Zamek w Janowcu

Zamek w Janowcu

nr rej. A/500 z 17 maja 1971
Widok z lotu ptaka (2017)
Państwo	Polska
Województwo	lubelskie
Miejscowość	Janowiec
Styl architektoniczny	renesansowy, po przebudowie barokowy
Architekt	1577-1587 Santi Gucci, po 1667 Tylman z Gameren
Rozpoczęcie budowy	1508
Ukończenie budowy	1526
Ważniejsze przebudowy	1565–1585, 1 poł. XVII w.
Zniszczono	spalony w 1656
Pierwszy właściciel	Mikołaj Firlej
Kolejni właściciele	Piotr Firlej, 1553 Andrzej Firlej, Jan Karol Tarło, 1654 Jerzy Sebastian Lubomirski, Jerzy Marcin Lubomirski, 1783 Mikołaj Piaskowski, 1931 Leon Kozłowski
Obecny właściciel	Muzeum Zamek w Janowcu
Położenie na mapie gminy Janowiec Zamek w Janowcu
Położenie na mapie Polski Zamek w Janowcu
Położenie na mapie województwa lubelskiego Zamek w Janowcu
Położenie na mapie powiatu puławskiego Zamek w Janowcu
51°19′28,25″N 21°53′36,44″E
Strona internetowa

Zamek w Janowcu – renesansowy zamek budowany w latach 1508–1526 na wysokiej skarpie wiślanej w Janowcu w powiecie puławskim.

Historia

XVI w.

Budowę zamku na grun­tach ów­cze­snej wsi Sy­ro­kom­la w 1508 roku rozpoczął Mikołaj Firlej herbu Lewart, późniejszy starosta kazimierski. Kontynuował ją jego syn, wojewoda ruski Piotr Firlej. Był to późnogotycko-renesansowy zamek obronny, ufortyfikowany przez basteje wysunięte przed linię murów. Miał możliwość prowadzenia ostrzału wzdłuż obwarowań.

W latach 1565–1585 miała miejsce przebudowa zamku w stylu późnorenesansowo-manierystycznym, którą kierował architekt włoski Santi Gucci. Wzdłuż murów obronnych dobudowano dwa skrzydła mieszkalne, do których dostęp umożliwiał krużganek. Budynki od południa i północy posiadały attykę. Po za­kończe­niu prac re­zy­den­cja po­sia­da­ła dwa ob­szer­ne dzie­dzińce, sie­dem du­żych sal i oko­ło stu komnat.

XVII w.

Na początku XVII w., po przejęciu zamku (Barbara Dulska, w 1614 roku wniosła dobra janowieckie w posagu) przez rodzinę Tarłów herbu Topór w 1593, rozbudowano część mieszkalną i dobudowano cylindryczną wieżę zachodnią i wschodnią. W tym czasie mury zewnętrzne zyskały biało-czerwone pasy i niezgrabne postacie żołnierzy, mające nawiązywać do sztuki ludowej.

W 1606 na zamku miało miejsce pojednanie króla Zygmunta III Wazy z marszałkiem wielkim koronnym Mikołajem Zebrzydowskim, przywódcą rokoszu Zebrzydowskiego.

W 1654 roku Barbara Tarłówna wyszła za Jerzego Sebastiana Lubomirskiego herbu Drużyna i wniosła zamek w posagu. Kolejni właściciele, Lubomirscy ok. 1654 wybudowali kaplicę.

W dniu 7 lutego 1656 zamek został ograbiony i spalony podczas najazdu Szwedów pod dowództwem Karola Gustawa. Następnie odbudowany i rozbudowany w stylu barokowym przez rodzinę Lubomirskich, w których posiadaniu znajdował się do pierwszej połowy XVIII w. Odbudową kierował architekt holenderski Tylman z Gameren.

XVIII i XIX w.

W 1783 Jerzy Marcin Lubomirski sprzedał zamek. Jego nowym właścicielem został podkomorzy krzemieniecki Mikołaj Piaskowski. Jednak ani on, ani kolejni właściciele (m.in. Osławscy, August Zawisza, Feliks Ćwirko-Gotycki i Paulina Wiktoria Zieleniewska) nie byli w stanie utrzymać zamku. Sprzedali całe wyposażenie (nawet marmury zostały zdjęte ze ścian), a zamek został opuszczony i popadł w ruinę, służąc jako zasoby surowca budowlanego.

XX w.

W 1931 zamek został zakupiony przez warszawiaka Leona Kozłowskiego. Wyremontował on tylko dwa pomieszczenia w baszcie, ale – co ważniejsze – powstrzymał wandali. Odtworzył na zboczu południowym zamkową winnicę, a na płaskowyżu, otaczającym ruiny rezydencji Firlejów, założył sady oraz zagospodarował przyzamkowy park. W końcu II wojny światowej zamek doznał dodatkowych zniszczeń z powodu ostrzału artyleryjskiego. Po wojnie zamek z przylegającymi do niego gruntami był majątkiem zbyt małym, by objęła go nacjonalizacja w ramach uchwalonej reformy rolnej. W efekcie Kozłowski był jedynym w bloku wschodnim właścicielem zamku. W 1975 obiekt został zakupiony przez Muzeum Nadwiślańskie i od 1993 jest stopniowo remontowany. Od 1 stycznia 2025 roku Zamek w Janowcu jest samodzielnym muzeum.

Opis zamku

Warowną rezydencję Firlejów zbudowano na miejscu dawnego drewniano-kamiennego grodu obronnego na rzucie wydłużonego wieloboku, co było spowodowane układem wzgórza, na którym ją zbudowano. Wzgó­rze od po­łu­dnia i od za­cho­du ograniczała wy­so­ka wi­śla­na skar­pa, od półno­cy osłaniał je na­tu­ral­ny wąwóz a od stro­ny wscho­dniej do­stępu do niego bro­ni­ła wy­ku­ta w kre­do­wej ska­le fo­sa. Bu­dyn­ki wznie­sio­no z miej­sco­we­go ka­mie­nia wa­pien­ne­go o­raz z cegły wokół dzie­dzińca o dłu­go­ści o­ko­ło 100 me­trów.

Najwcześniejszymi murowanymi obiektami były: baszta typu puntone (baszty lub basteje o rzucie poziomym w kształcie ostrołuku, klina lub trójkąta skierowanego na zewnątrz) w południowo-wschodnim narożniku, przebudowana w pierwszej połowie XVII wieku w cylindryczną wieżę o charakterze pałacowym, oraz ryzalitowe wieże obronno-mieszkalne w połowie zabudowy północnej i południowej. Wjazd na dzie­dzi­niec prowadził mo­stem zwo­dzo­nym przez prze­jaz­d bram­ny w masywnej wieży o fun­kcjach o­bron­nych, miesz­kal­nych i sa­kral­nych. Po­zba­wio­na da­chu wy­po­sa­żo­na by­ła w strzel­ni­ce dzia­ło­we i dla bro­ni ręcz­nej. Od północ­ne­go wscho­du bramę i północ­ną część mu­rów chroniła wy­su­nięta przed linię umocnień półcy­lin­dry­czna, otwar­ta od stro­ny dzie­dzińca wiel­ka ba­ste­ja, przy­sto­so­wa­na do strzelania ar­ty­le­ryj­skie­go z dol­ne­go po­zio­mu i z bro­ni ręcz­nej z gór­ne­go. Wschodnią część zam­ku przeznaczoną była dla właści­cie­li i osób na­le­żących do dwo­ru a część za­cho­dnia pełni­ła fun­kcje go­spo­dar­cze, z miesz­ka­nia­mi dla za­ło­gi o­raz służby. Ta­ki układ charakteryzował warownię w I fa­zie funk­cjo­no­wa­nia.

Podczas przebudowy latach 1565–1585 wybudowano wzdłuż mu­rów dwa no­we skrzy­dła miesz­kal­ne: w po­łu­dnio­wym po­łączo­no bu­dy­nek bra­mny z ry­za­li­to­wą wie­żą miesz­kal­no-obron­ną, a w północ­nym - wielką basteję z drugą wie­żą. Funkcje re­pre­zen­ta­cyj­ne pełni­ło za­pro­je­kto­wa­ne przez San­ti Guc­cie­go skrzy­dło po­łu­dnio­we z dekoracyjną attyką i zam­knięte od stro­ny dzie­dzińca krużgan­kiem ko­lum­no­wym. Pa­łac po­łu­dnio­wy łączył się z północ­nym krużgan­kiem przy mu­rze, od­dzie­la­jąc reprezentacyjną część wschodnią ze­spo­łu od części cze­lad­nej. Ele­wa­cje ze­wnęt­rzne od stro­ny mia­sta o­zdo­bio­no łu­ko­wo skle­pio­ny­mi okna­mi i de­ko­ra­cją malarską w po­sta­ci sgraffito. W tej for­mie wkroczył za­mek w II fazę fun­kcjo­no­wa­nia.

Po 1593 roku wzniesiono okazały budynek łączący wie­żę bramną z wielką basteją we wscho­dniej części zam­ku, posiadający dwie iz­by na każdej kon­dy­gna­cji. Ozdobę je­go e­le­wa­cji ze­wnętrznych sta­no­wi­ły ma­lo­wa­ne na tyn­ku po­sta­cie żołnie­rzy na­wiązu­jące cha­ra­kte­rem do lo­kal­nej tra­dy­cji lu­do­wej. Od stro­ny dziedzińca wznie­sio­no ko­mu­ni­ka­cyj­ne trój­po­zio­mo­we krużgan­ki. Skrzy­dło południowe wy­dłużo­no two­rząc w daw­nej części cze­lad­nej wielką amfiladę z ciągiem o­ka­za­łych sal zdo­bio­nych dekoracją sztu­ka­tor­sko-rzeźbiar­ską. Całość u­jęta zo­sta­ła cy­lin­dry­czny­mi wie­ża­mi od stro­ny wscho­dniej i od za­cho­du. Wy­mie­nio­ne zmia­ny to III faza w ar­chi­te­ktu­rze i wy­stro­ju wnętrz re­zy­den­cji.

IV faza funkcjonowania rezydencji obejmuje okres po odbudowie ze zniszczeń do­ko­na­nych przez Szwe­dów. Rozebrano wie­żę północna i w jej miej­scu zbu­do­wano na pla­nie pod­ko­wy dom cze­lad­ny. Przy mu­rze dzielącym dzie­dzi­niec zam­ku na dwie części, po je­go za­cho­dniej stro­nie zbudowano kaplicę. Wnętrza pa­ła­co­we wzbo­ga­cono o ma­lar­skie i sztu­ka­tor­skie de­ko­ra­cje w sty­lu rokoko. Z wie­lu re­pre­zen­ta­cyj­nych pomieszczeń szcze­gól­nie wy­różnia­ły się trzy umiesz­czo­ne w skrzy­dle po­łu­dnio­wym sa­le: utrzy­ma­na w bar­wach żółto-zło­tych naj­więk­sza z wy­mie­nio­nych tu sa­la ba­wial­na, kar­ma­zy­no­wa sa­la por­tre­to­wa z por­tre­tami ro­dzi­ny Lu­bo­mir­skich i sko­li­ga­co­nych z nią ro­dów, oraz wy­kończo­na błękit­ną sztukaterią sa­la ja­dal­na. Naj­okazal­sze sale posiadały w ko­min­ki wzo­ro­wa­ne na wa­wel­skich z okre­su prze­bu­do­wy przez Zyg­mun­ta III i po­dło­gi z mar­mu­ru.

• 
  Zamek na litografii Seweryna Oleszczyńskiego (1825)
• 
  Ruiny zamku, po 1857
• 
  Zamek, po 1906
• 
  Panorama Janowca z kościołem i zamkiem, 1914
• 
  Dziedziniec zamku (2017)
• 
  Widok na bramę zamkową, 2022

Legenda o Czarnej Damie

Legenda o ukazującej się w ruinach nocami podczas pełni księżyca Czarnej Damie dotyczy ducha Heleny Lubomirskiej, zakochanej w jednym z poddanych ojca. Nie mogąc poślubić ukochanego, rzuciła się z okna komnaty na zamkowy dziedziniec.

Linki zewnętrzne

• JerzyJ. Żurawski JerzyJ., Zamek w Janowcu nad Wisłą. Budowa – Rozbudowa – Ruina – Konserwacja – Rewaloryzacja – Zagospodarowanie, „Ochrona Zabytków”, Nr 1–2 / 2003, Narodowy Instytut Dziedzictwa, s. 5–33, ISSN 0029-8247 [dostęp 2018-05-10] .
• Archiwalne widoki zamku w bibliotece Polona