Edukira joan

San Frantzisko (Kalifornia)

Aldatu loturak
Wikipedia, Entziklopedia askea
(«San Francisco» orritik birbideratua)
San Frantzisko
San Francisco
charter city and county (en) Itzuli
Administrazioa
Estatu burujabe Ameriketako Estatu Batuak
Estatua Kalifornia
AlkateaDaniel Lurie
Izen ofizialaSan Francisco
Yerba Buena
Jatorrizko izenaSan Francisco
Posta kodea94102, 94103, 94104 eta 94105
FIPS kodea06-67000
Geografia
Koordenatuak37°46′30″N 122°25′10″W / 37.775°N 122.4194°W / 37.775; -122.4194
Mapa
Azalera600,592202 km²
Altitudea30 m eta 52 ft
MugakideakSausalito, Richmond, Alameda, Brisbane eta Daly City
Demografia
Biztanleria873.965 (2020ko apirilaren 1a)
Dentsitatea1.455 bizt/km²
Etxebizitzak362.141
Informazio gehigarria
Sorrera1776ko ekainaren 29a, 1776 eta 1850eko irailaren 9a
Telefono aurrizkia415, 628
Hiri senidetuakZürich, Abidjan, Burgas, Caracas, Sydney, Tesalonika, Taipei, Cork, Haifa, Ho Chi Minh Hiria, Manila, Osaka, Seul, Shanghai, Vladivostok, Addis Abeba, Asis, Bangalore, Bukarest, Caltagirone, Valparaíso, Napoli, Alassio, Belém, Lisboa, Amman, Lurmutur Hiria, Krakovia, Ischia, Paris, Kiel, Bartzelona, Callao eta Guiyang
Hizkuntza ofizialaingeles, gaztelania, txinera, filipinera eta vietnamera
sf.gov eta sf.gov

San Frantzisko[1] (ingelesez: City and County of San Francisco) Ameriketako Estatu Batuetako mendebaldeko hiri eta konderria da, Kalifornia estatuko erdi-mendebaldean, San Frantziskoko badia eta Ozeano Barearen arteko penintsula batean dagoena[2]. Kaliforniako laugarren hiririk jendetsuena da, Los Angeles, San Diego eta San Joseren atzean; 2013an, hiriak 837.442 biztanle zituen[3], baina metropoli eremuak 4,5 milioi biztanle ditu eta San Jose-San Frantzisko-Oakland eremuak, 8,5 milioi inguru.

Ehunka film eta telesail grabatu dira San Frantziskoko kaleetan, eta munduko zubirik ospetsuenetako bat dago bertan, Golden Gate gorrixka. San Frantziskoko auzo famatuenek ezaugarri eta pertsonalitate bereziak dituzte eta haietan kultura aniztasuna arnasten da. Haight Ashbury auzoan hippie mugimendua sortu zen; Chinatown auzoan, Asiatik kanpoko komunitate txinatarrik handiena eta Estatu Batuetako zaharrena biltzen da; Castro auzoa, berriz, historiako lehen gay auzoa da eta bertan sortu zuten ostadarraren bandera ezaguna.[4]

Jatorri mexikarreko Lowriderra kultura mugimendu adierazgarria hemen sortu zen. Auto zaharrak aldatu eta moldatu egiten dituzte.[4]

San Frantziskoko badiaren erdian Alcatrazeko kartzela aski ezaguna dago. AEBetako kartzelarik seguruena izan zena 1934an eraiki eta 1963 itxi zuten.[4]

Geografia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Klima

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

San Frantziskok uda freskoko klima mediterraneoa du, Csb Köppen klima sailkapenaren arabera.

    Datu klimatikoak (San Frantzisko —erdigunea—, 1981-2010)    
 Hila   Urt   Ots   Mar   Api   Mai   Eka   Uzt   Abu   Ira   Urr   Aza   Abe   Urtekoa 
Erregistraturiko tenperatura maximoa (°C) 26 27 30 34 38 39 39 37 38 39 30 24 39
Batez besteko tenperatura maximoa (°C) 14 16 17 18 19 20 20 21 22 21 18 15 18.4
Batez besteko tenperatura minimoa (°C) 8 9 10 10 11 12 13 13 13 12 10 8 10.8
Erregistraturiko tenperatura minimoa (°C) -2 -1 1 4 6 8 8 8 8 6 3 -3 -3
Pilatutako prezipitazioa (mm) 114 113 83 37 18 4 0 2 5 28 80 116 600.2
Prezipitazio egunak (≥ 0.01 in) 11.7 11.1 11.0 6.5 3.8 1.5 .3 1.0 1.7 3.9 8.9 11.6 73
Eguzki orduak 185.9 207.7 269.1 309.3 325.1 311.4 313.3 287.4 271.4 247.1 173.4 160.6 3061.7
Iturria: http://www.nws.noaa.gov/climate/xmacis.php?wfo=mtr NOAA

Historia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Demografia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2020ko Ameriketako Estatu Batuetako erroldaren arabera 873.965 biztanle zeuden. Batez besteko adina 38,2 urtekoa zen, 38,1 urtekoa gizonezkoen artean eta 38,3 urtekoa emakumezkoen artean. Biztanleen % 13,0 18 urtetik beherakoak ziren eta % 16,3 65 urtetik gorakoak. 100 emakumeko, 104,3 gizon zeuden, eta 18 urtetik gorako 100 emakumeko, 104,4 gizon zeuden adin-talde horretan.[13][14]

BiztanleriaUrtea0200.000400.000600.000800.0001.000.00018301860189019201950198020102040Biztanleria Datu hauek Wikimedia Commonsetik eskuratu dira, AEBko Errolda Bulegotik (U.S. Census Bureau). Grafikoa hemen alda daiteke. Azken 5 urteak (2021-2025) estimazioak dira; gainerakoak errolda historikoetatik datoz, hamarkada bakoitzean egiten direnak.

Biztanleria-piramidea 2020
Guztira: 446.144 gizon, 427.821 emakume
%GizonakAdinaEmakumeak%
1.73
 
85+
 
3.03
1.65
 
80-84
 
2.32
2.34
 
75-79
 
2.93
3.95
 
70-74
 
4.55
4.93
 
65-69
 
5.16
5.58
 
60-64
 
5.46
6.26
 
55-59
 
5.62
6.63
 
50-54
 
5.85
6.62
 
45-49
 
6.02
7.07
 
40-44
 
6.52
9.50
 
35-39
 
8.58
12.19
 
30-34
 
11.46
11.28
 
25-29
 
11.38
5.94
 
20-24
 
6.54
3.45
 
15-19
 
3.60
3.43
 
10-14
 
3.47
3.48
 
5-9
 
3.50
3.97
 
0-4
 
4.01
Iturria: Datu hauek AEBko Errolda Bulegotik (U.S. Census Bureau) eskuratu dira, 2020ko zentsutik (DHC, P12 taula)[15]

Arraza eta etnizitatea

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2020ko Ameriketako Estatu Batuetako erroldaren arabera, udalerrian 873.965 biztanle zeuden. Herritarren % 15,6 hispano edo latinoa zen, edozein arrazakoak[oh 1]. Ez-hispanoen artean % 46,3 zuria zen, lekuko biztanleria osoaren % 39,1[oh 2]; % 6,1 beltza edo afroamerikarra zen, lekuko biztanleria osoaren % 5,2; % 39,9 asiarra zen, lekuko biztanleria osoaren % 33,7; % 6,2 bi arraza edo gehiago zen, lekuko biztanleria osoaren % 5,2; % 0,2 amerindiarra edo Alaskako natiboa zen, lekuko biztanleria osoaren % 0,2; % 0,4 Hawaiiko edo Ozeaniako uharteetakoa zen, lekuko biztanleria osoaren % 0,4; eta % 0,9 bestelako arraza bat zen, lekuko biztanleria osoaren % 0,7.[oh 3][16]

Arraza/etnia
Etnizitatea
2000
85,9 %
14,1 %
2010
84,9 %
15,1 %
2020
84,4 %
15,6 %
Ez-hispanoa edo ez-latinoa Hispanoa edo latinoa
Arraza (ez-hispanoak)
2000
49,7 %
7,8 %
30,8 %
6,5 %
2010
49,4 %
6,8 %
38,9 %
2020
46,3 %
6,1 %
39,9 %
6,2 %
Zuria Beltza edo afroamerikarra Asiarra Bi arraza edo gehiago Amerindiarra edo Alaskako natiboa Hawaiiko edo Ozeaniako uharteak Bestelako arraza bat

Jatorria

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Jaioterriari dagokionez, biztanleen % 40,5 estatu berean jaiotakoak, % 23,1 beste estatu amerikar batean jaiotakoak eta % 34,0 atzerrian jaiotakoak (atzerritarrak) ziren.[oh 4] Atzerritarren artean, % 62,6 AEBko herritar naturalizatuak ziren eta % 37,4 ez ziren herritarrak. Jatorriari erreparatuta, atzerritarren gehiengoa Asian jaiotakoa zen (% 64,2, biztanleria osoaren % 21,9); ondoren Latinoamerikan (% 18,5, % 6,3), Europan (% 12,5, % 4,3), Ipar Amerikan (% 1,9, % 0,7), Afrikan (% 1,8, % 0,6) eta Ozeanian (% 1,1, % 0,4).[oh 5][17]

Jaioterria eta jatorria
Jaioterria
40,5 %
23,1 %
34,0 %
Estatu berean Beste estatu batean Beste (Puerto Rico, e.a.) Atzerrian
Atzerritarren herritartasun-egoera
62,6 %
37,4 %
Naturalizatua Ez-herritarra
Atzerriko jatorria, kontinentea
64,2 %
18,5 %
12,5 %
Asia Latinoamerika Europa Ipar Amerika Afrika Ozeania

Etxebizitza eta etxeguneak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Udalerrian 406.628 etxebizitza zeuden, horietatik % 91,4 okupatuta eta % 8,6 hutsik.[18] Okupatutako etxebizitzen artean, % 34,1 jabeek okupatutakoak ziren eta % 65,9 errentan hartutakoak.[14] Udalerrian 371.851 etxegune zeuden guztira, horietatik % 46,5 familia-etxeguneak ziren eta % 53,5 familiarik gabekoak. Familia-etxeguneen artean, % 72,8 ezkondutako bikoteek osatzen zituzten eta % 27,2 bestelako familia motek. Familiarik gabeko etxeguneen artean, % 67,7 pertsona bakarrik bizi ziren eta % 32,3 beste norbaitekin, ahaiderik gabe.[19] Talde-bizilekuetan bizi ziren 27.892 pertsona (biztanleria osoaren % 3,2); horietatik 1.292 zuzentze- eta gazte-egoitzetan eta 6.486 unibertsitateko ikasleen egoitzetan bizi ziren.[18]

406.628etxebizitza
371.851okupatuak
27.892talde-bizilekuetan

Etxebizitzak

126.924
244.927
34.777
Jabetzan (126.924) Alokairuan (244.927) Hutsik (34.777)

Etxegune motak

125.821
31.314
134.734
64.205
Ezkondutako bikotea (125.821) Gizon-burua (ezkontiderik gabe) (15.777) Emakume-burua (ezkontiderik gabe) (31.314) Bakarrik bizi (134.734) Beste norbaitekin (64.205)

Talde-bizilekuetako biztanleria

6.486
20.046
Zuzentze- eta gazte-egoitzak (1.292) Unibertsitateko egoitzak (6.486) Egoitza militarrak (68) Beste (20.046)

Hezkuntza-maila

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

25 urtetik gorako biztanleen artean, % 89,0k batxilergo-titulua edo goragokoa zuten, % 60,3k unibertsitate-gradua edo goragokoa zuten eta % 25,4k graduondoko titulua (masterra, titulu profesionala edo doktoretza) zuten.[20]

Ekonomia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
San Frantziskoko negozio eta finantza auzoa, Alcatrazetik ikusita.

Merkataritza eta finantza gune guztiz garrantzitsua, eta Estatu Batuetako zortzigarren portua da, badia oso ondo babestuta baitago. Garia, garagarra, kotoia, petrolioa eta tresneria mekanikoak eta elektrikoak esportatzen dira portutik eta zeta, kafea, tea, kakaoa eta azukre kanabera inportatzen, Ekialde Urrunetik eta Hego Amerikatik batez ere.

Industriak ere (petrolio findegiak, kimika industria, tresneria elektrikoa eta mekanikoa, ontziolak, ehungintza, janari industria) eragin handia du hiriko ekonomian.

Errenta

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Etxeguneen errenta mediana 140.970 $ zen, eta familiena, 171.141 $. Per capita errenta 92.289 $ zen. Biztanleriaren % 11,2 pobrezia-atalasetik behera zegoen.[21] Etxeguneen artean, % 4,7k 10.000 $ baino gutxiagoko errenta zuten, eta % 36,5k 200.000 $ edo gehiagoko errenta zuten.[22]

140.970 $etxegunearen errenta mediana
171.141 $familiaren errenta mediana
92.289 $biztanleko errenta
% 11,2pobrezian

Etxeguneen errenta banaketa

% 8,1
% 7,4
% 6,1
% 11,2
% 36,5
< 10.000 $ — % 4,7 (17.200) 10.000-14.999 $ — % 4,2 (15.436) 15.000-19.999 $ — % 2,5 (9.043) 20.000-24.999 $ — % 2,2 (7.985) 25.000-29.999 $ — % 1,9 (7.042) 30.000-34.999 $ — % 2,1 (7.466) 35.000-39.999 $ — % 1,4 (5.111) 40.000-44.999 $ — % 1,9 (6.798) 45.000-49.999 $ — % 1,9 (7.025) 50.000-59.999 $ — % 3,0 (11.098) 60.000-74.999 $ — % 4,9 (17.690) 75.000-99.999 $ — % 8,1 (29.441) 100.000-124.999 $ — % 7,4 (26.785) 125.000-149.999 $ — % 6,1 (22.267) 150.000-199.999 $ — % 11,2 (40.910) ≥ 200.000 $ — % 36,5 (132.673)

Argazkiak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sanfrantziskotar ospetsuak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Herri eta hiri senidetuak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

San Frantzisko ondorengo herri eta hiriekin senidetuta dago:

Oharrak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  1. ↑ Hispano edo latinoek edozein arrazatakoak izan daitezke.
  2. ↑ Bigarren ehunekoa lekuko biztanleria osoaren gainean kalkulatuta daude, ez soilik hispano ez direnen taldearen gainean. Hispanoak edozein arrazakoak izan daitezke.
  3. ↑ Arraza-kategoria hauek Ameriketako Estatu Batuetako Zentsu Bulegoak eta Kudeaketa eta Aurrekontu Bulegoak (OMB) ezarritako sailkapen administratiboak dira, ez sailkapen zientifikoak.
  4. ↑ Puerto Ricon jaiotakoak eta atzerrian edo AEBko uharte-eremuetan guraso estatubatuarren seme-alaba gisa jaiotakoak jatorriz estatubatuartzat hartzen dira, eta ez dira atzerrian jaiotakotzat zenbatzen.
  5. ↑ Lehen ehunekoa atzerrian jaiotako biztanleriaren gainean kalkulatuta dago; bigarrena, parentesi artean, udalerriko biztanleria osoaren gainean.

Erreferentziak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  1. ↑ Euskaltzaindia. (2012-05-25). 170. araua: Amerikako toponimia. .
  2. ↑ San Francisco Global.britannica.com
  3. ↑ Annual Estimates of the Resident Population Factfinder2.census.gov
  4. 1 2 3 «San Frantziskoko kale aldapatsuetan gora, gaur, "Vascos por el Mundo" saioan» EITB Euskal Irrati Telebista 2021-08-20 (kontsulta data: 2022-03-14).
  5. 1 2 San Francisco Historical Timeline Sfgov.org
  6. ↑ K. MALDETTO: The Discovery of San Francisco Bay (1542-1769) Foundsf.org
  7. ↑ A Timeline of San Francisco History Zpub.com
  8. ↑ Mission San Francisco de Asís (Mission Dolores) Missiontour.org
  9. 1 2 From the 1820s to the Gold Rush The Museum of the City of San Francisco. Sfmuseum.org
  10. ↑ Lur entziklopedietatik hartua.
  11. ↑ San Francisco Gold Rush Sf-info.org
  12. ↑ Lur entziklopedietatik hartua.
  13. ↑ (Ingelesez) «2020 Census Demographic and Housing Characteristics File (DHC): Table P12, Sex by Age» U.S. Census Bureau (kontsulta data: 2026-09-02).
  14. 1 2 (Ingelesez) «2020 Census Demographic Profile: Table DP1, Median Age and Housing Tenure» U.S. Census Bureau (kontsulta data: 2026-09-02).
  15. ↑ (Ingelesez) «2020 Census Detailed Demographic and Housing Characteristics File A (Detailed DHC-A)» U.S. Census Bureau (kontsulta data: 2026-08-31).
  16. ↑ (Ingelesez) «2020 Census Detailed Demographic and Housing Characteristics File A (Detailed DHC-A)» U.S. Census Bureau (kontsulta data: 2026-08-31).
  17. ↑ (Ingelesez) «American Community Survey 5-Year Estimates: Place of Birth by Nativity and Citizenship Status (Table B05002)» U.S. Census Bureau (kontsulta data: 2026-09-02).
  18. 1 2 (Ingelesez) «2020 Decennial Census Redistricting Data (Public Law 94-171)» U.S. Census Bureau (kontsulta data: 2026-09-02).
  19. ↑ (Ingelesez) «2020 Census Demographic and Housing Characteristics File (DHC): Table P16, Households by Type» U.S. Census Bureau (kontsulta data: 2026-09-02).
  20. ↑ (Ingelesez) «American Community Survey 5-Year Estimates: Table B15003, Educational Attainment for the Population 25 Years and Over» U.S. Census Bureau (kontsulta data: 2026-09-03).
  21. ↑ (Ingelesez) «American Community Survey 5-Year Estimates: Tables B19013 (Median Household Income), B19113 (Median Family Income), B19301 (Per Capita Income), and B17001 (Poverty Status in the Past 12 Months)» U.S. Census Bureau (kontsulta data: 2026-09-03).
  22. ↑ (Ingelesez) «American Community Survey 5-Year Estimates: Table B19001, Household Income in the Past 12 Months» U.S. Census Bureau (kontsulta data: 2026-09-03).
  23. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 (Ingelesez) Sister Cities International. (kontsulta data: 2018-07-23).
  24. ↑ (Ingelesez) Cork City Council. (kontsulta data: 2018-08-14).
  25. ↑ (Alemanez) «Neue Partner: Kiel und San Francisco. Es geht auch um Wirtschaftsinteressen und globale Probleme wie den Klimawandel.» Lübecker Nachrichten Online (kontsulta data: 2018-08-14).
  26. ↑ (Alemanez) «Ungleiche Schwestern: Kiel und San Francisco werden Partnerstädte» Schleswig-Holsteinische Zeitungsverlag (kontsulta data: 2018-08-14).
  27. ↑ (Alemanez) «Wie Kiel und San Francisco zusammenkamen» Kieler Nachrichten (kontsulta data: 2018-08-14).
  28. ↑ (Polonieraz) Magiczny Kraków: Oficjalny serwis miejski. (kontsulta data: 2018-08-14).
  29. ↑ (Ingelesez) «Osaka mayor to terminate six-decade ties as San Francisco designates ‘comfort women’ memorial city property» The Japan Times (kontsulta data: 2018-08-14).
  30. ↑ (Ingelesez) Taipei City Council. (kontsulta data: 2018-07-20).

Bibliografia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  • Asbury, Hubert (1989). The Barbary Coast: An Informal History of the San Francisco Underworld. Dorset Press. ISBN 978-0-88029-428-7. OCLC 22719465.
  • Bronson, William (2006). The Earth Shook, the Sky Burned. Chronicle Books. ISBN 978-0-8118-5047-6. OCLC 65223734.
  • Cassady, Stephen (1987). Spanning the Gate. Square Books. ISBN 978-0-916290-36-8. OCLC 15229396.
  • Dillon, Richard H. (1998). High Steel: Building the Bridges Across San Francisco Bay. Celestial Arts (Reissue edition). ISBN 978-0-88029-428-7. OCLC 22719465.
  • Eldredge, Zoeth Skinner (1912). The Beginnings of San Francisco: from the Expedition of Anza, 1774, to the City Charter of April 15, 1850. New York: John C. Rankin Company.
  • Ferlinghetti, Lawrence (1980). Literary San Francisco: A pictorial history from its beginnings to the present day. Harper & Row. ISBN 978-0-06-250325-1. OCLC 6683688.
  • Hartman, Chester (2002). City for Sale: The Transformation of San Francisco. University of California Press. ISBN 978-0-520-08605-0. OCLC 48579085.
  • Heller, Nathan. Bay Watched – How San Francisco's New Entrepreneurial Culture is Changing the Country (article) (October 2013). The New Yorker
  • Holliday, J. S. (1999). Rush for Riches: Gold Fever and the Making of California. University of California Press. ISBN 978-0-520-21402-6. OCLC 37545551.
  • Lotchin, Roger W. (1997). San Francisco, 1846–1856: From Hamlet to City. University of Illinois Press. ISBN 978-0-252-06631-3. OCLC 35650934.
  • Margolin, Malcolm (1981). The Ohlone Way: Indian Life in the San Francisco-Monterey Bay Area. Heydey Books. ISBN 978-0-930588-01-4. OCLC 4628382.
  • Maupin, Armistead (1978). Tales of the City. Harper Collins. ISBN 978-0-06-096404-7. OCLC 29847673.
  • Solnit, Rebecca. Infinite City: A San Francisco Atlas (University of California Press, 2010). 144 pp. ISBN 978-0-520-26250-8; online review
  • Thomas, Gordon & Witts, Max Morgan (1971). The San Francisco Earthquake. Stein and Day. ISBN 978-0-8128-1360-9. OCLC 154735.
  • Winfield, P.H., The Charter of San Francisco (The fortnightly review Vol. 157–58:2 (1945), p. 69–75)
  • San Francisco (article) (1870) The Overland Monthly, January 1870 Vol. 4, No. 1, pp. 9–23. San Francisco: A. Roman & Co., Publishers

Kanpo estekak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
"https://eu.wikipedia.org/w/index.php?title=San_Frantzisko_(Kalifornia)&oldid=11559710"(e)tik eskuratuta