Jump to content

Բույսերը տիեզերքում

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Բուսաբանության բաժին

Բույսերը տիեզերքում


Ուսումնասիրության առարկա

Բույսեր · Ջրիմուռներ
Սնկեր և այլն

Բուսաբանության բաժիններ

Ալգոլոգիա · Բույսերի անատոմիա · Բրիոլոգիա · Երկրաբուսաբանություն · Բույսերի աշխարհագրություն · Ծառագիտություն · Դիասպորոլոգիա · Կարպոլոգիա · Լիխենոլոգիա · Միկոաշխարհագրություն · Միկոլոգիա · Բույսերի մորֆոլոգիա · Պալեոբուսաբանություն · Պալինոլոգիա · Բույսերի սիստեմատիկա · Բույսերի ֆիզիոլոգիա · Բուսախտաբանություն · Ֆլորիստիկա · Բույսերի էկոլոգիա · Էթնոբուսաբանություն․․․

Հայտնի բուսաբաններ

Թեոփրաստես
Ժոզեֆ Փիթոն դե Թուրնեֆոր
Կառլ Լիննեյ
Ադոլֆ Հենրիխ Գուստավ Էնգլեր
Արմեն Թախտաջյան

Պատմություն

Բուսաբանության պատմություն
Բուսաբանության հայտնի գրքեր
Բուսաբանական պատկերազարդում

Բույսերը տիեզերքում, մեծ գիտական հետաքրքրություն, որն առաջացել է գեղարվեստական քննարկումներից, ինչպիսին է 1869 թվականի «Աղյուսե լուսինը» կարճ պատմվածքում աղյուսե լուսնային տիեզերակայանի ծառերի մասին հիշատակումը[1][2]։ 20-րդ դարի վերջին և 21-րդ դարի սկզբին բույսերը հաճախ տարվել են տիեզերք՝ ցածր երկրաշուրջ ուղեծրում՝ միկրոձգողականության պայմաններում և ճնշման տակ պահվող վերահսկվող միջավայրում աճեցվելու համար, որոնք երբեմն կոչվել են տիեզերական այգիներ[2]։ Մարդու տիեզերական թռիչքների համատեքստում դրանք կարող են օգտագործվել որպես սնունդ և նպաստել տիեզերանավի օդի վերականգնմանը[3]։ Բույսերը ֆոտոսինթեզի ընթացքում կլանում են օդում եղած ածխաթթու գազը և արտազատում թթվածին, ինչպես նաև կարող են օգնել վերահսկելու խցիկի խոնավությունը[4]։ Տիեզերքում բույսեր աճեցնելը կարող է հոգեբանական օգուտ տալ տիեզերական թռիչքների անձնակազմին[4]։

Բույսերը սովորաբար ծառայում են ուսումնասիրությունների կամ տեխնիկական մշակումների մաս՝ տիեզերական այգիները հետագայում զարգացնելու կամ գիտական փորձեր անցկացնելու համար[2]։ Մինչ օրս տիեզերք տարված բույսերը հիմնականում ունեցել են գիտական հետաքրքրություն՝ սահմանափակ ավանդ ունենալով տիեզերանավի ֆունկցիոնալության մեջ։ 1971 թվականի Ապոլոնի «Լուսնային ծառերի» նախագիծը քիչ թե շատ անտառաբուծական առաքելություն է եղել, և ծառերը 1976 թվականին ԱՄՆ-ի երկհարյուրամյակի տոնակատարության մաս են կազմել[5]։

Տիեզերքում բույսեր աճեցնելու առաջին մարտահրավերը ձգողականության բացակայությունն է, ինչը կարևոր է արմատների զարգացման, հողի ինտեգրման և ջրելու համար[6]։ Այլ խնդիրներ ներառում են համապատասխան լուսավորության ապահովումը։ Երկարաժամկետ աճի համար արմատներին անօրգանական սննդանյութերի մատակարարումը, ինչպես նաև կենսաերկրաքիմիական ցիկլերը և հողային սուբստրատներում միկրոբիոլոգիական փոխազդեցությունները հատկապես բարդ են։ Այնուամենայնիվ, մոդելավորումն ու փորձարկումները ցույց են տվել, որ տիեզերական գյուղատնտեսությունը հնարավոր է հիպո- և միկրոձգողականության պայմաններում[7][8]։

ՆԱՍԱ-ն փորձարկել է տիեզերքում բույսեր աճեցնելը՝ տիեզերագնացներին սննդին օգնելու և երկարատև տիեզերական թռիչքների համար հոգեբանական օգուտներ ապահովելու նպատակով[9]։ 2017 թվականին Միջազգային տիեզերական կայանում աճեցված չինական կաղամբը կերել է անձնակազմը, ինչպես նաև մի մասը պահվել է Երկիր վերադառնալուց հետո ուսումնասիրելու համար[10]։

Պատմություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
ՄՏԿ-ի համար նախատեսված բանջարեղենի արտադրության համակարգի քննարկումը

2010-ական թվականներին մեծացել է երկարատև տիեզերական առաքելությունների ցանկությունը, ինչը հանգեցրել է տիեզերական բուսաբուծության պահանջարկին՝ որպես տիեզերագնացների համար սնունդ[11]։ Դրա օրինակ է Երկրի ուղեծրում գտնվող Միջազգային տիեզերական կայանում բանջարեղենի արտադրությունը[11]։ Մինչև 2010 թվականը Միջազգային տիեզերական կայանում իրականացվել է բույսերի աճի 20 փորձարկում[2]։

Մի քանի փորձարկումներ կենտրոնացել են այն բանի վրա, թե ինչպես է բույսերի աճն ու բաշխումը համեմատվում միկրոձգողականության, տիեզերական պայմանների և Երկրի պայմանների միջև։ Սա թույլ է տալիս գիտնականներին ուսումնասիրել, թե արդյոք բույսերի աճի որոշակի օրինաչափություններ բնածին են, թե պայմանավորված են միջավայրով։ Օրինակ՝ Ալան Հ․ Բրաունը 1983 թվականին փորձարկել է ծիլերի շարժումները տիեզերանավի բորտում։ Արևածաղկի ծիլերի շարժումները գրանցվել են ուղեծրում գտնվելու ընթացքում։ Նրանք նկատել են, որ ծիլերը, չնայած ձգողականության բացակայությանը, դեռևս ունենում են պտտական աճ և ցիրկումնուտացիա, ինչը ցույց է տալիս, որ այդ վարքագծերը բնազդային են[12]։

Այլ փորձարկումներ ցույց են տվել, որ բույսերը ունակ են դրսևորել գրավիտրոպիզմ, նույնիսկ թույլ ձգողականության պայմաններում։ Օրինակ՝ Եվրոպական տիեզերական գործակալության Եվրոպական մոդուլային մշակման համակարգը (EMCS) թույլ է տալիս փորձարկումներ կատարել բույսերի աճի հետ․ գործելով որպես փոքրիկ ջերմոց՝ Միջազգային տիեզերական կայանում գտնվող գիտնականները կարող են ուսումնասիրել, թե ինչպես են բույսերն արձագանքում փոփոխական ձգողականության պայմաններում[13]։ Gravi-1 փորձարկումը (2008) օգտագործել է EMCS-ը՝ ուսումնասիրելու ոսպի ծիլերի աճը և ամիլոպլաստների շարժումը կալցիումից կախված ուղիներում[14]։ Այս փորձարկման արդյունքները ցույց են տվել, որ բույսերն ունակ են եղել զգալ ձգողականության ուղղությունը նույնիսկ շատ ցածր մակարդակներում[15]։ EMCS-ով հետագա փորձարկումը տեղադրել է ոսպի 768 ծիլ ցենտրիֆուգում՝ ձգողականության տարբեր փոփոխություններ խթանելու համար․ այս փորձարկումը՝ Gravi-2-ը (2014), ցույց է տվել, որ բույսերը փոխում են կալցիումի ազդանշանը դեպի արմատների աճը, երբ աճեցվում են ձգողականության մի քանի մակարդակներում[16]։

Շատ փորձարկումներ ունեն ավելի ընդհանրացված մոտեցում բույսերի աճի ընդհանուր օրինաչափությունները դիտարկելու հարցում՝ ի տարբերություն աճի մեկ հատուկ վարքագծի։ Օրինակ՝ Կանադայի տիեզերական գործակալության նման փորձարկումներից մեկը պարզել է, որ սպիտակ եղևնու ծիլերն աճել են այլ կերպ տիեզերական հակաձգողականության միջավայրում՝ Երկրի վրա աճող ծիլերի համեմատությամբ․ տիեզերական ծիլերը ցույց են տվել ընձյուղների և ասեղների ուժեղացված աճ, ինչպես նաև ունեցել են պատահականացված ամիլոպլաստների բաշխում՝ Երկրի վրա գտնվող ստուգիչ խմբի համեմատությամբ[17][18]։

Սննդի արտադրությունն առանցքային է տիեզերքի հետազոտությունը իրագործելի դարձնելու համար։ Ներկայումս Միջազգային տիեզերական կայան սնունդ ուղարկելու արժեքը գնահատվում է 20 000–40 000 ԱՄՆ դոլար/կգ, ընդ որում անձնակազմի յուրաքանչյուր անդամ օրական ստանում է ~1․8 կգ սնունդ (պլյուս փաթեթավորումը)։ Երկրից, լուսնային ուղեծրային տիեզերակայանից կամ Մարսի կացարանից սննդի համալրումը նշանակալիորեն ավելի թանկ կլինի։ Ակնկալվում է, որ առաջին թռիչքները դեպի Մարս կլինեն երեք տարվա երկկողմանի ուղևորություն, և հաշվարկվել է, որ չորս հոգանոց անձնակազմին անհրաժեշտ կլինի 10–11 000 կգ սնունդ[19]։

Վաղ ջանքեր

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Առաջին օրգանիզմները տիեզերքում եղել են «սերմերի հատուկ մշակված շտամները», որոնք արձակվել են 134 կմ բարձրության վրա 1946 թվականի հուլիսի 9-ին՝ ամերիկյան Ֆաու-2 հրթիռով։ Այս նմուշները չեն վերականգնվել։ Առաջին սերմերը, որոնք արձակվել են տիեզերք և հաջողությամբ վերականգնվել, եղել են եգիպտացորենի սերմերը, որոնք արձակվել են 1946 թվականի հուլիսի 30-ին։ Շուտով հաջորդել են աշորան և բամբակենին։ Այս վաղ սուբուղեծրային կենսաբանական փորձարկումները ղեկավարվել են Հարվարդի համալսարանի և Ծովային հետազոտությունների լաբորատորիայի կողմից և վերաբերել են կենդանի հյուսվածքի վրա իոնացնող ճառագայթման ազդեցությանը[20]։ 1966 թվականի սեպտեմբերի 22-ին արձակվել է Կոսմոս 110-ը՝ երկու շներով և խոնավացված սերմերով։ Այդ սերմերից մի քանիսը ծլել են՝ դառնալով առաջինը, ինչի արդյունքում ստացվել են հազար, կաղամբ և որոշ լոբազգիներ, որոնք ունեցել են ավելի մեծ բերքատվություն, քան Երկրի վրա գտնվող ստուգիչ նմուշները[21]։ 1971 թվականին ծառերի 500 սերմեր (Դեղին սոճի, Սոսի, Լիկվիդամբար, Սեքվոյա, և Դուգլասյան եղևնի) պտտվել են Լուսնի շուրջ Ապոլոն 14-ով։ Այս լուսնային ծառերը տնկվել և աճեցվել են Երկրի վրա գտնվող ստուգիչ նմուշների հետ, որտեղ ոչ մի փոփոխություն չի հայտնաբերվել։

Տիեզերակայանների դարաշրջան

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Արուգուլանման հազար Միզունայի աճեցումը բանջարեղենի արտադրության համակարգում
Արևածաղկի երիտասարդ բույսը ՄՏԿ-ի բորտում[22]

1982 թվականին խորհրդային Սալյուտ 7 տիեզերակայանի անձնակազմն անցկացրել է փորձարկում, որը պատրաստել էին լիտվացի գիտնականները (Ալֆոնսաս Մերկիսը և այլոք), և աճեցրել է որոշակի Արաբիդոպսիս՝ օգտագործելով Fiton-3 փորձարարական միկրո-ջերմոցային ապարատը՝ դառնալով առաջին բույսերը, որոնք ծաղկել և սերմեր են տվել տիեզերքում[23][24]։ Սքայլաբ փորձարկումն ուսումնասիրել է ձգողականության և լույսի ազդեցությունը բրնձի բույսերի վրա[25][26]։ SVET-2 տիեզերական ջերմոցը հաջողությամբ հասել է բույսի սերմից սերմ աճին 1997 թվականին՝ «Միր» տիեզերակայանի բորտում[4]։ Բիոն 5-ը տարել է Ստեպղին գազարացան, իսկ Բիոն 7-ը՝ Եգիպտացորեն։

Բույսերի հետազոտությունը շարունակվել է Միջազգային տիեզերական կայանում։ Կենսազանգվածի արտադրության համակարգն օգտագործվել է ՄՏԿ-ի 4-րդ հիմնական էքսպեդիցիայի ընթացքում։ Բանջարեղենի արտադրության համակարգը հետագայում օգտագործվել է Միջազգային տիեզերական կայանի բորտում[27]։ Մինչ տիեզերք գնալը բանջարեղենի արտադրության համակարգում փորձարկված բույսերը ներառել են հազար, շվեյցարական մանգոլդ, ռողկ, չինական կաղամբ և ոլոռ[28]։ Կարմիր հազար «Ռոմենը» աճեցվել է տիեզերքում 40-րդ հիմնական էքսպեդիցիայի ընթացքում, որը հավաքվել է հասունանալուց հետո, սառեցվել և փորձարկվել Երկրի վրա։ 44-րդ հիմնական էքսպեդիցիայի անդամները դարձել են առաջին ամերիկացի տիեզերագնացները, որոնք կերել են տիեզերքում աճեցված բույսեր 2015 թվականի օգոստոսի 10-ին, երբ հավաքվել է նրանց կարմիր «Ռոմենի» բերքը[29]։ 2003 թվականից ռուս տիեզերագնացները կերել են իրենց բերքի կեսը, մինչդեռ մյուս կեսն ուղղվել է հետագա հետազոտություններին[30]։ 2012 թվականին ՄՏԿ-ի բորտում ՆԱՍԱ-ի տիեզերագնաց Դոնալդ Փեթիթի խնամքի տակ ծաղկել է արևածաղիկը[31]։ 2016 թվականի հունվարին ամերիկացի տիեզերագնացները հայտարարել են, որ ՄՏԿ-ի բորտում ծաղկել է ծինիան[32]։

2017 թվականին ՄՏԿ-ի համար նախագծվել է «Բույսերի աջակցման առաջադեմ կացարանը» (APH), որը գրեթե ինքնաբավ բույսերի աճեցման համակարգ է եղել ցածր երկրաշուրջ ուղեծրում գտնվող այդ տիեզերակայանի համար[33]։ Համակարգը տեղադրվել է կայանի բորտում գտնվող բույսերի աճեցման մեկ այլ համակարգի՝ բանջարեղենի արտադրության համակարգի հետ զուգահեռ, և այդ համակարգից հիմնական տարբերությունն այն է, որ APH-ը նախագծված է մարդկանց կողմից ավելի քիչ խնամք պահանջելու համար[33]։ APH-ն աջակցվում է «Plant Habitat Avionics Real-Time Manager»-ի կողմից[33]։ APH-ում փորձարկվելիք որոշ բույսեր ներառել են թզուկ ցորենը և արաբիդոպսիսը[33]։ 2017 թվականի դեկտեմբերին հարյուրավոր սերմեր են հասցվել ՄՏԿ՝ Բանջարեղենի արտադրության համակարգում աճեցնելու համար[34]։ APH-ն կարևոր առաջընթաց է տիեզերքում բույսերի աճի և, հետևաբար, ընդհանուր առմամբ տիեզերքի հետազոտության ապագան հասկանալու գործում[35]։

2018 թվականին ՄՏԿ-ում բանջարեղենի արտադրության համակարգ-3 փորձարկումը փորձարկվել է բույսերի բարձերով և արմատային գորգերով[36]։ Նպատակներից մեկն անձնակազմի սպառման համար սնունդ աճեցնելն է[36]։ Այս ընթացքում փորձարկված մշակաբույսերը ներառել են կաղամբ, հազար և միզունա[36]։ 2018 թվականին փորձարկվել է միկրոձգողականության պայմաններում սննդանյութերի մատակարարման PONDS համակարգը[37]։

Ենթադրյալ Օ'Նիլի գլան տիեզերական կացարանի ներքին տեսքը, որը ցույց է տալիս ցամաքային և պատուհանային հաջորդական շերտերը

2018 թվականի դեկտեմբերին Գերմանիայի աերոկոսմիկական կենտրոնը արձակել է EuCROPIS արբանյակը ցածր երկրաշուրջ ուղեծիր։ Այս առաքելությունը տարել է երկու ջերմոց, որոնք նախատեսված են եղել լոլիկ աճեցնելու համար՝ սկզբում Լուսնի, իսկ հետո Մարսի նմանակված ձգողականության պայմաններում (յուրաքանչյուրը 6 ամիս)՝ որպես սննդանյութերի աղբյուր օգտագործելով տիեզերքում մարդու ներկայության կողմնակի նյութերը։ Երբ գիտնականներն ակտիվացրել են փորձարկումը, պարզել են, որ ջերմոցները ֆունկցիոնալ են, սակայն ոռոգման համակարգը չի աշխատում, հետևաբար քնած սերմերը չեն կարողացել օգտագործվել[38]։

Տրոպիզմների և բջջային ցիկլի մեխանիզմներն ուսումնասիրելու «Seedling Growth» փորձարկումների շարքն իրականացվել է ՄՏԿ-ում 2013-2017 թվականների ընթացքում[39][40]։ Այս փորձարկումները ներառել են նաև մոդելային Arabidopsis thaliana բույսի օգտագործումը և եղել են համագործակցություն ՆԱՍԱ-ի (Ջոն Զ․ Քիսը որպես գլխավոր հետազոտող) և ԵՏԳ-ի (Ֆ․ Խավիեր Մեդինան որպես գլխավոր հետազոտող) միջև[40][41]։

2020 թվականի նոյեմբերի 30-ին ՄՏԿ-ի բորտում գտնվող տիեզերագնացները հավաքել են կայանում աճեցված ռողկի առաջին բերքը։ Հավաքվել է ընդհանուր առմամբ 20 բույս և պատրաստվել Երկիր տեղափոխման համար։ Ներկայումս ծրագրեր կան կրկնելու փորձարկումը և աճեցնելու երկրորդ խմբաքանակը[42]։

Լուսնի մակերևույթ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Լուսնային հողը Լուսնի վրա

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Չանյե-4 լուսնային վայրէջքային ապարատը 2019 թվականի հունվարին տարել է 3 կգ կշռող կնքված «կենսոլորտ»՝ բազմաթիվ սերմերով և միջատների ձվերով, ստուգելու համար, թե արդյոք բույսերն ու միջատները կարող են ծլել և աճել միասին՝ համագործակցությամբ[43]։ Փորձարկումը ներառել է կարտոֆիլի, լոլիկի և Arabidopsis thaliana-ի (ծաղկավոր բույս) սերմեր, ինչպես նաև շերամորդի ձվեր։ 2019 թվականի հունվարի 15-ին հաղորդվել է, որ բամբակենու սերմերը ծլել են կենսոլորտում․ սա դարձել է Լուսնի վրա աճեցված առաջին բույսը[44][45]։ Միջավայրային համակարգեր են գործել՝ տարան հյուրընկալ և Երկրին նման պահելու համար, բացառությամբ լուսնային ցածր ձգողականության[46]։ Հույս է եղել, որ եթե ձվերը դուրս գան, թրթուրները կարտադրեն ածխաթթու գազ, մինչդեռ ծլած բույսերը թթվածին կարտազատեն լուսասինթեզի միջոցով։ Հույս է եղել, որ բույսերն ու շերամորդերը միասին կարող են տարայի ներսում հաստատել պարզ համագործակցություն։ Փոքրիկ տեսախցիկը պետք է լուսանկարեր ցանկացած աճ։ Կենսաբանական փորձարկումը նախագծվել է չինական 28 համալսարանների կողմից[47][48]։

2023 թվականին հաղորդվել է, որ սկզբնական 100-օրյա փորձարկումը կրճատվել է մինչև 9 օր․ միջատները դուրս չեն եկել, իսկ կարտոֆիլը չի ծլել[49]։ Բամբակենին գոյատևել է 2 օր՝ նախքան ջերմաստիճանի փոփոխություններին զոհ գնալը[50]։

Լուսնային հողը Երկրի վրա

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ապացուցվել է նաև, որ լուսնային հողը թույլ է տալիս բույսերին աճել դրա վրա, ինչը փորձարկվել է Ֆլորիդայի համալսարանի լաբորատորիայում[51]։ Այս փորձարկումները ցույց են տվել, որ թեև Arabidopsis thaliana բույսը կարող է ծլել և աճել լուսնային հողում, խնդիրներ են առաջանում լավ աճելու ունակության մեջ, քանի որ շատերն անհամաչափ դանդաղ են զարգացել։ Ծլած բույսերը ցույց են տվել սթրեսի ձևաբանական և տրանսկրիպտոմային ցուցանիշներ[52]։

Տիեզերքում աճեցված բույսեր

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
ՄՏԿ-ում տիեզերքում աճեցված հազար

Տիեզերքում աճեցված բույսերը ներառում են․

Փորձարկումներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Ենթադրյալ Մարսի բազայում աճող բույսերի պատկերում

Բույսեր ներառող որոշ փորձարկումներ.

  • «Օազիս» բույսերի աճեցման սարք, սկսվել է 1971 թվականին Սալյուտ-1-ի բորտում[58]։
  • Բույսերի աճ/Բույսերի ֆոտոտրոպիզմ, ընտրվել է 1972 թվականի մարտին Սքայլաբ-ի բորտում[59]։
  • «Բիոն» արբանյակներ, սկսվել է 1973 թվականին։
  • ՆԱՍԱ-ի Մաքուր օդի ուսումնասիրություն, սկսվել է 1989 թվականին Ստենիսի տիեզերական կենտրոնում[60]։
  • SVET/Ջերմոց փորձարկումներ, սկսվել է 1990 թվականի հունիսին «Միր»-ի բորտում[61][62]։
  • Բույսերի աճի փորձարկում (STS-95), սկսվել է 1998 թվականի հոկտեմբերին ՄՏԿ-ի բորտում[63]։
  • Տիեզերական վարդ (STS-95), արոմատիկ բաղադրիչների արտադրության վրա միկրոձգողականության ազդեցությունը գնահատելու համար չբացված կոկոնով և կիսաբացված ծաղիկով վարդի բույսն ուղարկվել է տիեզերք ՆԱՍԱ-ի STS-95 տիեզերանավով 9 օրով՝ 1998 թվականի հոկտեմբերի 29-ից նոյեմբերի 6-ը[64]։
  • Կենսազանգվածի արտադրության համակարգ, սկսվել է 2002 թվականի ապրիլին ՄՏԿ-ի բորտում[65]։
  • «Լադա» ջերմոց (հայտնի է նաև որպես Lada Validating Vegetable Production Unit), սկսվել է 2002 թվականին ՄՏԿ-ի բորտում[2]։
  • Advanced Astroculture (ADVASC), ՄՏԿ-ի և «Միր»-ի բորտում[66]։
  • Transgenic Arabidopsis Gene Expression System (TAGES), սկսվել է 2009 թվականի նոյեմբերին ՄՏԿ-ի բորտում[67][68]։
  • Plant Signaling (STS-135), սկսվել է 2011 թվականի հուլիսին ՄՏԿ-ի բորտում[69]։
  • Բանջարեղենի արտադրության համակարգ (Veggie), սկսվել է 2014 թվականի մայիսին ՄՏԿ-ի բորտում[70][71]։
  • Բույսերի աջակցման առաջադեմ կացարան (APH), սկսվել է 2017 թվականի ապրիլին ՄՏԿ-ի բորտում[35]։
  • ECOSTRESS, սկսվել է 2018 թվականի հունիսին ՄՏԿ-ի բորտում[72][73]։
  • Չանյե-4 լուսնային վայրէջքային ապարատի «կենսոլորտը» սերմերով և միջատների ձվերով՝ ստուգելու, թե արդյոք բույսերն ու միջատները կարող են ծլել և աճել միասին համագործակցությամբ, սկսվել է 2019 թվականին[43]։
  • SpaceMoss (SpaceX CRS-18)՝ ՆԱՍԱ-ի փորձարկում, որն ուսումնասիրել է Physcomitrella patens մամուռի աճը միկրոձգողականության պայմաններում, սկսվել է 2019 թվականի հուլիսին ՄՏԿ-ի բորտում[74]։
  • Ջրիմուռները որպես կայուն սնունդ տիեզերքում[75][76]։
  • Հյուսիսային Կարոլինայի նահանգային համալսարանի 2022 թվականի փորձարկում, որն ուսումնասիրել է միկրոձգողականության ազդեցությունը վակուոլների վրա[77]։
  • Ֆլորիդայի համալսարանի Սննդի և գյուղատնտեսական գիտությունների ինստիտուտի (UF/IFAS) փորձարկում․ Arabidopsis thaliana բույսերը սերմերից աճեցվել են ՄՏԿ-ում 2024 թվականի սկզբին՝ որպես էպիգենետիկայի ուսումնասիրության մաս[78]։

Բանջարեղենի արտադրության համակարգի փորձարկումներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բանջարեղենի արտադրության համակարգը սկսվել է 2014 թվականի մայիսին ՄՏԿ-ի բորտում։ Սա ներառել է․[79]

  • Veg-01A, հազարի աճեցում ՄՏԿ-ում 2014 թվականին։
  • Veg-01B, կարմիր «Ռոմեն» հազարի աճեցում ՄՏԿ-ում 2015 թվականին։
  • Veg-01C, ծինիայի ծաղիկների աճեցում ՄՏԿ-ում 2015 թվականին։
  • VEG-03A, կարմիր «Ռոմեն» հազարի աճեցում 2016 թվականին՝ «կտրել և նորից բերքահավաք անել» կրկնվող բերքահավաքի տեխնիկայով։
  • VEG-03B, չինական կաղամբի աճեցում 2017 թվականին։
  • VEG-03C, չինական կաղամբի աճեցում 2017 թվականին՝ «կտրել և նորից բերքահավաք անել» կրկնվող բերքահավաքի տեխնիկայով։
  • VEG-03D, մանանեխի, կարմիր «Ռոմեն» հազարի և «Waldmann’s Green» հազարի աճեցում 2017 թվականին՝ «կտրել և նորից բերքահավաք անել» կրկնվող բերքահավաքի տեխնիկայով․ այն հավաքվել և կերվել է Գոհաբանության օրը։
  • VEG-03E և VEG-03F, մանանեխի, կարմիր «Ռոմեն» հազարի և «Waldmann’s Green» հազարի աճեցում 2018 թվականին՝ «կտրել և նորից բերքահավաք անել» կրկնվող բերքահավաքի տեխնիկայով։
  • VEG-03G, կաղամբի և հազարի աճեցում 2018 թվականին։

ՈՒսումնասիրություններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
  • 2019 թվականի Veg-03H փորձարկումը ներառել է վասաբի մանանեխի կանաչեղենի և Extra Dwarf Pak Choi-ի աճեցում ՄՏԿ-ում[80]։
  • 2021 թվականի Veg-03I ուսումնասիրությունը տեսել է տիեզերքում բույսերի առաջին հաջող փոխպատվաստումը՝ օգտագործելով ծիլեր, կաղամբ և պակ-չոյ[81]։
  • 2021 թվականի Veg-03J ուսումնասիրությունն ուսումնասիրել է սերմային թաղանթի օգտագործումը Extra Dwarf Pak Choi-ի, Amara մանանեխի և կարմիր «Ռոմեն» հազարի աճեցման համար՝ ՄՏԿ-ում բերքահավաքի նպատակով[82][83]։
  • 2021 թվականի VEG-03K և VEG-03L փորձարկումներն ուսումնասիրել են Amara մանանեխի աճեցումը․ բույսերն աճել են 64 օր[84]։
  • 2024 թվականին VEG-04A փորձարկումն ուսումնասիրել է լույսի որակի մշակումները և դրանց ազդեցությունը բույսերի վրա 28 օրվա ընթացքում․ VEG-04B ուսումնասիրությունն այն երկարաձգել է մինչև 56 օր[85]։
  • VEG-05 փորձարկումն աշխատել է ՄՏԿ-ում թզուկ լոլիկների աճեցման վրա[85]։

Ծանոթագրություններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
  1. ↑ Hale, Edward Everett (1869 թ․ դեկտեմբեր). «The Brick Moon». The Atlantic Monthly. Vol. 24, no. 146. էջեր 679–688. Վերցված է 2019 թ․ փետրվարի 13-ին.
  2. 1 2 3 4 5 6 «Growing Plants and Vegetables in Space Garden». NASA. 2010 թ․ հունիսի 15. Արխիվացված է օրիգինալից 2020 թ․ մայիսի 28-ին. Վերցված է 2019 թ․ փետրվարի 13-ին.
  3. ↑ Wild, Flint (2013 թ․ հունիսի 24). «Plants in Space». NASA. Արխիվացված է օրիգինալից 2019 թ․ ապրիլի 23-ին. Վերցված է 2019 թ․ փետրվարի 13-ին.
  4. 1 2 3 4 5 T. Ivanova; և այլք:. «First Successful Space Seed-to-Seed Plant Growth Experiment in the SVET-2 Space Greenhouse in 1997» (PDF). Space.bas.bg. Վերցված է 2019 թ․ փետրվարի 13-ին.
  5. ↑ Kelly, John (2023 թ․ սեպտեմբերի 23). «In 1971, tree seeds orbited the moon. Now they grow on Earth». The Washington Post. Արխիվացված օրիգինալից 2023 թ․ սեպտեմբերի 23-ին. Վերցված է 2023 թ․ սեպտեմբերի 23-ին.
  6. 1 2 «Getting to The Root of Plant Growth Aboard The Space Station». NASA. 2013 թ․ հունիսի 7. Արխիվացված է օրիգինալից 2019 թ․ ապրիլի 23-ին. Վերցված է 2019 թ․ փետրվարի 13-ին.
  7. ↑ Maggi, Federico; Pallud, Céline (2010 թ․ նոյեմբեր). «Martian base agriculture: The effect of low gravity on water flow, nutrient cycles, and microbial biomass dynamics». Advances in Space Research. 46 (10): 1257–1265. Bibcode:2010AdSpR..46.1257M. doi:10.1016/j.asr.2010.07.012.
  8. ↑ Maggi, Federico; Pallud, Céline (2010 թ․ դեկտեմբեր). «Space agriculture in micro- and hypo-gravity: A comparative study of soil hydraulics and biogeochemistry in a cropping unit on Earth, Mars, the Moon and the space station». Planetary and Space Science. 58 (14–15): 1996–2007. Bibcode:2010P&SS...58.1996M. doi:10.1016/j.pss.2010.09.025.
  9. ↑ Rainey, Kristine (2015-08-07). «Crew Members Sample Leafy Greens Grown on Space Station». NASA. Արխիվացված է օրիգինալից 2019 թ․ ապրիլի 8-ին. Վերցված է 2016 թ․ հունվարի 23-ին.
  10. ↑ Heiney, Anna (2017-02-17). «Cabbage Patch: Fifth Crop Harvested Aboard Space Station». NASA (անգլերեն). Արխիվացված է օրիգինալից 2019 թ․ ապրիլի 23-ին. Վերցված է 2018-05-11-ին.
  11. 1 2 Rainey, Kristine (2015 թ․ մարտի 2). «Veggie will Expand Fresh Food Production on Space Station». NASA. Վերցված է 2019 թ․ փետրվարի 13-ին.
  12. ↑ Chamovitz, Daniel (2012). What a Plant Knows: A Field Guide to the Senses. Macmillan. էջեր 109–110. ISBN 978-0-374-28873-0.
  13. ↑ Jost, Ann-Iren; Hoson, Takayuki; Iversen, Tor-Henning (2015 թ․ հունվարի 20). «The Utilization of Plant Facilities on the International Space Station—The Composition, Growth, and Development of Plant Cell Walls under Microgravity Conditions». Plants. 4 (1): 44–62. Bibcode:2015Plnts...4...44J. doi:10.3390/plants4010044. PMC 4844336. PMID 27135317.
  14. ↑ Driss-Ecole, Dominique; Legué, Valérie; Carnero-Diaz, Eugénie; Perbal, Gérald (2008 թ․ սեպտեմբեր). «Gravisensitivity and automorphogenesis of lentil seedling roots grown on board the International Space Station». Physiologia Plantarum. 134 (1): 191–201. Bibcode:2008PPlan.134..191D. doi:10.1111/j.1399-3054.2008.01121.x. PMID 18429941.
  15. ↑ «Scientific objectives». Lensesinspace.wordpress.com. 2014 թ․ մարտի 28.
  16. ↑ European Space Agency (2016 թ․ հուլիսի 5). «A decade of plant biology in space». Phys.org.
  17. ↑ «Advanced Plant Experiment - Canadian Space Agency 2 (APEX-CSA2)». NASA.
  18. ↑ Rioux, Danny; Lagacé, Marie; Cohen, Luchino Y.; Beaulieu, Jean (2015 թ․ հունվարի 1). «Variation in stem morphology and movement of amyloplasts in white spruce grown in the weightless environment of the International Space Station». Life Sciences in Space Research. 4: 67–78. Bibcode:2015LSSR....4...67R. doi:10.1016/j.lssr.2015.01.004. PMID 26177622.
  19. ↑ Mortimer, Jenny C; Gilliham, Matthew (2022 թ․ փետրվար). «SpaceHort: redesigning plants to support space exploration and on-earth sustainability». Current Opinion in Biotechnology. 73: 246–252. doi:10.1016/j.copbio.2021.08.018. PMID 34563931.
  20. ↑ Beischer, Dietrich E.; Fregly, Alfred R. Animals and man in space. A chronology and annotated bibliography through the year 1960 (Report). US Naval School of Aviation Medicine. Կաղապար:DTIC.
  21. ↑ Harvey, Brian; Zakutnyaya, Olga (2011). Russian Space Probes. էջ 315. doi:10.1007/978-1-4419-8150-9. ISBN 978-1-4419-8149-3.
  22. 1 2 «Photo-iss038e000734». NASA. Արխիվացված է օրիգինալից 2014 թ․ ապրիլի 21-ին. Վերցված է 2019 թ․ փետրվարի 13-ին.
  23. ↑ «First species of plant to flower in space». Guinness World Records. Վերցված է 2016 թ․ հունվարի 20-ին.
  24. ↑ Cowing, Keith (2016 թ․ հունվարի 16). «No NASA, These Are Not The First Plants To Flower In Space». NASA Watch. Վերցված է 2016 թ․ հունվարի 20-ին.
  25. 1 2 «0102081 - Plant Growth/Plant Phototropism - Skylab Student Experiment ED-61/62». NASA. Արխիվացված է օրիգինալից 2016 թ․ մարտի 17-ին. Վերցված է 2019 թ․ փետրվարի 13-ին.
  26. ↑ Summerlin, L. B. (1977 թ․ հունվար). «SP-401 Skylab, Classroom in Space -- Chapter 5: Embryo Development in Space». NASA History. Վերցված է 2019 թ․ փետրվարի 13-ին.
  27. ↑ «Vegetable Production System». NASA. Արխիվացված է օրիգինալից 2010 թ․ նոյեմբերի 23-ին. Վերցված է 2019 թ․ փետրվարի 13-ին.
  28. ↑ Regan, Rebecca (2012 թ․ հոկտեմբերի 16). «Station Investigation to Test Fresh Food Experience». NASA (անգլերեն). Արխիվացված է օրիգինալից 2016 թ․ հունվարի 23-ին. Վերցված է 2016 թ․ հունվարի 23-ին.
  29. ↑ Kluger, Jeffrey (2015 թ․ օգոստոսի 10). «Why Salad in Space Matters». Time.
  30. ↑ Bauman, Joe (2003 թ․ հունիսի 16). «USU Experiment Feeds Astronauts' Minds, Taste Buds». Deseret News. Space Dynamics Laboratory. Արխիվացված է օրիգինալից 2019 թ․ փետրվարի 14-ին. Վերցված է 2015 թ․ օգոստոսի 28-ին.
  31. ↑ «June 17–26 – Diary of a Space Zucchini». Letters to Earth: Astronaut Don Pettit (NASA Blogs). 2012-06-29. Վերցված է 2016 թ․ հունվարի 20-ին.
  32. ↑ Kooser, Amanda (2016 թ․ հունվարի 18). «Behold the first flower to bloom in space, a cheerful zinnia». CNET.
  33. 1 2 3 4 Herridge, Linda (2017-03-02). «New Plant Habitat Will Increase Harvest on International Space Station». NASA (անգլերեն). Վերցված է 2018-05-11-ին.
  34. ↑ Hamilton, Eric (2017 թ․ դեկտեմբերի 18). «Zero gravity plant growth experiments delivered to space station» (Press release). University of Wisconsin–Madison.
  35. 1 2 «Advanced Plant Habitat». NASA Science. 2022 թ․ հոկտեմբերի 31.
  36. 1 2 3 4 «NASA Space Station On-Orbit Status 6 February 2018 - Celebrating 10 Years of ESA's Columbus Module». SpaceRef (անգլերեն). Արխիվացված է օրիգինալից 2021 թ․ հոկտեմբերի 1-ին. Վերցված է 2018-02-08-ին.
  37. ↑ «NASA - Veggie PONDS». NASA. Վերցված է 2019 թ․ փետրվարի 13-ին.
  38. ↑ «Farewell to the Eu:CROPIS mission» (Press release). Գերմանիայի աերոկոսմիկական կենտրոն. 2020 թ․ հունվարի 13.
  39. ↑ Vandenbrink, Joshua P.; Herranz, Raul; Medina, F. Javier; Edelmann, Richard E.; Kiss, John Z. (2016 թ․ դեկտեմբեր). «A novel blue-light phototropic response is revealed in roots of Arabidopsis thaliana in microgravity». Planta. 244 (6): 1201–1215. Bibcode:2016Plant.244.1201V. doi:10.1007/s00425-016-2581-8. PMC 5748516. PMID 27507239.
  40. 1 2 «Seedling Growth-3 (SpaceX-11)». NASA. Վերցված է 2025-08-07-ին.
  41. ↑ «To Boldly Grow». UNCG Research Magazine (ամերիկյան անգլերեն). Վերցված է 2020-10-26-ին.
  42. ↑ Herridge, Linda (2020-12-02). «Astronauts Harvest First Radish Crop on International Space Station». NASA. Վերցված է 2020-12-06-ին.
  43. 1 2 David, Leonard (2018 թ․ մայիսի 22). «Comsat Launch Bolsters China's Dreams for Landing on the Moon's Far Side». Scientific American (անգլերեն). Արխիվացված է օրիգինալից 2018 թ․ նոյեմբերի 29-ին.
  44. ↑ Castelvecchi, Davide; Tatalović, Mićo (2019 թ․ հունվարի 15). «Plant sprouts on the Moon for first time ever». Nature. doi:10.1038/d41586-019-00159-0. PMID 30657745.
  45. ↑ Xie, GengXin; Ding, JingHang; Zhang, YuanXun; Ren, MaoZhi; Qiu, Dan; Wang, Xi (2024 թ․ հունվար). «The first biological experiment on lunar surface for Humankind: Device and results». Acta Astronautica. 214: 216–223. Bibcode:2024AcAau.214..216X. doi:10.1016/j.actaastro.2023.10.023.
  46. ↑ Tayag, Yasmin (2019 թ․ հունվարի 2). «China Is About to Land Living Eggs on the Far Side of the Moon». Inverse.
  47. ↑ Rincon, Paul (2019 թ․ հունվարի 2). «Chang'e-4: China mission primed for landing on Moon's far side». BBC News.
  48. ↑ Massa, G.D.; Wheeler, R.M.; Morrow, R.C.; Levine, H.G. (2016). «Growth chambers on the International Space Station for large plants». Acta Horticulturae (1134): 215–222. doi:10.17660/ActaHortic.2016.1134.29. hdl:2060/20160006558.
  49. ↑ Williams, Matt; Today, Universe (2023 թ․ հոկտեմբերի 30). «China set up a tiny farm on the moon in 2019. How did it do?». phys.org. Universe Today.
  50. ↑ Ashworth, James (2022 թ․ մայիսի 12). «Plants grown in lunar soil for the first time». Natural History Museum.
  51. ↑ Keeter, Bill (2022-05-12). «Scientists Grow Plants in Lunar Soil». NASA. Վերցված է 2023-08-16-ին.
  52. ↑ Paul, Anna-Lisa; Elardo, Stephen M.; Ferl, Robert (2022 թ․ մայիսի 12). «Plants grown in Apollo lunar regolith present stress-associated transcriptomes that inform prospects for lunar exploration». Communications Biology. 5 (1): 382. Bibcode:2022CmBio...5..382P. doi:10.1038/s42003-022-03334-8. PMC 9098553. PMID 35552509.
  53. 1 2 3 4 5 Zimmerman, Robert (2003 թ․ սեպտեմբեր). «Growing Pains». Air & Space Magazine. Վերցված է 2019 թ․ փետրվարի 13-ին.
  54. ↑ Griffin, Amanda (2017 թ․ փետրվարի 17). «Cabbage Patch: Fifth Crop Harvested Aboard Space Station». NASA. Արխիվացված է օրիգինալից 2019 թ․ ապրիլի 23-ին. Վերցված է 2017 թ․ մարտի 28-ին.
  55. ↑ «NASA - A Plant Growth Chamber». NASA. Արխիվացված է օրիգինալից 2020 թ․ օգոստոսի 8-ին. Վերցված է 2019 թ․ փետրվարի 13-ին.
  56. ↑ Dean, James (2015 թ․ դեկտեմբերի 29). «ISS space flowers may need some help from 'Martian'». Florida Today. Վերցված է 2017 թ․ ապրիլի 19-ին.
  57. ↑ Smith, Steve (2015 թ․ օգոստոսի 10). «'Outredgeous' Red Romaine Lettuce, Grown Aboard The International Space Station, To Be Taste-Tested By Astronauts». Medical Daily. Pulse. Վերցված է 2017 թ․ ապրիլի 19-ին.
  58. ↑ «Oasis Series Growth Chambers | astrobotany.com» (ամերիկյան անգլերեն). 2020-11-21. Վերցված է 2022-10-16-ին.
  59. ↑ NASA/Marshall Space Flight Center (1973-01-01), Plant Growth/Plant Phototropism - Skylab Student Experiment ED-61/62, Վերցված է 2022-10-16-ին
  60. ↑ Wolverton, B. C.; Johnson, Anne; Bounds, Keith (1989-09-15). Interior Landscape Plants for Indoor Air Pollution Abatement (Report) (անգլերեն).
  61. ↑ Ivanova, T.N.; Bercovich, Yu.A.; Mashinskiy, A.L.; Meleshko, G.I. (1993 թ․ օգոստոս). «The first 'space' vegetables have been grown in the 'SVET' greenhouse using controlled environmental conditions». Acta Astronautica. 29 (8): 639–644. Bibcode:1993AcAau..29..639I. doi:10.1016/0009-4576(93)90082-8. PMID 11541646.
  62. ↑ Ivanova, Tanya; Sapunova, Svetlana; Kostov, Plamen; Dandolov, Ivan (2001). «First successful space seed-to-seed plant growth experiment in the SVET-2 Space Greenhouse in 1997» (PDF). Aerospace Research in Bulgaria. 16: 12–23. Bibcode:2001ARBl...16...12I.
  63. ↑ Ueda, Junichi; Miyamoto, Kensuke; Yuda, Tomokazu; Hoshino, Tomoki; Sato, Keiko; Fujii, Shuhei; Kamigaichi, Shigeki; Izumi, Ryutaro; Ishioka, Noriaki; Aizawa, Sachiko; Yoshizaki, Izumi; Fukui, Keiji; Fukui, K (2000). «STS-95 space experiment for plant growth and development, and auxin polar transport». Biological Sciences in Space. 14 (2): 47–57. doi:10.2187/bss.14.47. PMID 11543421.
  64. ↑ «Space Rose Pleases the Senses». Spinoff 2002. 2002 թ․ հունվար.
  65. ↑ «NASA - Biomass Production System (BPS) fact sheet». www.nasa.gov (անգլերեն). Վերցված է 2022-10-16-ին.(չաշխատող հղում)
  66. ↑ «NASA - ADVANCED ASTROCULTURE (ADVASC) fact sheet (11/01)». www.nasa.gov (անգլերեն). Վերցված է 2022-10-16-ին.
  67. ↑ Phillips, Tony (2013 թ․ մայիսի 6). «Glow-in-the-Dark Plants on the ISS». NASA Science. Արխիվացված է օրիգինալից 2020 թ․ հունվարի 8-ին. Վերցված է 2019 թ․ փետրվարի 13-ին.
  68. ↑ Administrator, NASA (2013-06-07). «Getting to The Root of Plant Growth Aboard The Space Station». NASA (անգլերեն). Արխիվացված է օրիգինալից 2019 թ․ ապրիլի 23-ին. Վերցված է 2022-10-16-ին.
  69. ↑ Kovo, Yael (2015-02-23). «Plant Signaling (STS-135)». NASA. Վերցված է 2022-10-16-ին.
  70. ↑ Heiney, Anna (2019-04-09). «Growing Plants in Space». NASA. Վերցված է 2022-10-16-ին.
  71. ↑ «VEGGIE - NASA Science». science.nasa.gov (ամերիկյան անգլերեն). 2023 թ․ հունիսի 15. Վերցված է 2024-06-07-ին.
  72. ↑ «ECOSTRESS». NASA Jet Propulsion Laboratory (JPL) (ամերիկյան անգլերեն). Վերցված է 2022 թ․ նոյեմբերի 5-ին.
  73. ↑ NASA's New Space 'Botanist' Arrives at Launch Site։ NASA։ 17 April 2018։
  74. ↑ "Space Moss" in: Keeter, Bill (2019 թ․ սեպտեմբերի 6). «ISS Daily Summary Report – 9/06/2019». NASA.
  75. ↑ Vinayak, Vandana (2022). «Algae as sustainable food in space missions». Biomass, Biofuels, Biochemicals. էջեր 517–540. doi:10.1016/b978-0-323-89855-3.00018-2. ISBN 978-0-323-89855-3.
  76. ↑ Halstead, T W; Dutcher, F R (1987 թ․ հունիս). «Plants in Space». Annual Review of Plant Physiology. 38 (1): 317–345. doi:10.1146/annurev.pp.38.060187.001533. PMID 11538459.
  77. ↑ Macek, Emma (2022 թ․ հունիսի 24). «Plants in Space». CALS Magazine.
  78. ↑ Bauer, Meredith (2024 թ․ փետրվարի 8). «UF/IFAS plants grown in space flown home». News.
  79. ↑ «Vegie» (PDF). NASA Facts.
  80. ↑ «Plant Experiment Veg-03 H Initiated on Space Station». Global People Daily News. 2019 թ․ մարտի 12.
  81. ↑ «NASA Astronaut Paints a Picture of Success Growing Plants in Space». Technology.org (Press release). NASA. 2021 թ․ ապրիլի 28.
  82. ↑ «Flight Engineer Shannon Walker tends to plants - NASA» (Press release). NASA. 2021 թ․ հունվարի 14.
  83. ↑ Lockhart, Leejay (2021 թ․ փետրվարի 26). «Seed Film Brings New Way to Grow Plants in Space» (Press release). NASA.
  84. ↑ «Constant Gardening on the Space Station - NASA» (Press release). NASA. 2021 թ․ ապրիլի 28.
  85. 1 2 Ciotola, Mark (2024 թ․ փետրվարի 13). «Plant Space Research Update». SustainSpace.
Ստացված է «https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=Բույսերը_տիեզերքում&oldid=10973231» էջից