchnia Ziemi składa się w 70,8% z wody oraz w 29,2% z lądu.
Największym kontynentem na świecie pod względem liczby ludności oraz powierzchni jest Azja. Natomiast najmniejszym kontynentem pod względem liczby ludności jest Antarktyda, na której nie ma rdzennych mieszkańców (tylko sezonowo naukowcy i badacze), a pod względem powierzchni Australia i Oceania.
Liczba państw na kontynentach może różnić się według różnych źródeł, jednak według liczby państw uznawanej na arenie międzynarodowej, największą ilość posiada Afryka. Antarktyda nie należy do żadnego państwa oraz jest osobnym kontynentem na podstawie podpisanego w 1959r. Układu w sprawie Antarktydy.
Według różnych modeli liczba kontynentów może być różna. Często jako jeden kontynent uznawana jest Eurazja, czyli połączenie Europy i Azji. W niektórych modelach Ameryka Północna i Ameryka Południowa tworzą jedną Amerykę.
*Liczba państw zawiera tylko państwa uznawane na arenie międzynarodowej. Palestyna liczy się do liczby państw w Azji jako państwo obserwator.
Największym państwem na świecie pod względem liczby ludności są Indie, które posiadają 1,476 mld mieszkańców (stanowią oni ok. 17,8% ogólnej populacji Ziemi). Natomiast największym państwem pod względem powierzchni jest Rosja, która zajmuje 17,1 km2, co stanowi 11% całej powierzchni lądowej na świecie. Najmniejszym państwem jest Watykan.
Na Ziemi ok. 70,8% powierzchni jest zajęta przez wody - z czego w 97,5% odpowiada woda słona (głównie oceany i morza), a w ok. 2,5% woda słodka (lądolody, wody podziemne, wody powierzchniowe - rzeki, jeziora).
Najpopularniejszą nazwą dla wszystkich wód słonych na świecie jest Wszechocean, który zawiera cztery lub pięć (zależnie od przyjętej formy) oficjalnych oceanów oraz wszystkich należących do nich mórz.
Lista oceanów (według modelu z 5 oceanami):
Lp.
Ocean
Mapa
Liczba mórz
Objętość wody (w km3)
Procent ilości wody oceanicznej na świecie
1.
Arktyczny
10
18,68 mln
1,4%
2.
Atlantycki
(Atlantyk)
28
310,4 mln
23,5%
3.
Indyjski
6
264 mln
19,8%
4.
Spokojny
(Pacyfik)
22
764 mln
49,6%
5.
Południowy
14
71,8 mln
5,7%
*Niektóre źródła podają 4 oceany, włączając Ocean Południowy w sąsiednie oceany.
*Objętość wody w oceanach oraz jej procent w ilości wody oceanicznej na świecie może różnić się w zależności od źródła.
rozciąga się wokół równika, orientacyjnie między 10°–20° szerokości geograficznej północnej oraz południowej
średnia temperatura wynosi od 24°C do 28°C
roczna amplituda jest bardzo mała (nie przekracza 2-3°C), brak termicznych pór roku
dobowa amplituda wynosi zazwyczaj od 5°C do 10°C
bardzo wysoka roczna suma opadów, od 2000 mm do 3000 mm
głównie występują opady konwekcyjne
opady są całoroczne i równomierne
Strefa zwrotnikowa
pustynie, półpustynie, wilgotny i suchy las zwrotnikowy
obszary położone po obu stronach zwrotników (zwrotnik Raka na półkuli północnej i zwrotnik Koziorożca na półkuli południowej), zazwyczaj w przedziale od ok. 20° do 30° szerokości geograficznej
średnia temperatura w przedziale od 20°C do 25°C
wyraźna amplituda roczna w klimacie suchym i mała w klimacie wilgotnym
bardzo duża amplituda dobowa, nawet ok. 30°C w klimacie suchym i niewielka, stała w klimacie wilgotnym
bardzo niska roczna suma opadów nieprzekraczająca 200-250 mm
nagłe, gwałtowne ulewy możliwe po długim czasie suszy
bardzo wysoka nieregularność opadów
Strefa podzwrotnikowa
roślinność twardolistna, wilgotne lasy podzwrotnikowe, pustynie i półpustynie podzwrotnikowe
położna na obu półkulach, wzdłuż szerokości geograficznych wynoszących mniej więcej od 30° do 40° (czasami do 45°) szerokości północnej i południowej
średnia roczna temperatura powyżej 15°C
w lato średnie temperatury przekraczające 20°C, w odmianach pustynnych nawet powyżej 30°C
w zimę temperatura od 0°C do 10°C
niskie amplitudy nad morzami, ale bardzo wysokie w głębi lądu
w klimacie kontynentalnym skrajny brak opadów, poniżej 200 mm opadów rocznej sumy
w klimacie śródziemnomorskim najwięcej deszczu spada w zimę (ok. 400-900 mm), dużo mniej w lato
obfite, ulewne opady deszczu w klimacie morskim, monsunowym
Strefa umiarkowana
lasy liściaste, iglaste i mieszane, stepy i prerie, tajgi i lasy borealne
rozciąga się w szerokościach geograficznych 40°–60°N oraz 40°–50°S na obu półkulach
średnia roczna temperatura w przedziale od 0°C do 15°C
duże roczne amplitudy temperatur przez występowanie pór roku
umiarkowane amplitudy dobowe, zazwyczaj od ok. 5°C do 15°C
największe amplitudy są notowane w głębi lądu
średnia roczna suma opadów wynosi zazwyczaj ok. 500-1000 mm, jednak w głębi lądu może spadać poniżej 300 mm, a na obszarach górskich przekraczać 2000 mm
w klimacie morskim równomierne opady przez cały rok, w klimacie kontynentalnym duża przewaga opadów zimowych
opady ciekłe i stałe
przeważają opady frontalne oraz konwekcyjne
Strefa okołobiegunowa
(czasem dzielona na okołopolarną i klimat polarny)
tundry, pustynie lodowe
występuje na obszarach wokół biegunów północnego i południowego, na półkuli północnej i południowej, zazwyczaj na północ i południe od kręgów podbiegunowych (ok. 66°33′ N i S), a miejscami już od ok. 50°–60° szerokości geograficznej
średnia roczna temperatura utrzymuję się znacznie poniżej 0°C, w niektórych miejscach wynosi nawet od -10°C do -60°C
krótkie i chłodne lata oraz długie i mroźne zimy (temperatury poniżej -30°C)
bardzo wysokie roczne amplitudy powietrza, nawet do 80°C różnicy
bardzo niska roczna suma opadów, poniżej 250 mm, w głębi Antarktydy nawet poniżej 50 mm
Każda strefa klimatyczna posiada wewnętrzny, bardziej szczegółowy podział, który rozróżnia klimat w danej strefie w różnych miejscach według np. bliskości morza (mniejsze lub większe amplitudy temperatur) czy większej podatności na napływ niżów.
równikowy wybitnie wilgotny - temperatura rzędu od 24°C do 28°C przez cały rok, brak zimy. Opady najwyższe ze strefy równikowej (nawet do 4000 mm). Charakteryzuje się codziennymi "deszczami zenitalnymi" wczesnym popołudniem. Występowanie: np. Kotlina Konga (DR Konga), Nizina Amazonki (Brazylia) i Archipelag Malajski (Indonezja).
podrównikowy wilgotny - temperatura bardzo zbliżona do temperatury z klimatu równikowego wybitnie wilgotnego, z małymi wahaniami rocznymi. Występuje jedna lub dwie krótkie pory suche oraz jedna długa pora deszczowa (opady w normie). Występowanie: np. Środkowa Afryka (Kenia, Nigeria), Wenezuela, północna Australia.
podrównikowy suchy - temperatury do 30°C (najwyższe tuż przed deszczem). Roczna suma opadów to ok. 100-500 mm, opady są nieregularne. Długa pora sucha (powyżej 6-9 miesięcy) i krótki epizod deszczowy. Występowanie: np. strefa Sehelu (Mali, Czad, Sudan), część Indii.
zwrotnikowy wilgotny - w lato temperatury średnie ok. 30°C, w zimę spadek do 15°C-20°C. Lato jest gorące, ale też bardzo deszczowe (większość z 1000-2000 mm średniej rocznej sumy opadów), monsunowe, a zima bardzo sucha. Występowanie: np. południowe Indie, południowe Chiny, Floryda (USA) i południowa Brazylia.
zwrotnikowy wilgotny monsunowy - najwyższe temperatury występują wiosną (przed monsunem) - ponad 35°C, zima łagodna ok. 20°C. Latem bardzo duża ilość opadów (nawet do 5000 mm), a w zimę ich brak. Występowanie: np. północno-wschodnie Indie, Bangladesz, południowo-wschodnia Azja (Tajlandia, Wietnam).
zwrotnikowy suchy - gorące lato, powyżej 32°C, zima chłodniejsza i bezwietrzna. Amplituda dobowa nawet do 40°C. Bardzo mała ilość opadów - ok. 100-300 mm, które występują nieregularnie, niska wilgotność powietrza. Występowanie: np. obrzeża wielkich pustyń, północny Meksyk, wnętrze Australii i Kalahari (Botswana).
zwrotnikowy skrajnie suchy - ekstremalne upały latem (temperatura często >45°C w cieniu), w zimę w dzień temperatury powyżej 20°C, ale w nocy możliwe przymrozki. Całkowita susza, często brak opadów przez kilkanaście miesięcy z rzędu. Występowanie: np. pustynia Sahara (Egipt, Algieria), półwysep Arabski (Arabia Saudyjska, ZEA) i pustynia Atakama (Chile).
podzwrotnikowy morski (śródziemnomorski) - średnia temperatura od 22°C do 28°C w suche i ciepłe lato, w zimę łagodne średnie temperatury w przedziale od 5°C do 15°C. Opady występują tylko zimą, lato jest bezdeszczowe. Występowanie: np. południe Europy (Włochy, Hiszpania, Grecja), Kalifornia (USA), RPA i południowa Australia.
podzwrotnikowy morski monsunowy - lato ciepłe, upalne (powyżej 25°C), ale też bardzo wilgotne. Zima chłodniejsza, ale bez mrozu, zazwyczaj ok. 5-10°C. Opady skoncentrowane gwałtownie w miesiącach letnich. Występowanie: np. południowa Japonia, południowa Korea Płd, wschodnie Chiny (Szanghaj) i Sydney (Australia).
podzwrotnikowy kontynentalny - długie i gorące lato (ze średnimi temperaturami powyżej 30°C) oraz krótka, ale wyraźnie mroźna zima ze śniegiem - spadki temperatur poniżej 0°C. Niska, regularna ilość opadów - poniżej 300 mm rocznie. Występowanie: np. środkowe USA (Kansas, Oklahoma), RPA (płaskowyż Wysoki Weld) i północna Argentyna.
podzwrotnikowy kontynentalny suchy - upalne lato, powyżej 32°C, ale zima wyraźnie mroźna, pustynna. Suchy klimat, opady poniżej 200 mm. Silne nasłonecznienie i wysokie parowanie. Występowanie: np. środkowa Azja (Turkmenistan, Uzbekistan), strefy wyżynne Iranu i Turcji.
umiarkowany ciepły morski - chłodne lata z temperaturami najczęściej pomiędzy 15°C a 20°C, ale łagodne i niemroźne zimy (zazwyczaj od ok. min. 2°C do 6°C). Umiarkowane, rozłożone na cały rok opady, często w postaci mżawki. Mgły, duża wilgotność. Występowanie: np. Europa zachodnia (Wielka Brytania, Irlandia, zachodnia Francja) i Nowa Zelandia.
umiarkowany ciepły przejściowy - Lata ciepłe i słoneczne, czasem upalne. Zima często mroźna z nietrwałą pokrywą śnieżną. Wyraźne występowanie 4 pór roku. Opady umiarkowane z przewagą letnią, ale ogromna, nieregularna zmienność pogody. Występowanie: np. środkowa Europa (Polska, Czechy, Niemcy, kraje bałtyckie, Białoruś).
umiarkowany ciepły kontynentalny - krótkie, ale upalne lata (najczęściej z temperaturami powyżej 22-26°C) i długa, bardzo mroźna zima (często poniżej -10°C) z pokrywą śnieżną. Niewielkie opady (300-500 mm rocznie) spadające głównie w lato. Występowanie: np. Europa wschodnia (Rosja - do Uralu, wschodnia Ukraina) i Wielkie Równiny w USA.
umiarkowany chłodny morski - bardzo krótkie i chłodne lata, najczęściej od 10°C do 15°C, zima w miarę łagodna - ok. 0°C. Od umiarkowanej do wysokiej ilości opadów (1000-2000 mm rocznie) oraz silny wiatr. Występowanie: np. wybrzeże Norwegii, południowa Alaska (USA) i południowe krańce Chile (Ziemia Ognista).
umiarkowany chłodny przejściowy - umiarkowane i krótkie lata (z temperaturami dobowymi 10-20°C), zima długa i surowa (od ok. -5°C do nawet poniżej -10°C). Opady umiarkowane, szybkie przejścia między krótkim latem a długą zimą. Występowanie: np. północno-wschodnia Europa (północna Szwecja, Finlandia, północno-zachodnia Rosja).
umiarkowany chłodny kontynentalny - lata krótkie i ciepłe (ok. 15-18°C), ale długie i bardzo mroźne zimy ze średnimi temperaturami od -20°C do -40°C, rekordy to temperatury poniżej -60°C. Opady niskie, głównie letnie. Występowanie: np. Syberia (Rosja) i wnętrze Kanady (prowincje Alberta, Manitoba).
podpolarny (subpolarny) - najcieplejsze miesiące mają temperatury lekko powyżej 0°C, najczęściej do maks. 10°C. Zima skrajnie mroźna (od -25°C do poniżej -35°C). Niska ilość opadów - głównie drobny śnieg. Występowanie: np. wybrzeża Oceany Arktycznego, północna Syberia, północna Kanada, wybrzeża Grenlandii.
polarny - temperatury cały rok poniżej 0°C, średnia roczna temperatura zależna od miejsca, najczęściej ok. -55°C. Bardzo suchy teren, głównie pustynie lodowe. Występowanie silnych wiatrów. Występowanie: np. Antarktyda, wnętrze Grenlandii, archipelag wysp arktycznych (Svalbard, Ziemia Franciszka Józefa).
Góry to rozległe formy ukształtowania powierzchni Ziemi, które wyraźnie wznoszą się ponad otaczający teren. Charakteryzują się znacznymi różnicami wysokości, nachylonymi stokami, grzbietami oraz szczytami. Nie istnieje jedna powszechnie obowiązująca granica wysokości, która jednoznacznie oddzielałaby góry od wzgórz. O zaliczeniu danego obszaru do terenów górskich decydują również rzeźba terenu, stromość zboczy oraz wysokość względna.
Góry powstają przede wszystkim w wyniku ruchów płyt tektonicznych, działalności wulkanicznej oraz długotrwałych procesów geologicznych. Góry fałdowe tworzą się między innymi wtedy, gdy zderzające się płyty tektoniczne powodują ściskanie i wypiętrzanie skał. Góry zrębowe powstają wskutek przemieszczania bloków skorupy ziemskiej wzdłuż uskoków, natomiast góry wulkaniczne tworzą się w wyniku gromadzenia się lawy i materiałów wyrzucanych podczas erupcji. Na obecny wygląd gór wpływają również erozja, działalność rzek, lodowców oraz zmiany temperatury.
Mount Everest - najwyższy szczyt na Ziemi
Góry mają ogromne znaczenie dla środowiska naturalnego. Wpływają na klimat, kierunki przepływu powietrza, rozmieszczenie opadów oraz powstawanie rzek. Wysokie pasma górskie mogą stanowić bariery klimatyczne, a na ich zboczach występują różne piętra roślinności, zależne od wysokości. W górach można spotkać lodowce, jeziora polodowcowe, głębokie doliny i liczne złoża surowców mineralnych. Góry są również ważne dla turystyki, sportów zimowych i pozyskiwania wody pitnej.
Najważniejsze i najciekawsze przykłady gór i pasm górskich na świecie:
Himalaje - pasmo górskie w Azji, rozciągające się między innymi przez Nepal, Indie, Bhutan i Chiny. Znajdują się tam najwyższe szczyty świata.
Andy - najdłuższy kontynentalny łańcuch górski na świecie, ciągnący się wzdłuż zachodniej części Ameryki Południowej, między innymi przez Chile, Argentynę i Peru.
Najwyższym szczytem Ziemi nad poziomem morza jest Mount Everest, położony w Himalajach, osiągający 8848 m n.p.m. Najdłuższym kontynentalnym łańcuchem górskim są Andy, rozciągające się na około 7000 km. Warto również wspomnieć o Mauna Kea na Hawajach, której wysokość mierzona od podstawy na dnie oceanu przekracza 10 000 m, choć jej szczyt znajduje się na wysokości około 4207 m n.p.m.
Niziny to rozległe formy ukształtowania powierzchni Ziemi, które charakteryzują się niewielkimi wysokościami bezwzględnymi, najczęściej nieprzekraczającymi 200 m n.p.m. Ich powierzchnia jest zazwyczaj płaska lub lekko falista, a różnice wysokości między poszczególnymi obszarami są niewielkie. Niziny mogą obejmować ogromne tereny, na których występują równiny, doliny rzeczne, jeziora oraz rozległe obszary rolnicze. Nie wszystkie niziny są jednak całkowicie płaskie, ponieważ ich rzeźba może być urozmaicona przez wzgórza, pagórki i doliny.
Niziny powstają przede wszystkim w wyniku długotrwałych procesów geologicznych, takich jak osadzanie się materiałów skalnych, działalność rzek, lodowców i mórz oraz stopniowe wyrównywanie powierzchni przez erozję. Duże obszary nizinne powstają również w miejscach, gdzie przez miliony lat gromadziły się osady rzeczne, morskie lub polodowcowe. Niziny mogą być zbudowane z różnych rodzajów skał i osadów, między innymi piasków, żwirów, glin oraz iłów.
Widok na niziny
Niziny mają ogromne znaczenie dla działalności człowieka i środowiska naturalnego. Dzięki niewielkim różnicom wysokości często sprzyjają budowie miast, dróg, linii kolejowych oraz rozwojowi rolnictwa. Występują na nich rozległe pola uprawne, łąki, lasy i tereny podmokłe. Przez niziny przepływają liczne rzeki, które mogą tworzyć szerokie doliny i rozległe obszary zalewowe. Niziny są również ważnymi obszarami występowania wielu gatunków roślin i zwierząt. Niektóre z nich są jednak narażone na powodzie, a na obszarach położonych blisko morza również na zalewanie wodami morskimi.
Najważniejsze i najciekawsze przykłady nizin na świecie:
Nizina Amazonki - rozległy obszar nizinny w Ameryce Południowej, obejmujący znaczną część dorzecza Amazonki. Występują tam jedne z największych lasów równikowych na świecie, charakteryzujące się bardzo dużą różnorodnością biologiczną.
Nizina Zachodniosyberyjska - ogromna nizina w Azji, położona głównie na terenie Rosji. Charakteryzuje się bardzo małymi różnicami wysokości oraz występowaniem rozległych bagien i licznych rzek.
Nizina Chińska - obszar we wschodnich Chinach, przez który przepływa między innymi Rzeka Żółta. Żyzne gleby sprawiają, że jest to jeden z najważniejszych regionów rolniczych kraju.
Nizina Borska na SłowacjiNizina Wschodnioeuropejska - rozległy obszar nizinny obejmujący znaczną część Europy Wschodniej, między innymi tereny Polski, Białorusi, Ukrainy i europejskiej części Rosji.
Niziny należą do największych obszarów płaskiego lub lekko falistego terenu na świecie. Za jedną z największych nizin uważa się Nizinę Zachodniosyberyjską, zajmującą około 2,6–2,7 mln km2. Z kolei Nizina Amazonki obejmuje rozległe tereny dorzecza największej rzeki świata pod względem przepływu wody.
Wyżyny to rozległe obszary powierzchni Ziemi położone zazwyczaj na wysokości od 200 do 500 m n.p.m., choć niektóre z nich znajdują się znacznie wyżej. Charakteryzują się bardziej urozmaiconą rzeźbą terenu niż niziny, ale zwykle nie mają tak dużych różnic wysokości i tak stromych stoków jak góry. Na wyżynach występują faliste równiny, pagórki, doliny rzeczne, wąwozy oraz pojedyncze wzgórza. Ich powierzchnia może być płaska, lekko pofałdowana lub silnie rozcięta przez procesy erozyjne.
Wyżyny powstają w wyniku różnych procesów geologicznych, między innymi wypiętrzania fragmentów skorupy ziemskiej, działalności wulkanicznej, osadzania się materiałów skalnych oraz długotrwałej erozji. Niektóre wyżyny są pozostałościami dawnych obszarów górskich, które przez miliony lat ulegały niszczeniu i obniżaniu. W ich krajobrazie mogą występować skały wapienne, formacje skalne, jaskinie oraz głębokie doliny. Wzniesienia natomiast to formy terenu, które wyraźnie górują nad najbliższym otoczeniem, ale nie osiągają rozmiarów typowych dla gór. Mogą powstawać wskutek procesów geologicznych, działalności lodowców lub akumulacji osadów.
Wyżyna Tybetańska, najbardziej znana wyżyna na świecie
Wyżyny i wzniesienia mają duże znaczenie dla środowiska naturalnego oraz działalności człowieka. Występują na nich lasy, łąki, pola uprawne i liczne doliny rzeczne. Niektóre obszary wyżynne są bogate w surowce mineralne, takie jak węgiel kamienny, rudy metali czy wapienie. Wyżyny mogą również stanowić ważne regiony rolnicze, przemysłowe i turystyczne. Wzniesienia urozmaicają krajobraz, a niektóre z nich są wykorzystywane jako punkty widokowe lub miejsca budowy zamków i innych obiektów historycznych.
Najważniejsze i najciekawsze przykłady wyżyn i wzniesień na świecie:
Wyżyna Tybetańska - rozległy obszar w Azji, położony na średniej wysokości około 4500 m n.p.m. Jest nazywana „Dachem Świata” i otaczają ją liczne wysokie pasma górskie, w tym Himalaje.
Wyżyna Dekan - rozległa wyżyna w południowej części Indii, zbudowana w dużej mierze ze skał wulkanicznych. Występują tam żyzne gleby, liczne miasta i obszary rolnicze.
Wyżyna Brazylijska - rozległy obszar we wschodniej i środkowej części Brazylii, obejmujący liczne płaskowyże, wzgórza i doliny. Jest ważnym regionem rolniczym i gospodarczym kraju.
Widok na wyżynyWyżyna Krakowsko-Częstochowska - obszar w południowej Polsce, znany z wapiennych skał, jaskiń, wąwozów i charakterystycznych ostańców. Jest popularnym regionem turystycznym.
Jednym z najwyżej położonych rozległych obszarów wyżynnych na świecie jest Wyżyna Tybetańska, której średnia wysokość wynosi około 4500 m n.p.m., a powierzchnia przekracza 2,5 mln km2. Warto pamiętać, że wyżyna może znajdować się wyżej niż wiele gór, ale jej charakterystyczną cechą jest rozległa powierzchnia, a nie pojedyncze wysokie szczyty.
Kotliny to rozległe obniżenia terenu otoczone ze wszystkich lub większości stron obszarami położonymi wyżej, takimi jak góry, wyżyny lub wzgórza. Mogą mieć różne kształty i rozmiary, a ich dno bywa płaskie, faliste lub pocięte dolinami rzecznymi. W kotlinach często występują rzeki, jeziora, żyzne gleby oraz tereny rolnicze i zabudowane. W zależności od położenia i wysokości mogą charakteryzować się odmiennym klimatem niż otaczające je obszary.
Boczna Kotlina Miedziana w Tatrach na Słowacji
Kotliny powstają w wyniku różnych procesów geologicznych, między innymi ruchów tektonicznych, obniżania się fragmentów skorupy ziemskiej, działalności rzek i lodowców oraz długotrwałej erozji. Niektóre tworzą się również wskutek zapadania się terenu. Kotliny mają duże znaczenie dla ludzi i przyrody, ponieważ często zapewniają dogodne warunki do osadnictwa, rozwoju rolnictwa, przemysłu i transportu. Otaczające je wzniesienia mogą chronić przed silnymi wiatrami, ale jednocześnie utrudniać wymianę powietrza, sprzyjając powstawaniu mgieł i gromadzeniu się zanieczyszczeń. Na dnach kotlin mogą również występować inwersje temperatury, a podczas intensywnych opadów istnieje ryzyko powodzi.
Do najważniejszych przykładów kotlin na świecie należą Kotlina Konga w Afryce, obejmująca rozległe obszary lasów równikowych, oraz Kotlina Meksykańska w Ameryce Północnej, na której terenie leży między innymi stolica Meksyku.
Przełęcze to naturalne obniżenia terenu znajdujące się w grzbietach górskich, pomiędzy sąsiednimi szczytami lub wzniesieniami. Często przypominają siodło, ponieważ teren obniża się pomiędzy dwoma wyżej położonymi punktami. Przełęcze mogą mieć różną wysokość, szerokość i kształt, a ich położenie sprawia, że często stanowią najdogodniejsze miejsca do przekraczania pasm górskich.
Furkotna Przełęcz
Przełęcze powstają w wyniku działania różnych procesów geologicznych, między innymi erozji, wietrzenia skał oraz działalności lodowców. Mogą również powstawać w miejscach osłabionych skał lub wzdłuż uskoków tektonicznych, gdzie skały łatwiej ulegają niszczeniu. Przełęcze mają duże znaczenie dla ludzi, ponieważ umożliwiają prowadzenie szlaków turystycznych, dróg i linii kolejowych przez góry, często ograniczając konieczność pokonywania najwyższych szczytów. Są także ważnymi przejściami dla zwierząt przemieszczających się pomiędzy dolinami. Ich wadą może być trudna dostępność zimą, zagrożenie lawinowe oraz silne wiatry, które utrudniają transport i turystykę.
Do znanych przełęczy na świecie należy Przełęcz Khyber w górach Hindukuszu, na pograniczu Afganistanu i Pakistanu, która od wieków stanowi ważny szlak komunikacyjny między Azją Środkową a Południową. Innym przykładem jest Przełęcz Świętego Gotarda w Alpach Szwajcarskich, przez którą prowadzą ważne szlaki transportowe.
Klify to strome, często niemal pionowe ściany skalne lub urwiska występujące najczęściej na wybrzeżach mórz i oceanów, gdzie ląd styka się z wodą. Mogą osiągać wysokość od kilku do nawet kilkuset metrów. Ich powierzchnia bywa zbudowana ze skał, piaskowców, wapieni lub innych materiałów geologicznych. Klify są charakterystycznymi elementami krajobrazu nadmorskiego, a ich wygląd może się zmieniać w zależności od rodzaju skał i intensywności procesów niszczących.
Klif w Gdyni Orłowie, najbardziej rozpoznawalny klif Polski
Klify powstają przede wszystkim wskutek abrazji, czyli niszczącej działalności fal morskich, które uderzają w brzeg, podcinają jego podstawę i powodują obrywanie się fragmentów skał. Na ich rozwój wpływają również wietrzenie, opady deszczu, mróz oraz osuwanie się materiału skalnego. Klify mają znaczenie dla przyrody, ponieważ mogą stanowić siedliska ptaków morskich i innych organizmów, a także tworzyć wyjątkowe krajobrazy przyciągające turystów. Jednocześnie ich ciągłe niszczenie może zagrażać budynkom, drogom i szlakom położonym blisko krawędzi urwiska. Z tego powodu niektóre odcinki wybrzeży wymagają zabezpieczeń lub ograniczenia dostępu.
Do najbardziej znanych klifów na świecie należą Białe Klify Dover w Anglii, zbudowane głównie z kredy, oraz klify Étretat we Francji, słynące z jasnych skał i charakterystycznych łuków skalnych.
Mierzeje to wąskie, wydłużone pasy lądu zbudowane głównie z piasku, które oddzielają zatokę, zalew lub jezioro przybrzeżne od otwartego morza. Zazwyczaj ciągną się równolegle do wybrzeża i mogą mieć długość od kilku do nawet kilkudziesięciu kilometrów. Po jednej stronie mierzei znajduje się morze, a po drugiej najczęściej spokojniejsze wody zalewu lub zatoki. Mierzeje są charakterystycznymi formami wybrzeża, które mogą obejmować plaże, wydmy, lasy i tereny podmokłe.
Widok satelitarny na Mierzeję Helską
Mierzeje powstają przede wszystkim w wyniku działalności fal morskich i prądów przybrzeżnych, które transportują piasek wzdłuż wybrzeża i stopniowo odkładają go w postaci wydłużonych wałów. Do ich rozwoju przyczynia się również działalność wiatru, który przemieszcza piasek i tworzy wydmy. Mierzeje mają duże znaczenie dla ludzi i przyrody, ponieważ osłaniają zatoki i zalewy przed bezpośrednim działaniem fal, tworzą siedliska wielu gatunków roślin i zwierząt oraz sprzyjają rozwojowi turystyki. Mogą jednak utrudniać wymianę wody między zalewem a morzem, a ich piaszczysta powierzchnia jest podatna na erozję, sztormy i podnoszenie się poziomu morza. Dlatego niektóre mierzeje wymagają ochrony przed zniszczeniem.
Do znanych mierzei na świecie należy Mierzeja Kurońska, położona nad Morzem Bałtyckim na terytorium Litwy i Rosji, słynąca z wysokich wydm i rozległych lasów. Innym przykładem jest Mierzeja Helska w Polsce, która oddziela Zatokę Pucką od otwartego Morza Bałtyckiego i ma około 35 km długości.
.gif)
.jpg)
_2.jpg)
_Photo_by_Giles_Laurent.jpg)
_in_2023-IMG-3485.jpg)
