Włodzimierz Lenin

Włodzimierz Lenin

Владимир Ленин

Włodzimierz Lenin (1920)
Pełne imię i nazwisko	Władimir Iljicz Uljanow
Data i miejsce urodzenia	10?/22 kwietnia 1870 Symbirsk, gubernia symbirska, Imperium Rosyjskie
Data i miejsce śmierci	21 stycznia 1924 Gorki, RFSRR, ZSRR
Przewodniczący Rady Komisarzy Ludowych ZSRR
Okres	od 30 grudnia 1922 do 21 stycznia 1924
Przynależność polityczna	Rosyjska Komunistyczna Partia (bolszewików)
Następca	Aleksiej Rykow
Przewodniczący Rady Komisarzy Ludowych RFSRR
Okres	od 8 listopada 1917 do 21 stycznia 1924
Przynależność polityczna	Rosyjska Komunistyczna Partia (bolszewików)
Następca	Aleksiej Rykow
Przywódca ZSRR
Okres	od 30 grudnia 1922 do 21 stycznia 1924
Przynależność polityczna	Rosyjska Komunistyczna Partia (bolszewików)
Następca	Józef Stalin (jako sekretarz generalny KC RKP(b))
Odznaczenia

Włodzimierz Lenin (ros. Владимир Ленин), właśc. Władimir Iljicz Uljanow (ros. Владимир Ильич Ульянов; ur. 10 kwietnia^?/22 kwietnia 1870 w Symbirsku, zm. 21 stycznia 1924 w Gorkach) – rosyjski polityk socjaldemokratyczny i komunistyczny, filozof marksistowski, organizator i przywódca rewolucji październikowej, a następnie pierwszy przywódca Rosji Radzieckiej (1917–1924) i ZSRR (1922–1924). Współzałożyciel i lider partii bolszewickiej (1903–1924). Teoretyk ideologii komunizmu i twórca idei leninizmu.

Urodził się w Symbirsku w południowo-zachodniej części Rosji nad Wołgą, w rodzinie urzędnika szkolnego pochodzenia kałmucko-rosyjskiego Ilji Uljanowa i Marii z domu Blank, pochodzenia żydowsko-niemiecko-szwedzkiego. Rewolucyjnie lewicowymi poglądami zainteresował się po egzekucji brata Aleksandra w 1887 roku, którego skazano za przygotowania do zamachu na cara. Za udział w protestach przeciwko carskiemu reżimowi relegowany z Uniwersytetu Kazańskiego. W kolejnych latach zainteresował się marksizmem, a po przenosinach do Petersburga stał się jednym z przywódców Socjaldemokratycznej Partii Robotniczej Rosji (SDPRR). Aresztowany za działalność wywrotową i skazany na trzy lata zesłania na Syberii. Po odbyciu kary wyemigrował do Europy Zachodniej. W 1903 roku stanął na czele frakcji bolszewickiej w SDPRR. W trakcie I wojny światowej prowadził działalność antywojenną. Po rewolucji lutowej i obaleniu caratu powrócił do Rosji, gdzie przeprowadził rewolucję październikową, wprowadzając dyktaturę partii bolszewickiej.

Po zbrojnym przejęciu władzy utworzył rząd bolszewicki i zadecydował o rozpędzeniu siłą wybranego w demokratycznych wyborach w grudniu 1917 Zgromadzenia Ustawodawczego Rosji (konstytuanty Rosji). W nowym państwie rosyjskim utworzył system monopartyjny, w którym rządzącą partią była Rosyjska Komunistyczna Partia (bolszewików). Jako przywódca wycofał Rosję z udziału w I wojnie światowej zawierając separatystyczny pokój z państwami centralnymi. Sprzeciw wobec narzuconych siłą rządów bolszewickich wywołał trwającą od 1917 do 1922 roku wojnę domową, z której jako przywódca bolszewików wyszedł zwycięsko. Inicjator Międzynarodówki Komunistycznej (Kominternu). W 1921 roku rozpoczął proces powojennej odbudowy kraju, inicjując Nową Politykę Ekonomiczną będącą mieszanym systemem gospodarczym określanym jako kapitalizm państwowy. W 1922 roku połączył większą część dawnych terenów Imperium Rosyjskiego, tworząc Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich.

Pozostaje jedną z najbardziej znaczących i wpływowych postaci historycznych XX wieku, budząc jednocześnie wiele kontrowersji. Krytycy widzą w nim dyktatora odpowiedzialnego za wybuch wojny domowej w Rosji, wprowadzenie systemu totalitarnej monopartyjnej dyktatury, opartej na masowym terrorze Czeka, i stworzonym w 1918 roku dla przeciwników politycznych systemie obozów koncentracyjnych przekształconych już po jego śmierci w system Gułagu.

Dokładna liczba ofiar rządów Lenina nie jest znana. Amerykański historyk Warren H. Carroll oszacował, że za rządów Lenina około 5 mln ludzi zmarło podczas głodu wywołanego przez bolszewickie rządy i klęskę nieurodzaju, zaś liczba osób rozstrzelanych i zmarłych w więzieniach wynosi ponad 1 mln, co razem daje 6 mln ofiar.

Lenin jako przywódca Rosji radzieckiej podczas przemówienia, 1917

Życiorys

Wczesne życie

Narodowość i pochodzenie

Rodzina Uljanowów (Władimir po prawej), 1879

Według historyków ojciec Lenina był pochodzenia rosyjsko-kałmuckiego, a matka żydowsko-niemiecko-szwedzkiego. Sam Lenin jako ideologiczny kosmopolita i internacjonalista miał nie przywiązywać wagi do swojego pochodzenia, choć zdarzało mu się powoływać na swoją rosyjskość i wykorzystywać szlachectwo.

Po śmierci Lenina w 1924, jego siostra Anna, współtwórczyni Instytutu Lenina, otrzymała zadanie przebadania genealogii rodziny Uljanowów. W 1932 roku przedstawiła wyniki badań Stalinowi. Zwróciła uwagę, że fakt żydowskiego pochodzenia matki Lenina „może okazać się pomocny w walce z antysemityzmem”, który wówczas narastał w Związku Sowieckim. Zgodnie z decyzją Stalina wyniki jej badań zostały jednak utajnione. W okresie radzieckim oficjalnie obowiązywała wersja o rosyjskiej narodowości pierwszego przywódcy Kraju Rad.

Bardziej dostępna okazała się wiedza o kałmuckim pochodzeniu ojca Lenina, Ilji Uljanowa. W Europie upowszechnił ją Ferdynand Ossendowski w wydanej w 1930 roku powieści Lenin (powieść w latach 30. XX w. została przetłumaczona na 8 języków). W Związku Radzieckim natomiast upubliczniła ją pisarka Marietta Szaginian w powieści Rodzina Uljanowów, która ukazała się w sierpniu 1938 roku w czasopiśmie „Krasnaja Now”. Według Marietty Szaginian, to matka Ilji Uljanowa, Anna Smirnow, była chrzczoną Kałmuczką, a Nikołaj Uljanin był synem uciekinierów chłopskich z Niżnego Nowogrodu. Chociaż przed drukiem powieść czytali i zaakceptowali wdowa po Leninie, Nadieżda Krupska i jego brat, Dmitrij Uljanow, to wzmianka o kałmuckich przodkach pierwszego wodza Rosji radzieckiej spotkała się ze sprzeciwem Biura Politycznego i została objęta zakazem cenzorskim aż do czasów pieriestrojki. Obecnie wśród samych Kałmuków powszechna jest świadomość kałmuckich korzeni Lenina.

Według badań Dmitrija Wołkogonowa, Anna Smirnow, babka Lenina ze strony ojca, była córką ochrzczonego Kałmuka i najprawdopodobniej Rosjanki. To po babce Lenin miał odziedziczyć azjatycki typ urody. Mąż Anny, Nikołaj Uljanin, dziadek Lenina, był z pochodzenia albo rosyjskim chłopem, albo według innych źródeł Czuwaszem. Przodkowie Lenina pochodzili więc z wielonarodowej społeczności Powołża, z obszarów dawnych Chanatu Astrachańskiego i Chanatu Kazańskiego, które zostały podbite i przyłączone do Rosji przez Iwana Groźnego w XVI wieku.

W okresie radzieckim podkreślano również „plebejskie” pochodzenie pierwszego przywódcy ZSRR i zwracano uwagę, że dziad Lenina pochodził z „poddanych chłopów”. W rzeczywistości chłopem był jego pradziad Wasilij, a jego dziad Nikołaj był astrachańskim mieszczaninem, który dorobił się jako krawiec. Rodzina, w której wychowywał się Lenin była dość zamożna, posiadała szlachectwo i majątek ziemski, a jego ojciec piastował wysokie stanowisko urzędnicze.

Rodzina

Dr Aleksander (Izrael) Błank (zm. 1870), dziadek Lenina

Ilja Uljanow (1831–1886), ojciec Lenina, pedagog i urzędnik carski, z Orderem Świętego Włodzimierza

Maria Uljanowa z domu Błank (1835–1916), matka Lenina

Ojciec Lenina, Ilja Nikołajewicz Uljanow (urodzony jako Uljanin, zmienił formę nazwiska na bardziej rosyjską Uljanow), pochodził z Astrachania i był urzędnikiem carskim oraz inspektorem szkolnym guberni symbirskiej. Był on czwartym dzieckiem astrachańskiego mieszczanina Nikołaja Wasiliewicza Uljanina i znacznie młodszej od niego Anny Aleksiejewny Smirnowej. Ilja ukończył studia w dziedzinie fizyki i matematyki na Kazańskim Uniwersytecie Państwowym. Następnie pracował jako nauczyciel w Instytucie Szlacheckim w Penzie, a później został inspektorem.

Matka Lenina, Maria Aleksandrowna z domu Błank, po ojcu miała korzenie żydowskie. Ojcem Marii był doktor Izrael Moisiejewicz Błank, ukraiński Żyd pochodzący z Żytomierza. Izrael i jego brat Abel przyjęli chrześcijaństwo i imiona Aleksander Dmitrijewicz i Dmitrij Dmitrijewicz w 1820 roku, a ich ojciec Mojsze Błank ochrzcił się pod imieniem Dymitr Iwanowicz w 1844 roku. Matka Marii Aleksandrowny, Anna Iwanowna (Ioganowna) z domu Großschopf, miała pochodzenie niemiecko-szwedzkie (rodzice: Johann Gottlieb Großschopf i Anna Estedt) i była wyznania luterańskiego. Rodzice zadbali o dobre wykształcenie córki, która biegle władała językami rosyjskim, niemieckim, francuskim i angielskim oraz dobrze znała literaturę rosyjską.

Maria Błank poślubiła Ilję Uljanowa w lecie 1863 roku. Ślub odbył się w Penzie, gdzie Uljanow pracował. Krótko po ślubie Uljanow otrzymał posadę w Niżnym Nowogrodzie, w 1869 roku został inspektorem szkół ludowych w guberni symbirskiej, zaś w 1874 – ich dyrektorem. Pod jego nadzorem, w ramach rządowego projektu modernizacji szkolnictwa, powstało blisko 450 szkół. W dowód zasług w roku 1882 nadano mu Order Świętego Włodzimierza i dziedziczne szlachectwo. Uljanowowie byli monarchistami ceniącymi reformy cara Aleksandra II i liberalnymi konserwatystami wystrzegającymi się politycznego radykalizmu.

Lenin miał kilkoro rodzeństwa. Sam był trzecim dzieckiem. Wcześniej od niego urodzili się siostra Anna (1864) i brat Aleksander (1866). Młodsze od niego były natomiast siostry Olga (1871) i Maria (1878) oraz brat Dymitr (1874). Brat Nikołaj zmarł kilka dni po przyjściu na świat w roku 1873. Ilja był pobożnym wiernym Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego i ochrzcił wszystkie swoje dzieci w tym Kościele (chrzest Włodzimierza Uljanowa odbył się krótko po jego urodzeniu w cerkwi św. Mikołaja w Symbirsku). Jego żona, Maria, była w dużej mierze obojętna wobec religii, co miało wpływ na późniejszą postawę dzieci.

Wywód genealogiczny

Lenin pochodził z rodziny – jak często w Rosji – o mieszanych korzeniach: żydowskich (na drzewie genealogicznym poniżej Błank), niemieckich (na drzewie Großschopf), szwedzkich (na drzewie Estedt) i rosyjsko-kałmuckich (Smirnow i Uljanow/Uljanin), a jednocześnie odziedziczył po rodzicach pochodzenie szlacheckie.

Grigorij Uljanin

Łukian Smirnow

Nikita Uljanin (ur. 1711)

Dymitr (Mojżesz) Błank

Johann Gottlieb Großschopf

Anna z d. Estedt

Aleksy Smirnow

Wasyl Uljanin (ur. 1733)

Aleksandr (Izrael) Błank (1801/1804–1870)

Anna z d. Großschopf (1810–1838)

Anna z d. Smirnow

Mikołaj Uljanin (1770–1838)

Maria z d. Błank (1835–1916)

Ilja (Eliasz) Uljanow (ur. jako Uljanin) (1831–1886)

Anna Jelizarowa-Uljanowa (1864–1935)

Aleksander Uljanow (1866–1887)

Włodzimierz Uljanow Lenin (1870–1924)

Nadieżda Krupska (1869–1939)

Olga Uljanowa (1871–1891)

Dymitr Uljanow (1874–1943)

Maria Uljanowa (1878–1937)

Olga Uljanowa (1922–2011)

Okres dzieciństwa i lata młodzieńcze (1870–1887)

Władimir Uljanow (po lewej) w wieku trzech lat

Władimir Uljanow urodził się 22 kwietnia 1870 roku w Symbirsku. W chwili jego urodzin miasto to liczyło 43 tysiące mieszkańców (wówczas 57,5% zamieszkujących stanowili mieszczanie, a pozostałymi mieszkańcami byli chłopi, wojskowi, a w mniejszym stopniu szlachta). W mieście występowały liczne mniejszości Czuwaszów i Tatarów. Od wczesnego dzieciństwa wraz z kuzynostwem na okres letni opuszczał dom przy ulicy Moskiewskiej w Symbirsku i jeździł na wakacje do majątku Kokuszkino. Spośród rodzeństwa najbliższe relacje łączyły go z o rok młodszą Olgą. Większość wolnego czasu jako zapalony sportowiec spędzał na świeżym powietrzu. Chętnie grał również w szachy. Uczył się w gimnazjum klasycznym w Symbirsku, gdzie uzyskiwał bardzo wysokie wyniki w nauce. W tym czasie udzielał korepetycji w zakresie łaciny innemu uczniowi, Czuwaszowi z pochodzenia, oraz pomagał w nauce tego przedmiotu swojej starszej siostrze.

12 stycznia 1886 Ilja Uljanow zmarł z powodu wylewu krwi do mózgu. Władimir Uljanow miał wówczas 15 lat. Śmierć ojca mocno nim wstrząsnęła. W rezultacie zaczął zachowywać się w konfrontacyjny sposób, między innymi zadeklarował się jako ateista.

W tym czasie starszy brat Włodzimierza, Aleksandr, zaczął działać w rosyjskim ruchu rewolucyjnym. Aleksandr studiował biologię na Petersburskim Uniwersytecie Państwowym. W 1885 otrzymał złoty medal za dysertację, na jej podstawie został również przyjęty do uczelnianego Towarzystwa Naukowo-Literackiego. Brał udział w agitacji przeciwko monarchii absolutnej cara Aleksandra III, czytał zakazane przez rząd prace lewicowych autorów – Karla Marxa, Nikołaja Czernyszewskiego, Dmitrija Pisariewa, Nikołaja Dobrolubowa. Pod ich wpływem wstąpił do socjalistycznej organizacji spiskowej, przygotowującej zamach na cara; sam zajmował się konstruowaniem bomby. Do zamachu nie doszło, gdyż policja wykryła spisek i aresztowała jego autorów. 25 kwietnia 1887 roku Aleksandr został skazany na śmierć przez powieszenie. Wyrok wykonano 8 maja. Według Wołkogonowa było to dla Lenina traumatyczne przeżycie. Mimo to kontynuował naukę, kończąc szkołę ze złotym medalem i pochwałą dyrektora szkoły Fiodora Kiereńskiego (prywatnie ojca przyszłego premiera Aleksandra Kiereńskiego). Pipes twierdzi natomiast, że egzekucja brata nie wpłynęła znacząco na postępowanie Włodzimierza, który w tym czasie nie interesował się polityką, a ze starszym bratem nie pozostawał w dobrych relacjach. W 1887 r. stawił się przed wojskową komisją poborową, gdzie zarejestrowano go jako osobę podlegającą obowiązkowej służbie w armii. Zgodnie z ówczesnym prawem, jako najstarszy syn wdowy i potencjalny żywiciel rodziny został jednak zwolniony z obowiązku odbycia służby wojskowej. Edukację kontynuował na studiach prawniczych na Uniwersytecie Kazańskim.

Studia i zwrot w stronę politycznego radykalizmu (1887–1893)

Lenin, ok. 1887

W 1887 roku rozpoczął studia prawnicze Uniwersytetu Kazańskiego. Po przeprowadzce Włodzimierza do Kazania, rodzina Uljanowów opuściła dom, przeznaczając go na wynajem, i przeniosła się do mieszkania. Na studiach zainteresował się radykalnymi ideami wyznawanymi przez straconego brata. W Kazaniu nawiązał kontakt z komórką rewolucyjną prowadzoną przez agrarnego socjalistę Łazara Bogoraza, która stawiała sobie za cel odrodzenie Narodnej Woli. Należał ponadto do nielegalnego ziomkostwa skupiającego osoby pochodzące spoza Kazania, z Symbirska i Samary. 4 grudnia wziął udział w demonstracji, żądając zniesienia statutu z 1884 roku, który delegalizował stowarzyszenia studenckie. Wraz z setką innych protestujących został aresztowany przez policję. Areszt poskutkował wydaleniem go z uniwersytetu i umieszczeniem (z nakazu Ministerstwa Spraw Wewnętrznych) pod nadzorem policyjnym w Kukuszkinie. W trakcie pobytu na wsi m.in. przeczytał książkę Nikołaja Czernyszewskiego Co robić?, która wywarła na nim ogromne wrażenie. Matka, która nie popierała jego radykalnych poglądów, namówiła go we wrześniu 1888 roku, aby napisał do Ministerstwa Spraw Wewnętrznych prośbę o umożliwienie mu studiowania na zagranicznej uczelni. Ministerstwo odmówiło mu, jednak pozwoliło na jego powrót do Kazania, gdzie zamieszkał wraz z matką i bratem Dmitrijem.

Po powtórnej przeprowadzce do Kazania dołączył do kółka rewolucyjnego M. Czetwiergowej i tam zapoznał się z Kapitałem Karla Marksa. Dzieło wywarło na nim duże wrażenie, w efekcie czego Lenin bardziej zainteresował się marksizmem. Matka Lenina, niechętna wobec jego poglądów, nabyła posiadłość w małej wsi Ałakajewka w obwodzie samarskim, znanej z twórczości Gleba Uspienskiego, którego Lenin był wielkim admiratorem. Maria Uljanowa miała nadzieję, że jej syn zainteresuje się rolnictwem. Ten nie okazał jednak zainteresowania prowadzeniem gospodarstwa, w rezultacie czego miejscowi chłopi okradali majątek ze sprzętu i zwierząt. Kradzieże doprowadziły do jego sprzedaży.

Powieść Nikołaja Czernyszewskiego Co robić?, która ukształtowała poglądy Lenina

W zimie 1889 roku Lenin z matką przenieśli się do Samary. Lenin poznał tam rosyjskich zesłańców i dołączył do lokalnego marksistowskiego kółka dyskusyjnego prowadzonego przez Aleksieja Sklarienkę. Razem z liderem kółka przetłumaczył na język rosyjski Manifest komunistyczny K. Marksa i F. Engelsa. Poznał pisma rosyjskiego marksisty Gieorgija Plechanowa, założyciela ruchu Czornyj Pieriedieł. Lenin zgodził się z tezą Plechanowa, zakładającą, że Rosja przechodzi z feudalizmu do kapitalizmu. Stawał się coraz bardziej sceptyczny wobec skuteczności taktyki polegającej na organizacji akcji bojowych i zamachów. Pogląd ten wyraził w trakcie debaty z przedstawicielem Narodnej Woli w grudniu 1889 roku. Pomimo coraz większej niechęci wobec narodników zaprzyjaźnił się z kilkoma z nich, w 1893 roku zostając nawet ojcem chrzestnym córki jednego z działaczy ruchu, Apołłona Szuchta.

W maju 1890 roku matka Lenina zdołała przekonać władze do wydania mu zgody na ukończenie studiów w trybie eksternistycznym. Lenin zdał w tym trybie egzaminy na Uniwersytecie Petersburskim, uzyskując dyplom ukończenia studiów I stopnia. W tym samym czasie zmarła na tyfus jego siostra Olga. Włodzimierz Uljanow mieszkał przez kolejne kilka lat w Samarze. Tam w styczniu 1892 roku został zatrudniony jako asystent prawny w sądzie okręgowym. Następnie otworzył samodzielną praktykę prawniczą. Był zaangażowany głównie w prowadzenie sporów pomiędzy chłopami i rzemieślnikami. Wiele wolnego czasu poświęcał na działalność polityczną w radykalnych organizacjach. Nadal należał do kółka Sklarienki, rozważając możliwość wdrażania idei marksistowskich w Rosji. Zainspirowany pracami Plechanowa, zaczął zbierać informacje na temat społeczeństwa rosyjskiego, by na ich podstawie udowodnić słuszność marksistowskiego modelu rozwoju społeczeństw. Coraz bardziej zdecydowanie odrzucał poglądy narodnickie. Na wiosnę 1893 roku napisał artykuł poświęcony przemianom gospodarczym w życiu chłopów i starał się o jego publikację w liberalnym dzienniku „Myśl Rosyjska”, który jednak odrzucił tekst. Tekst ten opublikowano dopiero w roku 1927. Jesienią tego samego roku napisał kolejny artykuł – O tak zwanej kwestii rynku, w którym krytykował rosyjskiego ekonomistę Giermana Krasina.

Działalność rewolucyjna

Pobyt w Petersburgu i wizyta za granicą (1893–1895)

Nadieżda Krupska, żona Lenina

Jesienią 1893 roku Uljanow przeniósł się do Petersburga. Zamieszkał we własnym mieszkaniu. Zatrudnił się jako asystent prawnika, jednocześnie potajemnie działając w komórce rewolucyjnej S. Radczenki. Jej członkami byli głównie studenci Politechniki petersburskiej. Kółko skupiało marksistów, którzy jednak określali siebie jako socjaldemokratów, od nazwy Socjaldemokratycznej Partii Niemiec. Członkowie grupy byli pod wrażeniem bardzo rozległej wiedzy Uljanowa, stąd stał się on nieformalnym liderem komórki. Po dyskusji z marksistowskim teoretykiem Wasilijem Woroncowem na tajnym spotkaniu w styczniu 1894 roku zwrócił na siebie uwagę szpiegów policyjnych. W celu pozyskania środków na rozwój rosyjskiego ruchu marksistowskiego, Lenin skontaktował się z Piotrem Struwe, który był wówczas jego sympatykiem. Liczył na to, że Struwe jako majętny człowiek, pomoże mu w publikacji literatury i uruchomieniu komórek rewolucyjnych w ośrodkach przemysłowych w Rosji. W tym samym czasie Lenin zaprzyjaźnił się z Julijem Martowem, rosyjskim marksistą pochodzenia żydowskiego.

W Petersburgu Lenin związał się z nauczycielką, marksistką Nadieżdą Krupską, córką oficera polskiego pochodzenia. Do jesieni 1894 roku uruchomił rewolucyjne koło robotnicze. Jego dwugodzinne spotkania odbywały się co niedzielę. Wśród robotników znany był pod pseudonimem Nikołaj Pietrowicz. Był też pieszczotliwie nazywany Starik, czyli staruszek. Skrupulatnie zacierał ślady prowadzonej działalności, wiedząc o tym, że szpiedzy policyjni próbowali infiltrować ruch rewolucyjny. W tym czasie napisał pierwszy traktat polityczny pt. Kto to są „przyjaciele ludu” i jak oni walczą przeciwko socjaldemokratom?. Był on w dużej mierze oparty na jego doświadczeniach z Samary. Materiał został nielegalnie wydrukowany i rozpropagowany w około 200 egzemplarzach.

Mimo że wówczas znajdował się pod wpływem poglądów agrarnego socjalisty Piotra Tkaczowa, wraz z socjaldemokratami starł się z wywodzącą z ruchu narodnickiego Partią Socjalistów-Rewolucjonistów. Partia Socjalistów-Rewolucjonistów opowiadała się za socjalizmem narodnickim i podkreślała rolę chłopstwa w rewolucji (w 1881 roku w Rosji było 75 milionów chłopów i zaledwie milion proletariuszy miejskich). Tezy eserowców były więc sprzeczne z marksistowskim poglądem zakładającym, że to klasa robotnicza jest główną siłą rewolucyjną.

Lenin miał nadzieję na nawiązanie stałej współpracy z emigracyjną organizacją Wyzwolenia Pracy, założoną w Genewie przez Plechanowa i innych marksistów-emigrantów z Rosji w 1883 roku. Udał się do Szwajcarii na spotkanie z Plechanowem, który do rosyjskiej socjaldemokracji odnosił się ogólnie pozytywnie, skrytykował ją jednak za ignorowanie roli burżuazji w procesie rewolucji antycarskiej. W trakcie podróży do Zurychu zaprzyjaźnił się z innym członkiem Wyzwolenia Pracy, Pawłem Akselrodem. Po wizycie w Szwajcarii odwiedził Paryż, gdzie spotkał się z Paulem Lafargue i badał historię Komuny Paryskiej. W tym zrywie rewolucyjnym widział wczesny prototyp rządu proletariackiego. Jego podróż sfinansowała matka. Z Francji Lenin udał się do Szwajcarii, gdzie przebywał przez sześć tygodni w uzdrowisku, a następnie udał się do Berlina, gdzie spędził sześć tygodni. W stolicy Niemiec poznał Wilhelma Liebknechta i prowadził samodzielne studia w Staatsbibliothek. Wracając do Rosji, zabrał ze sobą nielegalną literaturę rewolucyjną i odwiedził różne miasta w Rosji (m.in. Petersburg, gdzie rozdawał pisma rewolucyjne strajkującym robotnikom); zdawał sobie przy tym sprawę, że jest śledzony przez policję. Wziął udział w redagowaniu pisma „Sprawa Robotnicza” i wraz z czterdziestoma innymi zaangażowanymi w to działaczami został aresztowany w nocy przed wydaniem jego pierwszego numeru, a następnie oskarżony o działalność wywrotową.

Zesłanie na Syberię (1895–1900)

Zdjęcie Lenina z carskiej kartoteki policyjnej, grudzień 1895

W trakcie wytoczonego mu procesu odmówiono mu reprezentacji prawnej. Podsądny nie przyznał się do winy. Choć rodzina zaproponowała sądowi wpłacenie kaucji, ten odmówił i osadził go przed skazaniem na rok w areszcie. W trakcie pobytu w więzieniu zachował łączność ze współpracownikami, którzy przemycali do niego wiadomości. W areszcie zajmował się m.in. pisaniem na temat rewolucyjnego potencjału klasy robotniczej. Jego zdaniem rozwój przemysłu i kapitalizmu w Rosji doprowadził do masowych migracji chłopów do miast. Utrzymywał, że tak powstały rosyjski proletariat zyskał już świadomość klasową i drogą rewolucyjną obali rządy arystokracji i burżuazji. Do lipca 1896 roku skończył Projekt i wyjaśnienie programu partii socjaldemokratycznej i rozpoczął pracę nad książką Rozwój kapitalizmu w Rosji.

Bez formalnego wyroku został skazany na trzyletnie osiedlenie na wschodniej Syberii. W lutym 1897 roku pozwolono mu na kilkudniowy pobyt w Sankt Petersburgu, by uporządkował swoje sprawy; Lenin spotkał się wówczas z innymi rewolucjonistami. Jego komórka rewolucyjna przekształciła się w Związek Walki o Wyzwolenie Klasy Robotniczej. Wielu jej działaczy, wywodzących się z inteligencji, zostało uwięzionych, toteż ich miejsce w ruchu zajęli robotnicy. Spotkało się to z ostrożnym poparciem Lenina, ale wywołało też wewnętrzne podziały. Pod jego nieobecność w latach 1896–1897 w Sankt Petersburgu miała miejsce popierana przez marksistów fala strajków. Lenin bardzo żałował, że nie mógł uczestniczyć w tych wydarzeniach, które w jego ocenie potwierdzały formułowane przez niego prognozy. Jego podróż na Syberię trwała 11 tygodni; przez część trasy towarzyszyły mu matka i siostry. Uważany przez władzę za niezbyt niebezpiecznego, został zesłany do Szuszenskoje w rejonie minusińskim. Wynajmował pokój w chłopskiej chacie, pozostawał pod stałym nadzorem policji. Nie przeszkodziło mu to jednak w korespondowaniu z innymi działaczami antyrządowymi, którzy nawet odwiedzali go w miejscu zesłania. Lenin przyznawał, że Szuszenskoje „nie jest złym miejscem”.

Lenin z członkami Związku Walki o Wyzwolenie Klasy Robotniczej, 1897. Obok Lenina siedzą Gleb Krżyżanowski i Lew Martow

W maju 1898 roku dołączyła do niego jego partnerka Nadieżda Krupska, która w sierpniu 1896 roku została aresztowana za zorganizowanie strajku. Początkowo trafiła do Ufy, przekonała jednak władze do przenosin, twierdząc, że była z Leninem zaręczona. 10 lipca 1898 roku para wzięła ślub w cerkwi. Na wygnaniu Lenin i Krupska przetłumaczyli na język rosyjski pracę The History of Trade Unionism (1894) autorstwa Sidneya i Beatrice Webb; pracę przy przekładzie zdobył dla nich Struwe. Lenin na tyle, na ile mógł, obserwował na bieżąco wydarzenia w niemieckim marksizmie, w którym doszło do ideologicznego podziału. Rewizjoniści, tacy jak Eduard Bernstein, działali na rzecz dążenia do socjalizmu drogą pokojową, poprzez starty partii socjaldemokratycznych w wyborach. Takie poglądy były krytykowane przez Lenina, który pozostał zwolennikiem taktyki rewolucyjnej. Swoje antyrewizjonistyczne tezy przedstawił w Proteście rosyjskich socjaldemokratów. Pozostawał krytyczny wobec „ekonomistów” – członków socjaldemokracji działających na rzecz doraźnych reform gospodarczych, niosących poprawę sytuacji pracowników, a nie na rzecz rewolucji społeczno-politycznej. W 1899 roku zakończył prace nad książką Rozwój kapitalizmu w Rosji. Była to jego jak dotąd najbardziej obszerna praca. Zawarł w niej dobrze udokumentowaną polemikę z poglądami eserowców oraz marksistowską analizę rozwoju gospodarczego Rosji. Książka została opublikowana pod pseudonimem „Włodzimierz Ilin”. Bezpośrednio po publikacji dzieło to zostało źle odebrane i zyskało słabe recenzje.

Monachium, Londyn i Genewa (1900–1905)

Gazeta Iskra, organ założonej w 1898 roku Socjaldemokratycznej Partii Robotniczej Rosji

Jako były zesłaniec Lenin nie mógł wrócić do Sankt Petersburga, a jego żona nadal odbywała karę i pozostawała w Ufie. W tej sytuacji Lenin zamieszkał w Pskowie. Uljanow i Struwe podjęli zbiórkę funduszy na wydawanie gazety „Iskra”, która miała być oficjalnym organem nowo utworzonej Socjaldemokratycznej Partii Robotniczej Rosji. Po wizycie u żony pod koniec lipca Lenin opuścił Rosję i wyjechał do Europy Zachodniej. Wyjechał z Rosji korzystając z paszportu na nazwisko Nikołaj Lenin, należącego do sędziwego właściciela ziemskiego z Wołogdy, ojca Olgi Nikołajeweny Leninej, współpracownicy Krupskiej w Ufie (Nikołaj Lenin zmarł w 1902 roku). Odtąd Uljanow używał nazwiska Lenin jako pseudonimu.

W Szwajcarii i Niemczech spotkał się z Akselrodem, Plechanowem i Potriesowem. 24 sierpnia wziął udział w konferencji rosyjskich marksistów w Corsier w Szwajcarii; jej uczestnicy dyskutowali o pracy „Iskry”. W czasie debaty razem z Potriesowem zraził się do Plechanowa, jego antysemickich poglądów i władczego charakteru. Uczestnicy konferencji zdecydowali, że gazeta będzie drukowana w Monachium. Tam też Uljanow przeniósł się we wrześniu. Pierwszy numer ukazał się 24 grudnia 1900 i zawierał artykuł autorstwa Lenina, w którym krytykował interwencję przeciwko chińskiemu powstaniu bokserów. Druga publikacja SDPRR – Brzask – ukazała się po raz pierwszy w marcu 1901 roku, jednak pismo Lenina okazało się o wiele bardziej popularne. Przemycane do Rosji okazało się najbardziej poczytną podziemną gazetą rosyjską od 50 lat. Wydawnictwo zawierało artykuły autorstw Polki Róży Luksemburg, Niemca pochodzenia czeskiego Karla Kautsky’ego czy młodego rosyjskiego marksisty Lwa Trockiego, który został współpracownikiem Lenina na jesieni 1902 roku.

Książka Lenina Co robić? z 1902 roku. Tytuł nawiązywał do powieści N. Czernyszewskiego.

W grudniu 1901 roku zaczął podpisywać swoje artykuły pseudonimem „N. Lenin”. W 1902 roku opublikował pod tym pseudonimem (jako N. Lenin) pamflet polityczny zatytułowany Co robić? (ros. Что делать?), nawiązujący tytułem do książki Nikołaja Czernyszewskiego. Książka była najważniejszą pracą w dotychczasowym dorobku Uljanowa. Zawarta była w niej teza o potrzebie utworzenia partii awangardowej, która poprowadzi klasę robotniczą do rewolucji. Lenin poddawał natomiast krytyce tych, którzy zamierzali nie wywoływać rewolucji, a włączyć się do procesu rewolucyjnego już w jego trakcie.

Po odbyciu kary zesłania, w Monachium dołączyła do niego żona. Została jego osobistą sekretarką i wspomagała wydawanie „Iskry”. Razem kontynuowali agitację polityczną. Lenin pisał dla „Iskry” kolejne artykuły, opracowywał program SDPRR, atakował oponentów ideologicznych w partii i poza nią (w szczególności eserowców). Choć pozostawał ortodoksyjnym marksistą, zaczął akceptować poglądy partii eserowców na temat rewolucyjnej władzy chłopstwa, wydając w 1903 roku broszurę Do wsi ubogich.

Gdy zorientował się, że jest śledzony przez bawarską policję, wraz z innymi redaktorami gazety przeniósł się do Londynu. Przybył z żoną do miasta w kwietniu 1902 roku. Małżeństwo wynajęło mieszkanie w St. Pancras. Wiele czasu spędzał odtąd w czytelni Muzeum Brytyjskiego. Chociaż mieszkał niedaleko innych redaktorów „Iskry”, unikał ich, niechętny życiu w nieformalnej wspólnocie, jakie prowadzili. Zaprzyjaźnił się natomiast z Trockim, który również przybył do brytyjskiej stolicy. W trakcie pobytu w Londynie zachorował na różę. Podczas jego nieobecności w redakcji, pozostali dziennikarze zdecydowali o powrocie pisma do Szwajcarii, czemu Uljanow był przeciwny. Przed przeprowadzką spędził wraz z matką i siostrą wakacje w Bretanii.

W marcu 1902 roku powołany został Komitet Organizacyjny Kongresu SDPRR. Komitet poświęcił się organizacji II Kongresu SDPRR. Pierwotnie planowano zorganizować zjazd w lipcu tego roku w Brukseli. Z czasem środowisko rosyjskich emigrantów zostało poddane obserwacji przez belgijskie służby. Działacze zmienili więc miejsce spotkania na londyński Brotherhood Church. Na konferencji doszło do rozłamu między zwolennikami Lenina i Julija Martowa wokół pierwszego artykułu statutu partii definiującego członkostwo w partii. Lenin chciał ograniczenia członkostwa do tych, którzy działają w jednej z partyjnych organizacji (tym samym wspierając centralizację i elitaryzację partii), zaś Martow pragnął przyjmować każdego, kto tylko uznaje program SDPRR i jest gotów podporządkować się jej przywództwu (wspierając powszechność i demokratyzację partii). Sprawę poddano pod głosowanie, które zwolennicy Martowa wygrali je 28 głosami przy 22 za propozycją Lenina. Jednak w trakcie dalszej debaty kilku delegatów wspierających Martowa opuściło zjazd, w rezultacie zwolennicy Lenina znaleźli się w większości. Pozwoliło to Leninowi w celach propagandowych nazywać swoją frakcję bolszewikami, czyli większością. W przeciwieństwie do nich Martow swoich zwolenników określał jako mienszewików, czyli mniejszość. Na kongresie przyjęty został program partii i wybrano jej władze, doszło jednak do poważnego rozłamu w szeregach partii, który po rewolucji 1905 roku zaczął się jeszcze bardziej pogłębiać.

Dyskusja między bolszewikami i mienszewikami trwała także po zakończeniu Kongresu. Bolszewicy oskarżali swoich rywali o oportunizm, reformizm i brak dyscypliny. Mienszewicy z kolei twierdzili, że Lenin jest despotą i autokratą, porównywali go przy tym do Maximiliena de Robespierre. Po tym, gdy Plechanow stanął po stronie Martowa, Lenin w złości zrezygnował z członkostwa zarówno w redakcji „Iskry”, jak i w Radzie Partii. W maju 1904 roku wydał broszurę Jeden krok do przodu, dwa kroki w tył, w której twierdził, że został do tego doprowadzony podstępem przez mienszewików. Stres spowodowany rozłamem wywołał u niego chorobę, prawdopodobnie zdiagnozowaną jako neurastenia. Chcąc się uspokoić, w czerwcu udał się na wakacje na wieś, gdzie uprawiał wspinaczkę. Niektórzy członkowie partii próbowali zjednoczyć zwaśnione frakcje, co nie powiodło się. Do wiosny bolszewicy zdominowali kierownictwo partii. Wszyscy spośród ośmiu członków partyjnego Komitetu Centralnego byli zwolennikami bolszewizmu