Przejdź do zawartości

Sangay

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Sangay
Ilustracja
Widok na wulkan z Macas
Państwo

 Ekwador

Położenie

Park Narodowy Sangay

Pasmo

Andy

Wysokość

5286 m n.p.m.

Wybitność

1588 m

Pierwsze wejście

4 sierpnia 1929
Robert T. Moore, Terris Moore, Waddel Austin i Lewis Thorne

Dane wulkanu
Rok erupcji

od 2019

Typ wulkanu

stratowulkan

Aktywność

czynny

Położenie na mapie Ekwadoru
Mapa konturowa Ekwadoru, w centrum znajduje się czarny trójkącik z opisem „Sangay”
Ziemia2°00′09″S 78°20′27″W/-2,002500 -78,340833
Multimedia w Wikimedia Commons

Sangay (także Macas, Sanagay i Sangai) – czynny stratowulkan w środkowym Ekwadorze, na wschodnim skraju Andów, w obrębie Parku Narodowego Sangay. Należy do najbardziej aktywnych wulkanów Ekwadoru; dominują erupcje typu strombolijskiego, którym towarzyszą opady popiołu, spływy lawy, lawiny piroklastyczne i lahary[1][2][3]. Obecna budowla wulkaniczna ma około 5286 m n.p.m., a jej wybitność wynosi około 1588 m[1][4]. Jest najmłodszą fazą długiej, niestabilnej historii wulkanu, w której dwie wcześniejsze budowle zostały zniszczone przez wielkie obrywy stoków[2].

Ze względu na odosobnione położenie masyw zachował wysoką różnorodność biologiczną, od strefy wysokogórskiej po las równikowy na niższych stokach. Obszar ten chroni Park Narodowy Sangay, wpisany w 1983 roku na listę światowego dziedzictwa UNESCO[5][6].

Historia i ochrona

[edytuj | edytuj kod]

Aktywność Sangay jest poświadczona historycznie co najmniej od 1628 roku, a w 1728 rozpoczął się długi okres niemal ciągłych erupcji, trwający z przerwami do 1916 roku[1][2]. Po krótkim uspokojeniu wulkan ponownie wszedł w fazę erupcyjną 8 sierpnia 1934 roku i od tego czasu nie wygasł całkowicie[1].

Nazwę Sangay wywodzi się z języków keczua i tłumaczy jako „budzący strach”[7]. Po wschodniej stronie masywu leży dolina Upano; w 2024 roku opisano tam rozległą sieć stanowisk archeologicznych doliny Upano(inne języki), których zaplecze rolnicze mogło korzystać z żyznych gleb wulkanicznych[8][9].

Otaczające wulkan tereny objęto ekwadorskim rezerwatem przyrody w 1975 roku. W 1979 utworzono Park Narodowy Sangay, a w 1992 powiększono jego granice[5][6]. W latach 1992–2005 obszar figurował równocześnie na liście zagrożonego dziedzictwa UNESCO z powodu kłusownictwa i presji człowieka, po czym został z niej skreślony[5][6].

Położenie i klimat

[edytuj | edytuj kod]

Sangay leży około 160 km na południe od Quito i około 20 km na wschód od Riobamby. W tym samym parku narodowym znajdują się także Tungurahua i El Altar[5]. Głównymi ciekami odwadniającymi masyw są Llushin, Palora i Upano; wszystkie spływają dalej na wschód ku Amazonii[5]. Rzeźbę terenu kształtują zarówno procesy wulkaniczne, jak i dawne zlodowacenie, po którym pozostały doliny zawieszone, wodospady i jeziora[5].

Górne stoki bywają pokryte śniegiem i polami firnowymi mimo położenia blisko równika, choć kwestia istnienia współczesnego lodowca pozostaje sporna[10][11]. W tej części Andów granica śniegu przebiega w przybliżeniu na wysokości 4800 m n.p.m.[5], a opady silnie różnią się po obu stronach masywu: wilgotniejsze są stoki wschodnie, zasilane wilgocią znad Amazonii, natomiast okolice Riobamby po zachodniej stronie pozostają w cieniu opadowym[12][13][5].

Geologia

[edytuj | edytuj kod]

Sangay powstał w wyniku subdukcji płyty Nazca pod płytę południowoamerykańską w strefie związanej z Rowem Atakamskim[14][2]. Jest najbardziej na południe wysuniętym wulkanem północnej strefy wulkanicznej Andów. Jego położenie na granicy dwóch odmiennych fragmentów subdukowanej skorupy oceanicznej uznaje się za jedną z przyczyn wyjątkowo wysokiej aktywności[14][2].

Rozwój wulkanu przebiegał w trzech głównych fazach. Najstarsza budowla, datowana na 500–250 tys. lat, uległa wielkiemu obrywowi stoku, który rozrzucił materiał daleko na wschód od obecnego stożka[2]. Druga faza, datowana na 100–50 tys. lat, zakończyła się kolejną katastrofalną lawiną gruzową[2]. Obecny stożek ma niemal regularny kształt, nachylenie około 35°, grzbiet szczytowy biegnący ze wschodu na zachód, trzy aktywne kratery i kopułę lawową[2][1]. Wulkan budują głównie andezyty, a jego obecna forma jest aktywna od co najmniej 14 tys. lat[2].

Aktywność erupcyjna

[edytuj | edytuj kod]

Najwcześniejsza historyczna wzmianka o erupcji pochodzi z 1628 roku. Popiół docierał wówczas aż do Riobamby i był na tyle intensywny, że niszczył pastwiska oraz prowadził do padania bydła[1][3]. Cięższe epizody aktywności odnotowano między innymi w latach 1738–1744, 1842–1843, 1854–1859, 1867–1874, 1903, 1934–1937 i 1941–1942[2][1]. Wszystkie znane erupcje Sangay miały wskaźnik VEI nie większy niż 3[1].

Obecna faza erupcyjna trwa od 26 marca 2019 roku. W zestawieniu Global Volcanism Program erupcja widniała jako trwająca 31 marca 2026 roku, a raport tygodniowy za 22–29 kwietnia 2026 roku opisywał dalsze eksplozje oraz pióropusze popiołowo-gazowe[15][1]. W latach 2020 i 2024 aktywność obejmowała między innymi liczne eksplozje, spływy lawy, lawiny piroklastyczne, lahary i emisje popiołu sięgające kilku kilometrów ponad krater[16][17]. W czerwcu 2022 amerykańska National Weather Service wydała ostrzeżenie przed popiołem wulkanicznym dla żeglugi w regionie[18]. Ze względu na odosobnienie zagrożenie dla dużych skupisk ludności jest ograniczone, ale duża erupcja mogłaby oddziaływać na obszary położone 30–100 km na zachód od wulkanu[3]. Potencjalnym ryzykiem pozostaje też ewentualny obryw wschodniego stoku, zgodny z wcześniejszą historią rozwoju masywu[2].

Przyroda

[edytuj | edytuj kod]

Odizolowane położenie Sangay sprzyja utrzymaniu dobrze zachowanych ekosystemów, od strefy porostów i mchów poniżej granicy śniegu po wilgotne lasy górskie i las równikowy na niższych stokach[6][5]. Największą rolę w zróżnicowaniu siedlisk odgrywają wysokość i opady; najbujniejsza roślinność rozwija się na wilgotniejszych stokach wschodnich[6][5].

W faunie parku występują między innymi tapir górski, andoniedźwiedź okularowy, jaguar, puma, ocelot, arirania amazońska, pudu północny, kondor wielki, kondor królewski i skalikurek andyjski[6]. Odosobnienie masywu sprzyja wysokiej wartości przyrodniczej obszaru chronionego[6][5].

Alpinizm

[edytuj | edytuj kod]

Sangay bywa zdobywany mimo trudnego dostępu i trwającej aktywności erupcyjnej. Pierwszego udokumentowanego wejścia dokonali Robert T. Moore, Terris Moore, Waddel Austin i Lewis Thorne 4 sierpnia 1929 roku, jeszcze przed rozpoczęciem obecnej długiej fazy aktywności[7][19][20]. Główne zagrożenia dla wspinaczy stanowią wyrzucane odłamki skalne, bardzo wilgotna i mglista pogoda, wezbrane rzeki oraz osuwiska utrudniające dojście do góry[21][2]. W 1976 dwaj uczestnicy wyprawy zginęli po uderzeniu spadającymi odłamkami wyrzuconymi przez wulkan[21].

Zobacz też

[edytuj | edytuj kod]

Galeria

[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

[edytuj | edytuj kod]
  1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Sangay. Global Volcanism Program, Smithsonian Institution. [dostęp 2026-05-27]. [zarchiwizowane z tego adresu (2026-05-17)]. (ang.).
  2. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Michel Monzier. Sangay volcano, Ecuador: structural development, present activity and petrology. „Journal of Volcanology and Geothermal Research”. 90 (1–2), s. 49–79, 1999. DOI: 10.1016/S0377-0273(99)00021-9. (ang.).
  3. 1 2 3 John Seach: Sangay Volcano. [dostęp 2026-04-20]. [zarchiwizowane z tego adresu (2025-06-02)]. (ang.).
  4. ↑ Ecuador: 15 Mountain Summits with Prominence of 1,500 meters or greater. Peaklist.org. [dostęp 2026-05-27]. [zarchiwizowane z tego adresu (2026-03-11)]. (ang.).
  5. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 UNEP-WCMC: Sangay National Park. World Heritage Datasheet, 2017-05-22. [dostęp 2026-04-20]. [zarchiwizowane z tego adresu (2025-10-06)]. (ang.).
  6. 1 2 3 4 5 6 7 Sangay National Park. UNESCO World Heritage Centre. [dostęp 2026-04-20]. [zarchiwizowane z tego adresu (2026-05-15)]. (ang.).
  7. 1 2 Jason Wilson: The Andes: A Cultural History. Oxford University Press, 2009, s. 103. ISBN 978-0-19-538636-3. [dostęp 2026-04-20]. (ang.).
  8. ↑ Lizzie Wade, Laser mapping reveals oldest Amazonian cities, built 2500 years ago, Science, 11 stycznia 2024, DOI: 10.1126/science.zzti03q [dostęp 2026-05-27] [zarchiwizowane z adresu 2025-02-02] (ang.).
  9. ↑ Kiona N. Smith: Ancient Amazon Civilization Developed Unique Form of 'Garden Urbanism'. Scientific American, 2024-01-11. [dostęp 2026-05-27]. [zarchiwizowane z tego adresu (2025-12-27)]. (ang.).
  10. ↑ Ecuador, Ice Balance. United States Geological Survey. [dostęp 2026-04-20]. [zarchiwizowane z tego adresu (2025-04-27)]. (ang.).
  11. ↑ Sangay National Park. Natural World Heritage Sites. [dostęp 2026-04-20]. [zarchiwizowane z tego adresu (2025-04-27)]. (ang.).
  12. ↑ Rütger Rollenbeck, Jörg Bendix. Rainfall distribution in the Andes of southern Ecuador derived from blending weather radar data and meteorological field observations. „Atmospheric Research”. 99 (2), s. 277–289, 2011. DOI: 10.1016/j.atmosres.2010.10.018. (ang.).
  13. ↑ Luis Miguel Santillan Quiroga, Daniele Cocca. Precipitation analysis with R-Climdex and RH test V4, for the ESPOCH weather station, Riobamba-Ecuador, in the period 1976-2017. „Rendiconti Online della Società Geologica Italiana”. 60, s. 142, 2023. DOI: 10.3301/ROL.2023.17. (ang.).
  14. 1 2 Meghan S. Miller. Upper mantle structure beneath the Caribbean-South American plate boundary from surface wave tomography. „Journal of Geophysical Research”. 114 (B1), s. B01312, 2009. DOI: 10.1029/2007JB005507. (ang.).
  15. ↑ Current Eruptions. Global Volcanism Program, Smithsonian Institution. [dostęp 2026-05-27]. [zarchiwizowane z tego adresu (2026-05-13)]. (ang.).
  16. ↑ Report on Sangay (Ecuador) — January 2021, „Bulletin of the Global Volcanism Network”, 46 (1), Smithsonian Institution, 2021, DOI: 10.5479/si.GVP.BGVN202101-352090 [dostęp 2026-05-27] [zarchiwizowane z adresu 2025-10-08] (ang.).
  17. ↑ Volcanic Activity Report on Sangay (Ecuador) — July 2024, „Bulletin of the Global Volcanism Network”, 49 (7), Smithsonian Institution, 2024, DOI: 10.5479/si.GVP.BGVN202407-352090 [dostęp 2026-05-27] (ang.).
  18. ↑ High Seas Forecast (Tropical NE Pacific). National Hurricane Center, National Weather Service, 2022-06-15. [dostęp 2026-04-20]. [zarchiwizowane z tego adresu (2026-05-17)]. (ang.).
  19. ↑ The American Alpine Journal. „American Alpine Journal”. 1, s. 228–229, 1930. (ang.).
  20. ↑ G. Edward Lewis. El Sangay, Fire-breathing Giant of the Andes. „National Geographic”, s. 17–24, 1950. (ang.).
  21. 1 2 Yossi Brain: Ecuador: A Climbing Guide. The Mountaineers Books, 2000. ISBN 978-0-89886-729-9. [dostęp 2026-04-20]. (ang.).
Źródło: „https://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Sangay&oldid=79856238”