Vai al contenuto

Leonhard Euler

De Vichipedie, la enciclopedie libare dute in marilenghe.
Leonhard Euler


Leonhard Euler, cuadri di Jakob Emanuel Handmann

Nazionalitât Svuizare
Date di nassite 15 Avr 1707
Lûc di nassite Basilea
Date di muart 18 Set 1783
Lûc di muart Sant Pieriburc
Ativitât Matematic e fisic


Oparis principâls Formule di Euler, Identitât di Euler, Relazion di Euler par i poliedris
Un dai plui grancj matematics de storie

Leonhard Euler (Basilea, 15 di Avrîl dal 1707Sant Pieriburc, 18 di Setembar dal 1783) al è stât un matematic e fisic sviuizar. Considerât un dai plui impuartants e feconds sienziâts de storie de matematiche e de sience moderne, al à dât contributs fondamentâi te analisi matematiche, te teorie dai numars, te gjeometrie, te mecaniche, te astronomie, te otiche e te teorie dai grafs.

Prims ans e formazion (Basilea)

[cambie | modifiche il codiç]
Un biliet di bancje di10 francs svizars cun Leonhard Euler (doprâts dal 1976 al 1995) Euler al è il plui famôs matematic svuizar

Leonhard Euler al è nassût a Basilea, te Svuizare, fî di Paul Euler, un pastôr calvinist, e di Marguerite Brucker. Pôc daspo’ de so nassite, la famee e si è spostade a Riehen, dulà che Euler al à passât la so infanzie. So pari, che al veve une buinissime cussience de matematiche par vê seguît lis lezions di Jakob Bernoulli, al à stuzicât la curiositât dal zovin Leonhard par lis siencis esatis.

In tal 1720, a dome 13 ans, Euler al è jentrât te Universitât di Basilea. Li al à atirât la atenzion dal celebri matematic Johann Bernoulli, che al à ricognossût il so talent straordinari e al à scomençât a vuidâ i siei studis privatamentri di domenie in tal dopomisdì. Intal 1723 Euler al à otignût la lauree in filosofie e, par volentât dal pari, al varve di studiâ teologie e ebraic, ma Johann Bernoulli al è rivât a convinsi Paul Euler a lassâ che il fî si dedicâs interamentri a la matematiche.

Le cjatedre a San Pieriburc (1727–1741)

[cambie | modifiche il codiç]
Bôl di pueste jessût tal 1957 in Union Sovietiche par celebrâ i 250angs de nassite di Euler

In tal 1727, su invît dai fîs di Bernoulli (Daniel e Nicolas), Euler al si è trasferît a Sân Pieroborco, te Imperial Academie des Siencis de Russie. Li al è deventât professôr di fisiche e, in tal 1731, al è avanzât te cjadre di matematiche.

In chest periodi rûs, Euler al à fat des scuviertis fondamentâls e al à scomençât a publicâ une cuantitât incalcolabîl di memorîs scientifichis. In tal 1735 al à patît un grâf probleme di salût (une fiere fuarte), che insiemit al grant impegn visual par la cartografie e i studis astronomics, lu à puartât a pèrdi scuasit completamentri la viste dal voli di diestre.

Il periodi a Berlin (1741–1766)

[cambie | modifiche il codiç]

In chel stès an (1741), viers la instabilitât politiche te Russie, Euler al à acetât la ufierte dal re Federic II di Prussie e al si è spostât te Academie des Siencis di Berlino, dulà che al è restât par 25 ans. In tal periodi di Berlin al à scrit plui di 380 articuis e al à publicât i siei tratâts plui famôs, come la Introductio in analysin infinitorum (1748) e lis Institutiones calculi differentialis (1755).

Malgrât la so grandiose produzion, i rapuarts cul re Fidrî II no jerin facîls: il sovran al prediligjeve i filosofs e la culture francese (come Voltaire), cjalant Euler come un om di sience masse stratignût e póc "salottier".

La tornade a San Pieriburc e la cecitât (1766–1783)

[cambie | modifiche il codiç]
Ritrat di Euler fât da Emanuel Handmann. Si puès notâ che al timp Euler al jere uarp tal voli diestri. Ma chest nol à impedît a Euler di continuâ la sô ativitât cun sucès.

In tal 1766, acetant l'invît de imperadore Catine la Grande, Euler al è tornât a San Pieriburc. Poc timp daspò de so tornade, une cataratte tal vues di çampe lu à puartât a une cjecitât scuasit totâl.

Cundut de pèrdite de viste, la memorie prodigjose di Euler e la so capacitât di calcul mentâl a li an permetût di continuâ il so lavôr. Dictant lis sôs scoperte ai siei fîs e ai siei colaboradôrs, Euler al à prodot in chest ultin periodi plui de metât de so racuelte scientifiche.

Al è muart di un atàc apopletic ai 18 di Setembar dal 1783 te so cjase di San Pieriburc, intant che al discureve cun coleghis de orbite dal planet Uran, scuviert di pôc.

Contributs te matematiche e te fisiche

[cambie | modifiche il codiç]

Euler al à tocjât e redefinît scuasit ducj i ciamps de matematiche pûre e aplicade:

  • Notazion matematiche: Al è stât il prin a introdusi e popularizâ simbols modernis d'ûs comun:

f(x) par indicâ une funzion di x.

e par la base dai logaritms naturâi (cognossût ancje come "numar di Euler").

i par la unitât imagjinarie (\sqrt{-1}).

\pi par il rapuart tra la circonference e il diametri dal cercli.

\Sigma par indicâ la sumatorie.

  • Analisi matematiche: Al à disvilupât la teorie des serie di potencis, la estension dal concet di logaritm ai numars conpless e il calcul variazionâl.
  • Identitât di Euler: Al à scuviert la celebri formule e^{i\pi} + 1 = 0, considerade une des formulis plui elegjantis de matematiche parcè che e met insiemit leicimant cincdes costantis fondamentâls (e, i, \pi, 1 e 0).
Mape di Königsberg cun i sièt ponts in evidence
  • Teorie dai grafs: Intal 1736 al à risolt il famôs Problem dai siet ponts di Königsberg, ponint lis primis lidrîs par la nassite de teorie dai grafs e de topologie.
  • Mecaniche e astronomie: Al à formulât lis ecuazions di Euler par la dinamiche dai flûids e al à perfezionât i calculs par lis orbitis dai planetis e de Lune.


Oparis principalis

[cambie | modifiche il codiç]
Tombe di Euler

Jenfri lis principâls publicazions di Leonhard Euler si cjatin:

  • Mechanica sive motus scientia analytice exposita (1736) – Tratât fondamentâl di mecaniche analitiche.
Ilustrazion dai "Acta Eruditorum* - II gjeometrie
  • Introductio in analysin infinitorum(1748) – Tesi de analisi matematiche moderne e de concetualizazion des funzions.
Ilustrazion dai "Acta Eruditorum" - III fisiche , 1755
  • Institutiones calculi differentialis (1755) – Opare mestri sul calcul diferenziâl.
  • Institutiones calculi integralis (1768–1770) – Tratât in trê volums sul calcul integrâl.
  • Lettres à une princesse d'Allemagne (1768–1772) – Racuelte di cjartis di divulgazion scientifiche e filosofiche indrezzadis a la nepota dal re di Prussie.
  • Vollständige Anleitung zur Algebra (1770) – Un dai prims e plui clârs manualis di algjebris elementâr.

Bibliografie

[cambie | modifiche il codiç]
  • Emil A. Fellmann, Leonhard Euler, Basilea, Birkhäuser, 1995.
  • Ronald S. Calinger, Leonhard Euler: Mathematical Genius in the Enlightenment, Princeton, Princeton University Press, 2016.
  • William Dunham, Euler: The Master of Us All, Washington, Mathematical Association of America, 1999.
  • C. Edward Sandifer, The How Services of Leonhard Euler, Washington, Mathematical Association of America, 2007.

Leams esternis

[cambie | modifiche il codiç]