Zamek Miramare

Zamek Miramare

Castello di Miramare

Zamek Miramare od strony Zatoki Triesteńskiej
Państwo	Włochy
Miejscowość	Triest
Adres	Viale Miramare, Grignano
Typ budynku	rezydencja pałacowa
Styl architektoniczny	eklektyzm, neogotyk, neorenesans
Architekt	Carl Junker
Inwestor	Ferdynand Maksymilian Habsburg
Rozpoczęcie budowy	1 marca 1856
Ukończenie budowy	1860
Ważniejsze przebudowy	1930–1931
Pierwszy właściciel	Ferdynand Maksymilian Habsburg
Kolejni właściciele	Habsburgowie, państwo włoskie
Obecny właściciel	Republika Włoska
Położenie na mapie Friuli-Wenecji Julijskiej Zamek Miramare
Położenie na mapie Włoch Zamek Miramare
45°42′10″N 13°42′45″E
Strona internetowa

Zamek Miramare (wł. Castello di Miramare, niem. Schloss Miramar, słoweń. Grad Miramar) – XIX-wieczna rezydencja pałacowa położona na cyplu Grignano nad Zatoką Triesteńską, około 10 km na północny zachód od centrum Triestu. Została wzniesiona w latach 1856–1860 dla arcyksięcia Ferdynanda Maksymiliana Habsburga, późniejszego cesarza Meksyku, oraz jego żony Charlotty Belgijskiej. Projekt budowli opracował austriacki inżynier i architekt Carl Junker.

Budynek wykonano z jasnego kamienia istryjskiego i ukształtowano w stylu eklektycznym, łączącym elementy architektury średniowiecznej, gotyckiej i renesansowej. Otacza go park o powierzchni około 22 ha, utworzony na pierwotnie niemal pozbawionym roślinności skalistym cyplu. W pałacu zachowały się oryginalne elementy wyposażenia, dekoracje i dzieła sztuki związane z Maksymilianem i Charlottą, a także apartamenty urządzone w latach 30. XX wieku dla Amadeusza Sabaudzkiego-Aosty.

Od 1955 roku w rezydencji działa muzeum historyczne. Współcześnie zamek, park i zabudowania pomocnicze tworzą państwową instytucję kultury Museo storico e il Parco del Castello di Miramare, podlegającą włoskiemu Ministerstwu Kultury i posiadającą autonomię organizacyjną od 2016 roku.

Położenie

Zamek znajduje się na skalistym cyplu Grignano, wysuniętym w wody Zatoki Triesteńskiej. Jego położenie umożliwia obserwowanie miasta, portu, północnej części zatoki oraz nadmorskiego obszaru między Triestem a Duino-Aurisina. Jasna bryła rezydencji, usytuowana bezpośrednio nad morzem, stanowi jeden z charakterystycznych elementów krajobrazu wybrzeża.

Teren rezydencji obejmuje główny pałac, park, niewielki port, mniejszą rezydencję określaną jako Castelletto, dawne stajnie, zabudowania gospodarcze, historyczne kuchnie oraz obiekty związane z późniejszym użytkowaniem zespołu. Do parku prowadzą wejścia od strony Viale Miramare, Grignano i ulicy Beirut.

Historia

Budowa rezydencji

Ferdynand Maksymilian Habsburg, młodszy brat cesarza Franciszka Józefa I, przybył po raz pierwszy do Triestu w 1850 roku. Jako oficer, a następnie dowódca austriackiej marynarki wojennej, coraz częściej przebywał nad Adriatykiem i zdecydował się wznieść w pobliżu miasta prywatną rezydencję związaną z jego zainteresowaniami morskimi i przyrodniczymi.

Pod koniec 1855 roku arcyksiążę nabył pierwsze grunty na cyplu Grignano, który był wówczas skalistym i niemal pozbawionym roślinności fragmentem krasowego wybrzeża. Nazwę Miramar, później przekształconą we włoskie Miramare, wiąże się prawdopodobnie z nazwą rezydencji należącej do rodziny Charlotty w portugalskiej Sintrze.

Kamień węgielny pod budowę położono 1 marca 1856 roku. Projekt opracował Carl Junker, który odpowiadał również za ogólną koncepcję parku i części zabudowań pomocniczych. Maksymilian osobiście nadzorował przebieg robót, ingerując w rozwiązania architektoniczne, dekorację wnętrz i kształtowanie otoczenia.

Zewnętrzną bryłę pałacu ukończono w 1860 roku. Maksymilian i Charlotta wprowadzili się do rezydencji w Wigilię tego samego roku, chociaż prace nad wnętrzami pierwszego piętra oraz częścią dekoracji trwały nadal. Pełne urządzenie zespołu zakończono dopiero po wyjeździe arcyksięcia do Meksyku w 1864 roku.

Maksymilian i Charlotta

Miramare było prywatną siedzibą małżonków oraz miejscem reprezentacyjnym związanym z funkcją Maksymiliana jako dowódcy austriackiej marynarki wojennej. Apartamenty na parterze zaprojektowano jako bardziej kameralne, natomiast pomieszczenia na piętrze przeznaczono na przyjęcia, audiencje i uroczystości dworskie.

W pałacu Maksymilian gromadził książki, dzieła sztuki, pamiątki z podróży, przedmioty przyrodnicze i zabytki archeologiczne. Wyposażenie oraz dekoracje nawiązywały do jego zainteresowania morzem, żeglugą, botaniką, historią i kulturami pozaeuropejskimi.

W kwietniu 1864 roku delegacja meksykańskich konserwatystów oficjalnie zaoferowała Maksymilianowi koronę Meksyku. Po przyjęciu godności cesarskiej Maksymilian i Charlotta opuścili Miramare i odpłynęli z Triestu na pokładzie fregaty „Novara”. Maksymilian został rozstrzelany w Querétaro 19 czerwca 1867 roku, natomiast Charlotta, po załamaniu psychicznym, pozostała pod opieką rodziny w Belgii.

Po śmierci Maksymiliana

Po śmierci fundatora zamek pozostawał własnością Habsburgów i był okresowo wykorzystywany przez członków rodziny cesarskiej. W Miramare przebywali m.in. Franciszek Józef I, cesarzowa Elżbieta, następca tronu Rudolf z żoną Stefanią Belgijską oraz arcyksiążę Franciszek Ferdynand Habsburg z rodziną.

W marcu 1900 roku w kaplicy zamkowej odbył się drugi ślub Stefanii Belgijskiej, wdowy po arcyksięciu Rudolfie, z węgierskim arystokratą Elemérem Lónyayem. Od 9 marca do 11 kwietnia 1914 roku w Miramare mieszkał Franciszek Ferdynand wraz z żoną Zofią i dziećmi; w tym okresie przyjmował tam m.in. cesarza Niemiec Wilhelma II.

Po włączeniu Triestu do Włoch wyposażenie pałacu zostało w latach 20. XX wieku przewiezione do Wiednia. Władze włoskie prowadziły następnie rozmowy dotyczące zwrotu mebli, dzieł sztuki i pamiątek należących do pierwotnego wyposażenia rezydencji.

Rezydencja Amadeusza Sabaudzkiego-Aosty

W 1930 roku rząd włoski przeznaczył zamek na rezydencję Amadeusza Sabaudzkiego-Aosty, księcia Aosty. Adaptację pomieszczeń nadzorował architekt Alberto Riccoboni, działający z ramienia Królewskiego Urzędu Ochrony Sztuk Pięknych.

W czasie przebudowy część wnętrz pierwszego piętra urządzono zgodnie ze współczesnym gustem księcia. Zainstalowano windy, telefony, instalację wodną, centralne ogrzewanie i oświetlenie elektryczne. W wystroju apartamentów zastosowano rozwiązania związane z włoskim racjonalizmem i sztuką dekoracyjną lat 30. XX wieku.

Amadeusz mieszkał w Miramare od 1931 do 1937 roku, kiedy został mianowany wicekrólem Włoskiej Afryki Wschodniej. Jego żona Anna Orleańska oraz córki Małgorzata i Maria Krystyna korzystały z rezydencji okresowo do pierwszej połowy 1943 roku.

II wojna światowa i administracja aliancka

Po zajęciu Triestu przez Niemców we wrześniu 1943 roku zamek wykorzystywano jako szkołę oficerską. Wyposażenie zostało wcześniej usunięte i umieszczone w różnych budynkach na terenie miasta, dzięki czemu znaczna jego część uniknęła zniszczenia.

Pod koniec 1945 roku w Miramare ulokowały się oddziały nowozelandzkie, a następnie wojska brytyjskie. Od 1947 do 3 października 1954 roku zamek był siedzibą dowództwa amerykańskiego garnizonu Trieste United States Troops, stacjonującego w strefie A Wolnego Terytorium Triestu.

Użytkowanie rezydencji przez wojska alianckie wiązało się ze zmianami funkcjonalnymi i przekształceniami części wnętrz. Po opuszczeniu obiektu rozpoczęto prace konserwatorskie, podczas których na podstawie dawnych planów i fotografii odtworzono układ pomieszczeń, dekoracje drewniane oraz rozmieszczenie mebli, obrazów i tkanin.

Utworzenie muzeum

Park ponownie otwarto dla zwiedzających w marcu 1955 roku. 2 czerwca tego samego roku zainaugurowano działalność Muzeum Historycznego Zamku Miramare, podporządkowanego państwowym służbom ochrony zabytków regionu Friuli-Wenecja Julijska.

W 2016 roku muzeum otrzymało autonomię organizacyjną w ramach włoskiego Ministerstwa Kultury. Instytucja zarządza głównym pałacem, parkiem, Castelletto, dawnymi stajniami, kuchniami historycznymi i pozostałymi składnikami zespołu rezydencjonalnego.

Architektura

Bryła zamku została wzniesiona z białego kamienia istryjskiego i składa się z kilku połączonych części o zróżnicowanej wysokości. Charakterystycznymi elementami są narożna wieża, blankowane tarasy, wykusze, ostrołukowe otwory oraz loggie otwierające wnętrza na widok zatoki.

Zamek Miramare na cyplu Grignano

Carl Junker połączył formy inspirowane architekturą gotycką, późnośredniowieczną i renesansową. Kompozycja nie stanowi rekonstrukcji żadnego określonego stylu historycznego, lecz odpowiadała XIX-wiecznemu eklektyzmowi oraz romantycznemu wyobrażeniu nadmorskiej siedziby arystokratycznej.

Elewacje zaprojektowano z myślą o ekspozycji budynku od strony morza i parku. Tarasy, balkony i duże okna tworzą połączenie między wnętrzami a krajobrazem Zatoki Triesteńskiej. Morskie położenie rezydencji wpłynęło również na kolorystykę i tematykę dekoracji pomieszczeń.

Wnętrza

Projekt wyposażenia wnętrz powierzono rzemieślnikom Franzowi Hofmannowi i Juliusowi Hofmannowi, którzy realizowali szczegółowe wskazówki Maksymiliana. Zachowane pomieszczenia obejmują prywatne apartamenty pary arcyksiążęcej, sale reprezentacyjne, pokoje gościnne i późniejsze apartamenty rodziny sabaudzkiej.

Parter przeznaczono przede wszystkim na prywatne mieszkanie Maksymiliana i Charlotty. Gabinet arcyksięcia oraz sąsiadująca z nim sypialnia otrzymały dekorację przypominającą pomieszczenia okrętu. Gabinet odwołuje się do kajuty dowódcy, natomiast wystrój jednego z pokojów nawiązuje do rufowej części fregaty „Novara”.

Biblioteka została wyposażona w drewniane regały pokrywające znaczną część ścian. Apartamenty Charlotty wyróżniają się jasną kolorystyką, błękitnymi tkaninami i delikatniejszym charakterem dekoracji. Zachowane wyposażenie sypialni i garderoby wykonano m.in. z mahoniu.

Pomieszczenia pierwszego piętra pełniły funkcje reprezentacyjne. Znajdują się tam m.in. sala tronowa, sale audiencyjne, salony chiński i japoński oraz pomieszczenie ozdobione obrazami Cesarego Dell’Acqua, przedstawiającymi wydarzenia z życia Maksymiliana i dziejów budowy Miramare.

W zamku przechowywane są meble, zegary, szkatuły, porcelana, wyroby rzemiosła artystycznego, przedmioty orientalne i zabytki archeologiczne. Zbiory odzwierciedlają zainteresowania Maksymiliana kulturami pozaeuropejskimi, żeglugą, botaniką oraz historią starożytną.

Park

Park Miramare zajmuje około 22 ha. Powstał na skalistym, niemal pozbawionym roślinności cyplu krasowym, który Maksymilian zamierzał przekształcić zarówno w ogród krajobrazowy, jak i teren doświadczeń związanych z zalesianiem oraz aklimatyzacją rzadkich gatunków roślin.

Projekt przestrzenny parku opracował Carl Junker, natomiast za prace ogrodnicze odpowiadał początkowo Josef Laube. W 1859 roku zastąpił go Anton Jelinek, uczestnik wyprawy fregaty „Novara” dookoła świata.

Na teren cypla sprowadzano ziemię ze Styrii i Karyntii oraz sadzonki z gospodarstw ogrodniczych Lombardii i Wenecji. Wprowadzono liczne gatunki drzew i krzewów pochodzących zarówno z Europy, jak i innych kontynentów. Maksymilian interesował się rozwojem ogrodu również podczas pobytu w Meksyku i przesyłał stamtąd rośliny przeznaczone do Miramare.

Kompozycja parku łączy regularne partery w pobliżu pałacu z rozległymi fragmentami krajobrazowymi, alejami, polanami, stawami i grupami drzew. W ogrodzie rozmieszczono rzeźby, fontanny, pergole, pawilony oraz punkty widokowe skierowane ku zatoce.

W 2023 roku liczba odwiedzających park po raz pierwszy przekroczyła milion. Zarząd muzeum prowadzi prace związane z konserwacją drzewostanu, odtwarzaniem historycznych kompozycji ogrodowych i zabezpieczaniem terenów narażonych na erozję oraz skutki gwałtownych zjawisk atmosferycznych.

Zabudowania zespołu

Castelletto

Castelletto jest mniejszą rezydencją wzniesioną na terenie parku, której bryła stanowi uproszczone nawiązanie do głównego pałacu. Maksymilian i Charlotta mieszkali w niej podczas budowy zamku, a później wykorzystywano ją jako dom gościnny.

Po powrocie z Meksyku Charlotta przebywała w Castelletto w okresie pogłębiającego się kryzysu psychicznego, zanim rodzina przewiozła ją do Belgii. W późniejszym okresie budynek mieścił część wyposażenia związanego z Maksymilianem i był udostępniany zwiedzającym niezależnie od głównego pałacu.

Stajnie

Stajnie zamku Miramare zaprojektował Carl Junker i wzniesiono je w latach 1856–1860 przy drodze prowadzącej od strony Triestu. Budynek składa się z części centralnej i dwóch symetrycznych skrzydeł, w których znajdowały się pomieszczenia dla koni, powozów, uprzęży oraz obsługi.

W okresie międzywojennym stajnie przebudowano na potrzeby rodziny sabaudzkiej. Współcześnie są wykorzystywane jako przestrzeń wystaw czasowych i wydarzeń kulturalnych, a od 2018 roku mieszczą także Centrum Bioróżnorodności Morskiej.

Przystań i inne obiekty

U podnóża pałacu znajduje się niewielka przystań umożliwiająca bezpośredni dostęp do rezydencji od strony zatoki. Jej położenie i forma podkreślają związki fundatora z marynarką wojenną i żeglugą.

Do zespołu należą ponadto historyczne kuchnie, kaplica, wieżyczka widokowa, zabudowania gospodarcze oraz nadmorski pawilon kąpielowy z okresu pobytu Amadeusza Sabaudzkiego-Aosty. Część obiektów jest udostępniana w ramach tras tematycznych i wystaw czasowych.

Muzeum i udostępnianie

Trasa muzealna prowadzi przez parter i pierwsze piętro pałacu. Obejmuje prywatne apartamenty Maksymiliana i Charlotty, bibliotekę, sale reprezentacyjne, salę tronową, pokoje orientalne oraz apartamenty Amadeusza Sabaudzkiego-Aosty.

Muzeum organizuje wystawy czasowe, zajęcia edukacyjne, oprowadzania tematyczne i wydarzenia poświęcone historii Habsburgów, sztuce XIX wieku, podróżom, botanice i kulturze morskiej. Park jest udostępniany bezpłatnie, natomiast zwiedzanie wnętrz zamku oraz wybranych budynków pomocniczych podlega odrębnym zasadom wstępu.

Zespół jest dostępny z centrum Triestu autobusami, drogą morską oraz koleją. W pobliżu parku znajduje się stacja Miramare, zbudowana z inicjatywy Maksymiliana w celu obsługi rezydencji.