Aarlen

	Aarlen; Arlon
	De Sint-Donatustsjerke op 'e Knipchen-heuvel yn it sintrum fan Aarlen
	Symboalen
	Bestjoer
Lân	Belgje
Provinsje	Lúksemboarch
Arrondissemint	Aarlen
	Sifers
Ynwennertal	31.492 (2025)
Oerflak	118,64 km²
Befolkingsticht.	264,51 ynw./km²
Hichte	410 m
	Oar
Stifting	Romeinske tiid as Orolaunum
Postkoade	6700, 6704, 6706
Netnûmer	063
	Gemeente Aarlen yn Lúksemboarch
	Kaart gemeentegebiet
	Offisjele webside
	www.arlon.be
	Kaart
	; Lokaasje fan Aarlen yn Belgje

Aarlen (Frânsk en offisjeel: Arlon, Lúksemboarchsk: Arel, Waalsk: Årlon) is de haadstêd fan 'e Belgyske provinsje Lúksemboarch (Luxembourg).

Skiednis

Oarsprong

Foar de Romeinske oermastering fan Galje waard it grûngebiet fan Aarlen en in grut gebiet yn it súdeasten bewenne troch de Trevery, in Keltyske stamme. De befolking paste har relatyf maklik oan 'e Romeinske kultuer oan. It tal en de kwaliteit fan 'e byldhoude stiennen en monuminten dy't yn 'e omkriten opgroeven binne, litte sjen dat de vicus (delsetting) Orolaunum al gau in hannels- en bestjoerssintrum fan 'e Romeinske beskaving waard. De Germaanske ynfallen fan 'e 3e iuw makken in ein oan dy iere foarútgong, nettsjinsteande de ferdigeningsmuorren dy't op 'e Knipchen-heuvel boud wiene om it plak te beskermjen.

Midsiuwen

Yn it grutste part fan 'e midsiuwen makke de befolking noch altyd gebrûk fan 'e iere gebouwen, lykas de termen (badhûzen). Yn 1006 boud Walram I fan Limburch, greve fan Aarlen, in kastiel op 'e Knipchen-heuvel yn it sintrum fan 'e stêd.

Mei hartoch Walram I, begûn in grevedynasty fan Aarlen. Sûnt 1226 kaam Aarlen yn hannen fan 'e greven fan Lúksemboarch. Yn 'e 13e iuw waard by Aarlen yn Clairefontaine de iennige sistersjinzerske abdij foar nonnen yn 'e regio boud. In soad famyljeleden fan it Lúksemboarchske grevehûs waarden dêr troch de iuwen hinne byset. Yn 1794 waard de abdij troch Frânske revolúsjonêre troepen plondere en folslein ferneatige.

15e oant 18e iuw

It hartochdom Lúksemboarch sels, dêr't Aarlen ûnder foel, waard yn 1441 ûnder Filips de Goede in part fan 'e Boergondyske Nederlannen. Nei't Karel V yn 1556 syn ryk oerdroech oan syn soan Filips II fan Spanje, briek der in ûnrêstige tiid oan foar de hiele regio mei oanhâldende oarloggen tusken Frankryk, Spanje en de Súdlike Nederlannen. Yn 1558 waard hast de helte fan 'e stêd, ynklusyf it kastiel, ferneatige troch de Frânske troepen fan Frâns fan Guise.

Yn 'e 17e iuw bouden kapusynske muontsen in kleaster op 'e ruïnes fan it kastiel en de Frânsen fersterken de ferdigeningsmuorren neffens de ûntwerpen fan Vauban. In tafallige brân ferneatige yn 1785 op 'e nij in grut part fan 'e stêd.

Op 9 juny 1793 stienen de Frânske revolúsjonêre troepen flak bûten Aarlen foar de Eastenrikers oer. De Frânsen kamen as oerwinners út de striid en namen de stêd oer fan it Eastenryksk bestjoer. Hja ferjoegen de kapusynske muontsen en brûkten harren kleaster as hospitaal. De Sint-Donatustsjerke op 'e Knipchen-heuvel en de kleastergong foarmje de kearn fan it eardere kleaster.

19e en 20e iuw

Yn juny 1815, nei de nederlaach fan Napoleon yn 'e Slach by Waterloo, kaam Aarlen wer ûnder it bestjoer fan it hartochdom Lúksemboarch. Troch it Ferdrach fan Londen yn 1839 waard it hartochdom folslein soeverein as gruthartochdom. Dêrby waard it geografysk gruttere westlike part fan it hartochdom — de provinsje Lúksemboarch, ynklusyf de stêd Aarlen — oan it nij oprjochte Keninkryk Belgje jûn.

Aarlen wie ien fan 'e earste slachtoffers fan 'e Dútske ynvaazje yn 1914; op 26 augustus waarden yn Aarlen 121 finzenen út Rossignol eksekutearre op bevel fan kolonel Richard Karl von Tessmar. Ek by de ynfal fan 'e Dútsers yn 1940 wie Aarlen wer ien fan 'e earste plakken dy't troch de Dútsers oermastere waarden. Aarlen waard ferdigene troch Frânske troepen, mar dy wiene net yn steat om de Dútske opmars op te kearen.

Aarlen hjoed-de-dei

Om't Aarlen hiel ticht by de grins mei it Gruthartochdom Lúksemboarch leit, is de stêd trochgien mei útwreidzjen mei nije wenwiken en ferskillende yndustryterreinen. In soad ynwenners stekke alle dagen de grins oer om yn it Gruthartochdom te wurkjen. Alle ynternasjonale sneltreinen meitsje in stop yn Aarlen, om't Aarlen it lêste Belgyske stasjon is foar it einstasjon yn Lúksemboarch-Stêd.

It besjen wurdich

De Sint-Donatustsjerke stiet op 'e Knipchen-heuvel, it plak dêr't earder it midsiuwske kastiel fan de greven fan Aarlen en it lettere kapusiner kleaster stien hawwe. De 17e-iuwske kleastergong is foar in part bewarre bleaun.
De Place des Fusillés (Plein fan 'e Fusillearden) is in plak fan betinking yn it sintrum fan de stêd, mei in grutte obelisk en in ingel. It monumint is oprjochte ta neitins oan 'e 121 boargers dy't dêr op 26 augustus 1914 troch de Dútske besetter eksekutearre waarden.
In stikje fierderop markearret by it fiadukt in stiennen krús mei in tekst it krekte plak fan 'e eksekúsje.
De Sint-Martinustsjerke (Église Saint-Martin) is in grut, neogoatysk tsjerkegebou út it begjin fan 'e 20e iuw (boud tusken 1907 en 1914) mei in toer fan 97 meter heech.
De romaansk-byzantynske Hillich Herttsjerke (Église Sacré-Coeur) waard yn 1855 boud foar de Jezuïten.
Yn it sintrum fan Aarlen stiet de âldste synagoge fan Belgje. It gebou is ûntwurpen yn in romaansk-byzantynske styl.

Musea

It Argeologysk Museum (Musée Archéologique) hat ien fan 'e rykste kolleksjes fan Gallo-Romeinske keunst yn Jeropa. It stiet benammen bekend om syn grutte samling Romeinske grêfmonuminten en byldhouwurken dy't yn de omjouwing opgroeven binne en dy't it deistich libben út dy tiid sjen litte.

Gaspard-Museum (Musée Gaspard) is ûnderbrocht yn in 19e-iuwsk hearehûs en hat de lokale keunst en skiednis as tema. It museum toant û.o. in kolleksje fan 'e bruorren Gaspard (in byldhouwer en in fotograaf) en it ferneamde 16e-iuwske retabel fan Fexhe-le-Haut-Clocher.

Omjouwing

De ruïnes fan 'e Abdij fan Clairefontaine lizze in pear kilometer bûten it sintrum, tichteby de grins mei Lúksemboarch. Under de 19e-iuwske kapel is de 13e-iuwske krypt mei de tombe fan grevinne Ermesinde te besichtigjen.

Plakken yn 'e gemeente

Deelgemeenten

#	Namme	Oerflak (km²)	Ynwennertal (2025)	Ynw./km²
1	Aarlen	8,94	16.970	1.899
2	Autelbas-Barnich	24,16	2.613	108
3	Heinsch	39,07	5.757	147
4	Bonnert	17,81	4.770	268
5	Guirsch	8,32	263	32
6	Toernich	20,77	1.059	51

Oare plakken

Befolkingsûntwikkeling

Befolkingsûntwikkeling fan 'e gemeente Aarlen (ynklusyf de yn 1977 fusearre gemeenten)
Jier	1831	1846	1856	1866	1880	1890	1900	1910	1920	1930	1947
Ynwennertal	8.003	10.981	11.088	11.182	12.875	14.078	16.478	18.793	17.612	17.780	17.387
Groei	—	+37,2%	+1,0%	+0,8%	+15,1%	+9,3%	+17,0%	+14,0%	-6,3%	+1,0%	-2,2%
Jier	1961	1970	1981	1990	2000	2010	2020	2025
Ynwennertal	20.412	22.707	22.279	23.325	24.791	27.763	30.081	31.492
Groei	+17,4%	+11,2%	-1,9%	+4,7%	+6,3%	+12,0%	+8,4%	+4,7%

Polityk

Boargemasters fan Aarlen wiene:

Pierre Hollenfeltz
1880-1901 : Joseph Netzer
1901-1921 : Numa Ensch-Tesch
1921-1949 : Paul Reuter
1949-1958 : Jules Massonnet
1958-1976 : Charles Simon
1977-1988 : Jean Goffinet
1989-1992 : Guy Larcier
1993-1994 : Jean Goffinet
1995-2006 : Guy Larcier
2007-2012 : Raymond Biren
2013-... : Vincent Magnus

Keppeling om utens

(fr) Offisjele webstee Aarlen

Boarnen, noaten en referinsjes

Boarnen, noaten en/as referinsjes:

De skiednis is in oersetting fan 'e Ingelsktalige Wikipedyside; sjoch foar de bewurkingsskiednis: en:Arlon

Wikimedia Commons

Ofbylden dy't by dit ûnderwerp hearre, binne te finen yn de kategory Arlon fan Wikimedia Commons.