षष्ठी

षष्ठी
षष्ठी
बालबालिकाकी देवी, प्रजनन र सुत्केरी
अन्य नामहरू	देवसेना, कौमारी
देवनागरी	षष्ठी
बङ्गाली	ষষ্ঠী
आबद्ध	देवी, प्रकृति, सिनीवाली, श्री-लक्ष्मी
वासस्थान	स्कन्दलोक
मन्त्र	ॐ षष्ठी देव्यै नमः
वाहन	बिरालो
धर्मग्रन्थहरू	ब्रह्मवैवर्त पुराण, देवीभागवत पुराण
वंशावली
अभिभावकहरू	इन्द्र (पिता); शची (माता);
रानी	कार्तिकेय (जब देवसेनासँग पहिचान गरिन्छ)

षष्ठी, शष्ठी वा छठी (संस्कृत: षष्ठी, बङ्गाली: ষষ্ঠী, भोजपुरी: छठी, शाब्दिक अर्थ "छैटौँ") एक हिन्दु देवी हुन् जसलाई भारत र नेपालमा बालबालिकाकी संरक्षक र हितकारीका रूपमा पुजिन्छ। उनी वनस्पति र प्रजननकी देवी पनि हुन् र उनले सन्तान प्रदान गर्ने तथा सुत्केरी समयमा सहयोग गर्ने विश्वास गरिन्छ। उनलाई प्रायः बिरालोमा सवार भएकी र एक वा बढी शिशुहरूलाई दूध खुवाइरहेकी मातृस्वरूपाको रूपमा चित्रण गरिन्छ। उनलाई प्रतीकात्मक रूपमा माटोको घैँटो, वरको रूख वा त्यसको अंश, वा त्यस्ता रूखमुनि राखिएको रातो ढुङ्गाका रूपमा विभिन्न रूपमा प्रतिनिधित्व गरिन्छ; बाहिरी ठाउँहरू जसलाई षष्ठी तला भनिन्छ, उनको पूजाका लागि पवित्र मानिन्छ। षष्ठीको पूजा हिन्दु पञ्चाङ्गको प्रत्येक चन्द्र महिनाको छैटौँ दिन र बच्चा जन्मेको छैटौँ दिन (छैँटी) मा गर्ने विधान छ। सन्तानको चाहना राख्ने निशन्तान महिलाहरू र आफ्ना बालबालिकाको सुरक्षा चाहने आमाहरूले षष्ठीको पूजा गरी उनको आशीर्वाद र सहयोग माग्ने गर्छन्। उनी विशेषगरी पूर्वी भारत र नेपालको तराई क्षेत्रमा पूजनीय छिन्।

षष्ठीलाई छठी मैयाँको नामले पनि चिनिन्छ, जो प्रकृति देवीको छैटौँ रूप र सूर्यकी बहिनी हुन्। छठ पर्वको समयमा उनको पूजा गरिन्छ। यो दीपावलीको छ दिन पछि हिन्दु पात्रो विक्रम संवत अनुसार कार्तिक महिनाको शुक्ल पक्षको छैटौँ दिनमा मनाइन्छ। यसका विधिहरू चार दिनसम्म चल्छन्। जसमा पवित्र स्नान, व्रत र पानी समेत नपिई बस्ने, पानीमा उभिने र अस्ताउँदो र उदाउँदो सूर्यलाई प्रसाद र अर्घ्य दिने गरिन्छ। केही भक्तहरू नदी किनारमा जाँदा दण्डवत् प्रणाम गर्दै (घस्रिएर) यात्रा पनि गर्छन्।

अधिकांश विद्वानहरू षष्ठीको जरा हिन्दु लोक परम्परामा फेला पार्न सकिने विश्वास गर्छन्। यस देवीको सन्दर्भ ईसापूर्व ८औँ र ९औँ शताब्दीका हिन्दु धर्मग्रन्थहरूमा देखा पर्दछ जसमा उनलाई बालबालिकाका साथै हिन्दु युद्ध-देवता स्कन्द सँग जोडिएको छ। प्रारम्भिक सन्दर्भहरूले उनलाई स्कन्दकी हेरचाह गर्ने आमा मान्दछन् तर पछिल्ला ग्रन्थहरूमा उनलाई स्कन्दकी पत्नी देवसेनाको रूपमा चिनिन्छ। केही प्रारम्भिक ग्रन्थहरूमा जहाँ षष्ठी स्कन्दकी सहयोगीका रूपमा देखिन्छिन् त्यहाँ उनले आमा र बच्चामा रोग निम्त्याउने भनिएको छ त्यसैले बच्चा जन्मेको छैटौँ दिनमा उनलाई शान्त पार्न पूजा गर्नुपर्ने हुन्थ्यो। यद्यपि, समयसँगै यो उग्र देवीलाई परोपकारी संरक्षक र सन्तान दिने देवीको रूपमा हेर्न थालिएको थियो।

प्रतिमा लक्षण

षष्ठीलाई एक मातृस्वरूपाको रूपमा चित्रण गरिएको छ, जसले प्रायः आफ्नो काखमा आठवटासम्म शिशुहरूलाई बोकेकी वा दूध खुवाइरहेकी हुन्छिन्।^[१]^[२]^[३] उनको वर्ण (शरीरको रङ्ग) सामान्यतया पहेँलो वा सुनौलो देखाइन्छ।^[१]^[२] एक ध्यान-मन्त्र—जसमा देवीको स्वरूपको वर्णन गरिएको हुन्छ र भक्तले त्यसैमा ध्यान गर्नुपर्छ—उनलाई एक सुन्दर र सुखद उपस्थिति भएकी युवतीको रूपमा वर्णन गर्दछ जो दिव्य वस्त्र र आभूषणले सजिएकी छिन् र उनको काखमा एक शुभ हाँगा रहेको छ।^[४] बिरालो उनको वाहन हो जसमा उनी सवार हुन्छिन्।^[१] षष्ठीका पुराना चित्रणहरूमा उनलाई बिरालोको जस्तो अनुहार भएकी देखाइएको हुन सक्छ,^[५] जबकि अर्को सन्दर्भले उनलाई चराको जस्तो अनुहार भएकी भनेर वर्णन गर्दछ।

कुषाण युगका चित्रणहरूमा (ईसापूर्व पहिलो देखि तेस्रो शताब्दीको बीचमा), उनलाई स्कन्द जस्तै दुईवटा हात र छ वटा टाउको भएको देखाइएको छ।^[६] ईसापूर्व ५०० देखि १२०० ईस्वीसम्मका ठूलो संख्यामा कुषाण र यौधेय सिक्काहरू, मूर्तिहरू र शिलालेखहरूमा छ वटा टाउको भएकी षष्ठीको चित्र अङ्कित छ जो प्रायः सिक्काको पछाडिको भागमा हुन्छिन् र अगाडिको भागमा छ वटा टाउको भएका स्कन्द हुन्छन्। षष्ठीलाई मथुरा क्षेत्रको कुषाणकालीन वृष्णि त्रयमा पनि देखाइएको छ जहाँ उनी स्कन्द र विशाखाद्वारा घेरिएकी छिन्। यौधेयका चित्रहरूमा, उनका दुईवटा हात र छ वटा टाउकोहरू दुई तहमा (तीन-तीनवटा गरी) मिलाएर राखिएको देखाइन्छ जबकि कुषाणका चित्रहरूमा केन्द्रीय टाउकोलाई पाँचवटा महिलाका टाउकोहरूले घेरिएको हुन्छ, जुन कहिलेकाहीँ महिलाको शरीरमा जोडिएका हुन्छन्। अहिच्छत्रबाट प्राप्त गुप्त युग (३२०–५५० ईस्वी) का टेराकोटा मूर्तिहरूमा देवीका अगाडि तीन र पछाडि तीन गरी छ वटा टाउकोहरू देखाइएको छ।^[६]

षष्ठीको लोक पूजाको प्रतिनिधित्व मानव टाउकोको आकारको रातो रङ्गको ढुङ्गाले गरिन्छ जुन सामान्यतया गाउँको छेउमा पाइने वरको रूख मुनि राखिएको हुन्छ। वरको रूखलाई फूलले सजाउन सकिन्छ वा चामल र अन्य प्रसादहरू छर्न सकिन्छ। परिवारको घरको बगैँचाको माटोमा वरको रूख वा सानो हाँगा रोपेर पनि षष्ठीको प्रतिनिधित्व गर्ने गरिन्छ।^[२]^[३] देवीका अन्य सामान्य प्रतिनिधित्वहरूमा शालिग्राम शिला, माटोको पानीको घैँटो वा नरिवल र आँपका पातहरू सजाइएको कलश समावेश छन् जसलाई प्रायः वरको रूखमुनि राखिन्छ।

सन्दर्भ सामग्रीहरू

1 2 3 Stutley, Margaret, "Ṣaṣṭhī", The Illustrated Dictionary of Hindu Iconography, पृ: १२७।
1 2 3 Wilkins, W. J. (१९००), Hindu Mythology, Vedic and Puranic, Sacred Texts Archive, पृ: ४७७, आइएसबिएन 1-4021-9308-4।
1 2 Wilkins pp. 6–8
↑ Bhattacharji p. 66
↑ McDaniel p. 39
1 2 Srinivasan, Doris Meth (१९९७), "Ṣaṣṭhī", Many heads, arms, and eyes: origin, meaning, and form of multiplicity in Indian art, Brill, पृ: 333–5, आइएसबिएन 90-04-10758-4।

[stutley-1] 1 2 3 Stutley, Margaret, "Ṣaṣṭhī", The Illustrated Dictionary of Hindu Iconography, पृ: १२७।

[wilkins-2] 1 2 3 Wilkins, W. J. (१९००), Hindu Mythology, Vedic and Puranic, Sacred Texts Archive, पृ: ४७७, आइएसबिएन 1-4021-9308-4।

[wilkins6ff-3] 1 2 Wilkins pp. 6–8

[Legends-4] Bhattacharji p. 66

[5] McDaniel p. 39

[srinivasan-6] 1 2 Srinivasan, Doris Meth (१९९७), "Ṣaṣṭhī", Many heads, arms, and eyes: origin, meaning, and form of multiplicity in Indian art, Brill, पृ: 333–5, आइएसबिएन 90-04-10758-4।

[१]

[२]

[३]

[४]

[५]

[६]