वसुदेव

वसुदेव
वसुदेव
	वसुदेव कारागारबाट गोप्य रूपमा गोकुल प्रस्थान गर्दै, राजा रवि वर्माको चित्र
देवनागरी	वसुदेव
सम्मानित	वैष्णव धर्म
धर्मग्रन्थहरू	श्रीमद्भागवत् पुराण, हरिवंश, विष्णु पुराण, ब्रह्म पुराण, महाभारत
वंशावली
अभिभावकहरू	शूरसेन (पिता); मारिषा (माता);
भाइबहिनीहरू	समुद्रविजय, कुन्ती
जीवनसाथी	रोहिणी, देवकी, र अन्य विभिन्न पत्नीहरू
सन्तानहरू	बलराम, कृष्ण, सुभद्रा, र अन्य विभिन्न सन्तानहरू
वंश	यदुवंश – चन्द्रवंश

वसुदेव जसलाई आनकदुन्दुभि पनि भनिन्छ (उनको जन्मको समयमा 'आनक' र 'दुन्दुभि' दुवै प्रकारका बाजा बजाइएकाले यो नाम दिइएको हो),^[१]^[२] हिन्दु देवताहरू कृष्ण, बलराम र सुभद्राका पिता हुन्। उनी वृष्णि वंशका राजा थिए।^[३] उनकी बहिनी कुन्तीको विवाह पाण्डुसँग भएको थियो र उनका दाजु समुद्रविजय नेमिनाथका पिता हुन्।

हिन्दु धर्ममा उपासनाको पात्रका रूपमा "वासुदेव" भन्नाले पिता वसुदेवलाई नभई सामान्यतया छोरा (कृष्ण) लाई जनाउँछ।

परिवार

वसुदेवको जन्म खण्डलवंशको शूरसेन राज्यमा राजा शूरसेनको घरमा भएको थियो।^[४] वसुदेवका देवाश्रव र देवभाग जस्ता धेरै भाइहरू र ५ बहिनीहरू: श्रुतिकीर्ति, कुन्ती, राजाधिदेवी, श्रुतदेवी (दन्तवक्त्रकी आमा), र श्रुतश्रवा (शिशुपालकी आमा) थिए। हरिवंश पुराणका अनुसार, वसुदेव र गोकुलका प्रमुख नन्द बाबा सौतेनी दाजुभाइ थिए।^[५]^[६]^[७]

पत्नी र सन्तान

वसुदेवले देवकीसँग विवाह गरेका थिए र उनका पौरवी रोहिणी, मदिरा, वैशाखी, भद्रा, सुनामा, सहदेवा, शान्तिदेवा, श्रीदेवा, देवरक्षिता, वृकादेवी, उपदेवी र बदर्वा जस्ता अन्य धेरै पत्नीहरू पनि थिए। रोहिणीबाट बलराम, सारण र शठ गरी धेरै छोराहरू जन्मिएका थिए।^[८]^[९] वृकादेवीले अवगाहा र नन्दकलाई जन्म दिइन्।^[१०] देवकीबाट उनका आठ छोराहरू थिए– जसमध्ये छ जनालाई कंसले मारेका थिए र बाँकी दुई बलराम (रोहिणीको गर्भमा सारिएका) र कृष्ण थिए। रोहिणीबाट उनकी एक छोरी सुभद्रा पनि थिइन्।^[११] श्रीमद्भागवत् पुराणका केही संस्करणहरूमा, वसुदेवले काशीकी राजकुमारी सुतनुसँग पनि विवाह गरेको र उनीहरूको पौण्ड्रक नामको छोरा रहेको उल्लेख गरिएको छ।^[१२]

वंशजहरू

वसुदेवका छोराहरूबाट धेरै वंशजहरू फैलिएका थिए। सारणका सत्यधृति र माष्टि जस्ता धेरै छोराहरू थिए भने शठका सारथि नामका छोरा थिए। बलरामले रेवतीसँग विवाह गरेका थिए र उनीहरूका निशठ र उल्मुक नामका दुई छोरा र वत्सला/शशिरेखा नामकी एक छोरी थिइन्। कृष्णका आठ मुख्य रानीहरू थिए र उनीहरूबाट प्रद्युम्न, साम्ब, भानु आदि जस्ता धेरै सन्तानहरू जन्मिएका थिए र उनीहरूका पनि धेरै सन्तानहरू थिए। वसुदेवकी छोरी सुभद्राको विवाह पाण्डव राजकुमार अर्जुनसँग भएको थियो र उनीहरूको अभिमन्यु नामको छोरा थियो। अन्ततः अभिमन्युका छोरा परीक्षित नै युधिष्ठिर पछि कुरु राज्यको सिंहासनमा बसेका थिए।

मौसुल पर्वमा भएको यादवहरूको आपसी कलहमा धेरै यादवहरू मारिएका थिए। पछि कृष्ण, बलराम र वसुदेवले पनि आफ्नो देह त्याग गरेका थिए। त्यसपछि पाण्डवहरूले बाँकी रहेका यादव बालबालिका र महिलाहरूलाई आफूसँगै इन्द्रप्रस्थ ल्याएका थिए, जहाँ प्रद्युम्नका नाति वज्रलाई मथुराको राजा बनाइएको थियो र अन्य केही जीवित व्यक्तिहरूलाई पनि विभिन्न स्थानका राजा बनाइएको थियो। धेरै यादवहरू दक्षिणतर्फ बसाइँ सरेका थिए र उनीहरू 'वीर बलिजा' वा 'वीर बनजिगा' को रूपमा चिनिन्छन्। उनीहरूले दक्षिण भारतमा एक शक्तिशाली योद्धा व्यापारी वर्गको निर्माण गरे र नायक वंशहरूमा शासन गरेका थिए।^[१३]

कश्यपको वसुदेवको रूपमा जन्म

ऋषि कश्यपले देवता वरुण वा ब्रह्माको श्रापका कारण कृष्णका पिता वसुदेवका रूपमा जन्म लिएको बताइन्छ।

एक पटक, ऋषिले आफ्नो आश्रममा यज्ञ अनुष्ठान गरेका थिए। कश्यपले दूध र घिउको आहुतिका लागि वरुण देवतासँग सहयोग मागेका थिए। वरुणले ऋषिलाई आवश्यक सामग्री उपलब्ध गराउनका लागि एक दिव्य गाई उधारो दिएका थिए। यज्ञ सम्पन्न भएपछि कश्यपले सो गाई देवतालाई फिर्ता गर्न ढिलाइ गरेका थिए। यसबाट क्रुद्ध भई वरुणले ऋषि र उनकी पत्नी अदितिलाई पृथ्वीमा वसुदेव र देवकीका रूपमा जन्म लिन श्राप दिएका थिए जहाँ उनीहरू कृष्ण अवतारमा विष्णुका मातापिता बनेका थिए।^[१४]

सन्दर्भ सामग्रीहरू

↑ Garg, Gaṅgā Rām (१९९२), Encyclopaedia of the Hindu World (अङ्ग्रेजीमा), Concept Publishing Company, पृ: ४०८, आइएसबिएन 978-81-7022-375-7।
↑ Ph.D, Lavanya Vemsani (२०१६), Krishna in History, Thought, and Culture: An Encyclopedia of the Hindu Lord of Many Names: An Encyclopedia of the Hindu Lord of Many Names (अङ्ग्रेजीमा), ABC-CLIO, पृ: २९७, आइएसबिएन 978-1-61069-211-3।
↑ Williams, Joanna Gottfried (१९८१), Kalādarśana: American Studies in the Art of India (अङ्ग्रेजीमा), BRILL, पृ: १२९, आइएसबिएन 978-90-04-06498-0।
↑ Appadorai, A. (१९३६), Economic Condition In Southern India Vol. 1।
↑ Prabhupada, His Divine Grace A. C. Bhaktivedanta Swami; Prabhupada, Disciples of His Divine Grace A. C. Bhaktivedanta Swami (१९७७-१२-३१), Srimad-Bhagavatam, Tenth Canto: The Summum Bonum (अङ्ग्रेजीमा), The Bhaktivedanta Book Trust, आइएसबिएन 978-91-7149-643-0।
↑ Soni, Lok Nath (२०००), The Cattle and the Stick: An Ethnographic Profile of the Raut of Chhattisgarh (अङ्ग्रेजीमा), Anthropological Survey of India, Government of India, Ministry of Tourism and Culture, Department of Culture, पृ: १३, आइएसबिएन 978-81-85579-57-3।
↑ Olson, Carl (२००७), Hindu Primary Sources: A Sectarian Reader (अङ्ग्रेजीमा), Rutgers University Press, आइएसबिएन 978-0-8135-4070-2।
↑ "Shatha, Śaṭha, Satha, Saṭha, Śaṭhā: 19 definitions", ३ अगस्ट २०१४।
↑ "Sharana, Sārana, Sarana, Saraṇa, Sāraṇā, Śaraṇa, Sāraṇa, Saraṇā: 25 definitions", १२ अप्रिल २००९।
↑ "Vrikadevi, Vṛkadevī: 2 definitions", १८ फेब्रुअरी २०१७।
↑ "The story of the previous birth of Shishupala and the sons of Vasudeva [Chapter XV]", ३० अगस्ट २०१४।
↑ Bhagavata Purana Skandha X Chapter 66, Motilal Bansaridass Publishers Book 4 Appendix (66A) pages 1884- 1885, additional verses in Vijaya-dhvaja's Bhagavata Purana, Chapter 69
↑ Appadorai, A. (१९३६), Economic Condition In Southern India Vol. 1।
↑ Vemsani, Lavanya (२०२१), Feminine Journeys of the Mahabharata: Hindu Women in History, Text, and Practice (अङ्ग्रेजीमा), Springer Nature, पृ: २३१, आइएसबिएन 978-3-030-73165-6।

[1] Garg, Gaṅgā Rām (१९९२), Encyclopaedia of the Hindu World (अङ्ग्रेजीमा), Concept Publishing Company, पृ: ४०८, आइएसबिएन 978-81-7022-375-7।

[2] Ph.D, Lavanya Vemsani (२०१६), Krishna in History, Thought, and Culture: An Encyclopedia of the Hindu Lord of Many Names: An Encyclopedia of the Hindu Lord of Many Names (अङ्ग्रेजीमा), ABC-CLIO, पृ: २९७, आइएसबिएन 978-1-61069-211-3।

[3] Williams, Joanna Gottfried (१९८१), Kalādarśana: American Studies in the Art of India (अङ्ग्रेजीमा), BRILL, पृ: १२९, आइएसबिएन 978-90-04-06498-0।

[4] Appadorai, A. (१९३६), Economic Condition In Southern India Vol. 1।

[5] Prabhupada, His Divine Grace A. C. Bhaktivedanta Swami; Prabhupada, Disciples of His Divine Grace A. C. Bhaktivedanta Swami (१९७७-१२-३१), Srimad-Bhagavatam, Tenth Canto: The Summum Bonum (अङ्ग्रेजीमा), The Bhaktivedanta Book Trust, आइएसबिएन 978-91-7149-643-0।

[6] Soni, Lok Nath (२०००), The Cattle and the Stick: An Ethnographic Profile of the Raut of Chhattisgarh (अङ्ग्रेजीमा), Anthropological Survey of India, Government of India, Ministry of Tourism and Culture, Department of Culture, पृ: १३, आइएसबिएन 978-81-85579-57-3।

[7] Olson, Carl (२००७), Hindu Primary Sources: A Sectarian Reader (अङ्ग्रेजीमा), Rutgers University Press, आइएसबिएन 978-0-8135-4070-2।

[8] "Shatha, Śaṭha, Satha, Saṭha, Śaṭhā: 19 definitions", ३ अगस्ट २०१४।

[9] "Sharana, Sārana, Sarana, Saraṇa, Sāraṇā, Śaraṇa, Sāraṇa, Saraṇā: 25 definitions", १२ अप्रिल २००९।

[10] "Vrikadevi, Vṛkadevī: 2 definitions", १८ फेब्रुअरी २०१७।

[11] "The story of the previous birth of Shishupala and the sons of Vasudeva [Chapter XV]", ३० अगस्ट २०१४।

[12] Bhagavata Purana Skandha X Chapter 66, Motilal Bansaridass Publishers Book 4 Appendix (66A) pages 1884- 1885, additional verses in Vijaya-dhvaja's Bhagavata Purana, Chapter 69

[13] Appadorai, A. (१९३६), Economic Condition In Southern India Vol. 1।

[14] Vemsani, Lavanya (२०२१), Feminine Journeys of the Mahabharata: Hindu Women in History, Text, and Practice (अङ्ग्रेजीमा), Springer Nature, पृ: २३१, आइएसबिएन 978-3-030-73165-6।

[१]

[२]

[३]

[४]

[५]

[६]

[७]

[८]

[९]

[१०]

[११]

[१२]

[१३]

[१४]