Gizaki
| Gizaki | |
|---|---|
| Erdi Pleistozeno – gaur egun0,3 Ma-0 Ma | |
 | |
| Sailkapen zientifikoa | |
| Klasea | Mammalia |
| Ordena | Primates |
| Familia | Hominidae |
| Generoa | Homo |
| Espeziea | Homo sapiens Linnaeus, 1758
|
| Azpibanaketa | |
| Datu orokorrak | |
| Elikadura iturri nagusia | giza elikadura |
Gizakia edo Homo sapiens (latinetik: «gizaki jakintsua») primateen artean espezierik ugariena eta hedatuena da, eta Hominina azpileinuan bizirik dirauen espezie bakarra. Gorila, txinpantze eta orangutanekin batera, Hominidae familia osatzen du. Bipedalismoa, gorputz-ile urria eta burmuin handi eta konplexua ditu bereizgarri, eta azken horri esker garatu ditu teknologia aurreratua, kultura eta hizkuntza. Gizakiak izaki oso sozialak dira, eta egitura sozial konplexuetan bizi ohi dira, elkarlanean eta lehian diharduten talde askok osatuak, familia eta ahaidetasun-sareetatik hasi eta estatu politikoetaraino. Gizakien arteko elkarreraginek balio, arau sozial eta erritual ugari sortu dituzte, gizartea sendotzen dutenak. Jakin-minak eta ingurunea ulertu eta eraldatzeko nahiak bultzatu dute gizadia artea, zientzia, filosofia, erlijioa, mitologia eta beste jakintza-arlo batzuk garatzera.
Gizakiek kortex prefrontal handia eta oso garatua dute, kognizio gorenarekin lotutako burmuin-eskualdea. Izaki adimendunak dira, oroimen episodikoa, aurpegi-adierazpen malguak, autokontzientzia eta gogamenaren teoria dituztenak. Giza gogamena gai da introspekziorako (metakognizioa), pentsamendu pribaturako, irudimenerako, borondaterako eta existentziari buruzko iritziak eratzeko. Gizakiek mentalki denboran zehar bidaiatzeko gaitasuna ere badute (kronestesia), etorkizuna aurreikusteko oinarria dena.[1] Ezaugarri horiei esker, aurrerapen teknologiko handiak lortu dituzte, arrazoiaren bidez eta ezagutza hurrengo belaunaldiei transmitituz. Antropologian, belaunaldiz belaunaldi ezagutza metatu eta aurreratzeari karraka efektua deritzo.[2]
Gizakiak orojaleak dira, landare- eta animalia-jaki ugari kontsumitzeko gai, eta sua erabili izan dute janaria prestatu eta kozinatzeko. Zortzi astez iraun dezakete jan gabe, eta hiruzpalau egunez edan gabe. Oro har, egunekoak dira, eta egunean zazpi eta bederatzi ordu artean lo egiten dute batez beste. Giza erditzea arriskutsua da, konplikazio- eta heriotza-arrisku handiarekin. Amak zein aitak, biek, zaintzen dituzte kumeak, jaiotzean babesgabeak baitira.
Geneek eta ingurumenak eragina dute giza aldakortasun biologikoan: itxuran, fisiologian, immunitate-sisteman, gaitasun mentaletan, gorputzaren tamainan eta bizi-itxaropenean. Gizakiak ezaugarri askotan desberdinak badira ere, edozein bi gizaki genetikoki % 99 baino gehiago dira berdinak batez beste, eta genetikoki populaziorik anitzenak Afrikakoak dira. Aldakuntza genetikorik handiena arren eta emeen artean dago: gizonen eta emakumeen arteko desberdintasun genetikoa % 1–2 ingurukoa da. Batez beste, gizonek indar fisiko handiagoa dute, eta emakumeek, oro har, gorputz-gantz ehuneko handiagoa. Emakumeek menopausia igarotzen dute eta antzu bihurtzen dira, beren bizitzaren amaiera baino hamarkada batzuk lehenago, beharbada. Bizi-iraupen luzeagoa dute munduko ia populazio guztietan. Gizon eta emakumeen arteko genero-rolen banaketa aldatu egin da historian zehar, eta genero-arau nagusien aurkako erronkak behin eta berriz agertu dira gizarte askotan.
Gizakiak datozen adar ebolutiboa beste homininoetatik bereizi zen Afrikan, duela zenbait milioi urte. Zientzialari batzuek Homo generoko kide guztiei deitzen diete gizaki, baina erabilera arruntean Homo sapiens izendatzen du hitzak, bizirik dirauen kide bakarra. Homo sapiens duela 300.000 urte inguru sortu zen, eta Afrikatik kanpora migratu zen, pixkanaka bertako gizaki arkaikoen populazioak ordezkatuz. Lehen gizakiak ehiztari-biltzaileak ziren, harik eta nekazaritzaren asmakuntzak eta animalien etxekotzeak Ilgora Emankorran eta beste zibilizazioaren sorleku batzuetan kokaleku iraunkorrak ekarri zituzten arte. Janari-soberakinei esker populazioak handiagoak eta dentsoagoak bihurtu ahala, gobernantza-moduak garatu ziren, idazkera beharrezko bihurtu zen eta zibilizazio ugari sortu eta erori ziren. Gizakiak hedatzen jarraitu dute: 2026an, 8.300 milioi gizaki baino gehiago bizi ziren Lurraren ia eskualde guztietan, eta Ilargia ere bisitatu dute. Hedapen horrek, industrializazioarekin batera, ingurumen-suntsiketa eta kutsadura eragin ditu, eta horiek nabarmen laguntzen dute beste bizidun askoren iraungipen masiboan.
Etimologia eta definizioa
[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Gizaki moderno guztiak Homo sapiens espeziearen barruan sailkatzen dira; Lineok sortu zuen izen hori, 1735eko Systema Naturae lanean.[3] Homo generoaren izena XVIII. mendeko eratorpen jasoa da, latinezko homō hitzetik abiatua; bi sexuetako gizakiak izendatzeko erabiltzen zen hitza zen.[4] Gizaki hitzarekin Homo generoko kide guztiak izenda daitezke.[5] Homo sapiens izenak «gizaki jakintsua» edo «gizaki ezagutzaduna» esan nahi du.[3] Adituak ez datoz bat genero horretako kide desagertu batzuk —neandertalak, bereziki— nola sailkatu: gizakien espezie bereizi gisa ala H. sapiensen azpiespezie gisa.[5]
Euskaraz, gizaki hitza gizonen sinonimo gisa jasota dago Nafarroako testu zaharrenetan, emazteki hitzarekin kontrajarrita. Hala ere, Joan Ignazio Iztuetak jada gizon zein emakume guztiak kolektiboki izendatzeko erabiltzen zuen gizaki, eta hori da XX. mendetik aurrera adierarik ohikoena.[6]
Hizkera arruntean «animalia» hitza «gizaki» hitzaren antonimotzat erabiltzen bada ere, eta oso zabaldua dagoen uste oker baten aurka, gizakiak animaliak dira.[7] «Pertsona» hitza, askotan, «gizaki» hitzaren ordez erabiltzen da, baina eztabaida filosofikoa dago pertsona-izaera gizaki guztiei edo izaki sentikor guztiei aplikatzen zaien, gizaki batek pertsona-izaera gal dezakeen (adibidez, egoera begetatibo iraunkorrean sartzean) eta zein den gizakia pertsona izaten hasten den unea.[8]
Eboluzioa
[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Gure arbasoak
Giza eboluzioa primateen historiaren barruko prozesu ebolutiboa da, eta Homo sapiens hominidoen familiatik bereizitako espezie gisa nola agertu zen deskribatzen du. Prozesu horrek giza bipedalismoaren, trebetasun finaren eta hizkuntza konplexuaren ezaugarriak mailaz maila garatzea ekarri zuen,[9] baita beste hominino batzuekiko mestizajea ere.[10] Giza eboluzioaren azterketak hainbat diziplina zientifiko hartzen ditu, hala nola antropologia fisikoa eta ebolutiboa, paleontologia eta genetika.[11][12] Primateak beste ugaztunengandik duela 85 milioi urte inguru bereizi ziren, Goi Kretazeoan, eta haien lehen fosilak duela 55 milioi urte baino gehiago agertu ziren, Paleozenoan.[13]
Gizakiak tximino handien familia biologikoari dagozkio (Hominidae familia, Hominoidea superfamilia).[14] Gizakiak sortu zituen tximino-leinua lehenik giboietatik (Hylobatidae familia) bereizi zen, gero orangutanetatik (Pongo generoa), ondoren gorilaetatik (Gorilla generoa) eta, azkenik, txinpantze eta bonoboetatik (Pan generoa). Azken banaketa hori, gizakien eta txinpantze-bonoboen leinuen artekoa, duela 4–8 milioi urte inguru gertatu zen, Miozeno berantiarrean.[15][16] Banaketa horretan, gizakien 2. kromosoma beste bi kromosomaren fusioz sortu zen; hori dela eta, gizakiek 23 kromosoma pare dituzte, beste tximino handiek 24 dituzten bitartean.[17] Txinpantze eta bonoboengandik bereizi ondoren, homininoak espezie askotan eta gutxienez bi genero desberdinetan dibertsifikatu ziren. Leinu horietatik bat izan ezik guztiak desagertu dira; bizirik dirauena Homo generoa da, eta haren espezie bizi bakarra Homo sapiens.[18] Txaden aurkitutako hominido-burezur bat (Sahelanthropus tchadensis gisa sailkatua) duela 7 milioi urtekoa da, eta beraz baliteke banaketa lehenago gertatu izana.[19]
Bizirik dauden tximinoen adarkatze-datak gutxi gorabeherakoak dira, analisi molekularren arabera.[20] Fosilen arteko ahaidetasuna eztabaidagai dago; horregatik agertzen dira hominino desagertu gehienak adarkatze ebatzi gabean.[21][22] Neandertalak eta denisovarrak elkarren ahaide hurbilenak dira, eta biak batera H. sapiensen ahaide hurbilenak.[23]
Homo generoa Australopithecusetik eboluzionatu zen.[24][25] Trantsizio horretako giza fosilak urriak badira ere, Homoren lehen kideek funtsezko hainbat ezaugarri partekatzen dituzte Australopithecusekin.[26][27] Froga eskasak direla eta, ez dago adostasunik Homo generoa noiz bereizi zen jakiteko.[28] Erloju molekulareko teknikak erabiltzen dituzten zenbait ikerketak duela 4,30 eta 2,56 milioi urte artean kokatzen dute Homo generoaren agerpena;[29] beste batzuek, ordea, uste dute Homoren hasierako espezie batzuk oker sartu direla generoan, eta duela 1,87 milioi urte inguru kokatzen dute agerpen hura.[28]
Homoren erregistrorik zaharrena Etiopiako LD 350-1 alea da, duela 2,8 milioi urtekoa; izendatutako espezierik zaharrenak Homo habilis eta Homo rudolfensis dira, duela 2,3 milioi urterako eboluzionatuak.[27] H. erectus (aldaera afrikarrari H. ergaster deitzen zaio batzuetan) duela 2 milioi urte sortu zen, eta Afrika utzi eta Eurasian zehar hedatu zen lehen gizaki arkaiko espeziea izan zen.[30] Giza gorputz-plan bereizgarria garatu zuen lehena ere H. erectus izan zen. Homo sapiens Afrikan sortu zen, duela gutxienez 300.000 urte, H. heidelbergensis edo H. rhodesiensis izendatu ohi den espezie batetik; hura Afrikan geratu ziren H. erectusen ondorengoa zen.[31] H. sapiens kontinentetik kanpora migratu zen, eta pixkanaka bertako gizaki arkaikoen populazioak ordezkatu zituen edo haiekin hibridatu zen.[32][33] Gizakiak portaera-modernotasuna erakusten hasi ziren duela 160.000–70.000 urte inguru,[34] eta, beharbada, lehenago ere bai.[35] Garapen hori, ziurrenik, Afrikako Erdi Pleistozeno eta Goi Pleistozenoko klima-aldaketa naturalen testuinguruan hautatu zen.[36]
Afrikatik kanporako migrazioa gutxienez bi olatutan gertatu zen: lehena duela 130.000–100.000 urte inguru, eta bigarrena (Hegoaldeko barreiadura) duela 70.000–50.000 urte inguru.[37] H. sapiensek kontinente guztiak eta uharte handienak kolonizatu zituen, Antartika izan ezik: Eurasiara duela 125.000 urte iritsi zen,[38] Australiara duela 65.000 urte inguru,[39] Ameriketara duela 15.000 urte inguru, eta Hawaii, Pazko uhartea, Madagaskar eta Zeelanda Berria bezalako uharte urrunetara 300. eta 1280. urteen artean.[40][41]
Giza eboluzioa ez zen progresio lineal edo adarkatu soil bat izan, korapilatsua baizik, eta ahaide diren espezieen arteko hibridazioa izan zuen.[42][43] Ikerketa genomikoek erakutsi dute nabarmen aldendutako leinuen arteko hibridazioa ohikoa izan zela giza eboluzioan.[44] DNAren frogek iradokitzen dute jatorri neandertaleko hainbat gene daudela Saharaz hegoaldekoak ez diren populazio guztietan, eta neandertalek eta beste hominino batzuek, hala nola denisovarrek, beren genomaren % 6 arte eman diezaieketela gaur egungo gizaki horiei.[45]
Giza eboluzioa morfologian, garapenean, fisiologian eta portaeran gertatutako aldaketa ugarik ezaugarritzen dute, gizakien eta txinpantzeen azken arbaso komuna bereizi zenetik. Egokitzapenik esanguratsuenak gorputz-ilearen galera,[46] bipedalismo derrigorrezkoa, burmuinaren tamainaren handitzea eta sexu-dimorfismoaren murrizketa (neotenia) dira. Bi hanken gainean ibiltzera moldatzeko, aldaketak gertatu ziren belaunen valgusean, gorputzaren goialdearen indarrean eta beso eta hanken arteko luzeran (hanka luzeagoak besoekin alderatuta). Ondoren, burezurraren eta, harekin batera, burmuinaren tamaina handitu zen, gaur egungo 1.400 cm³ ingurura arte, gorila eta txinpantzeena baino askoz handiagoa. Eskuen erabilera ere nabarmen hobetu zen, hortzeriaren tamaina murrizten zen bitartean, eta letaginak txikitu egin ziren. Laringea eta hezur hioidea jaitsi ziren, hitz egiteko gaitasuna ematen dutenak.[47] Burmuinaren hazkundean heterokronia bat gertatzen da, eta ikasteko prozesua luzatu egiten da (haurtzaroa luzatzen baita). Burmuina tamainaz handitzeaz gain berrantolatu ere egin zen; adibidez, hitz egiteko beharrezkoak diren Brocaren area eta Wernickeren area garatu ziren. Aldaketa horien guztien arteko harremana eztabaidagai da gaur egun ere.[48][49]
Historia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Historiaurrea
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Duela 12.000 urte inguru arte, gizaki guztiak ehiztari-biltzaileak ziren; gaur egun ere badira horrela bizi diren talde batzuk.[50] Talde nomada txikietan bizi ohi ziren. Iraultza Neolitikoa (nekazaritzaren asmakuntza) lehenik Hego-mendebaldeko Asian gertatu zen, eta hurrengo milurtekoetan Mundu Zaharraren zati handi batean zabaldu zen.[51] Modu independentean ere gertatu zen Mesoamerikan (duela 6.000 urte inguru),[52] Txinan,[53] Papua Ginea Berrian[54] eta Afrikako Sahel eta Mendebaldeko Sabana eskualdeetan.[55]
Giza kokaleku iraunkorrak sortzeak, animaliak etxekotzeak eta metalezko tresnak erabiltzeak janari-soberakin iraunkorra ekarri zuten, historian lehen aldiz. Nekazaritzak eta bizimodu sedentarioak lehen zibilizazioak sortzea ekarri zuten.[75]
Historia saila- Metalen Aroa
Antzinaroa
[aldatu | aldatu iturburu kodea]
K.a. IV. milurtekoan hirien iraultza gertatu zen, hiri-estatuak garatu zirenean, batez ere Mesopotamiako Sumerren hiriak.[76] Hiri horietan agertu zen idazkera-modurik zaharrena, idazkera kuneiformea, K.a. 3000 inguruan.[77] Garai berean garatutako beste zibilizazio handi batzuk Antzinako Egipto eta Indus haraneko Zibilizazioa izan ziren.[78] Elkarren artean merkataritzan aritu ziren, eta gurpila, goldea eta bela bezalako teknologiak asmatu zituzten.[79] K.a. 3000rako sortua, Caral-Supe zibilizazioa da Amerikako zibilizazio konplexurik zaharrena.[80] Astronomia eta matematika ere garatu ziren, eta Gizako piramide handia eraiki zen.[81] Badira ehun bat urte iraun zuen lehorte larri baten frogak, zibilizazio horien gainbehera eragin zezakeena,[82] eta haren ondoren beste batzuk agertu ziren. Babiloniarrek Mesopotamia menderatu zuten; beste batzuk, berriz —hala nola Poverty Point kultura, minoikoak eta Shang dinastia—, eskualde berrietan nagusitu ziren.[83] K.a. 1200 inguruko Brontze Aro Berantiarreko kolapsoak zibilizazio batzuk desagertzea eta Greziako Aro Ilunaren hasiera ekarri zituen.[84] Garai horretan burdina brontzea ordezkatzen hasi zen, eta Burdin Aroa hasi.[85]
K.a. V. mendean, historia diziplina gisa idazten hasi zen, eta horrek garai hartako bizitzaren irudi askoz argiagoa eman zuen.[86] K.a. VIII. eta VI. mendeen artean, Europa Antzinate klasikoan sartu zen, Antzinako Grezia eta Antzinako Erroma loratu ziren garaian.[87] Garai berean, beste zibilizazio batzuk ere nabarmendu ziren. Maia zibilizazioa hiriak eraikitzen eta egutegi konplexuak sortzen hasi zen.[88] Afrikan, Aksumgo Erresumak gainbeheran zegoen Kusheko Erresuma gainditu zuen, eta India eta Mediterraneoaren arteko merkataritza erraztu zuen.[89] Mendebaldeko Asian, Akemenestar Inperioaren gobernu-sistema zentralizatua geroko inperio askoren aitzindari izan zen;[90] Indiako Gupta Inperioa eta Txinako Han dinastia, berriz, urrezko aro gisa deskribatu izan dira beren eskualdeetan.[91][92] Garai horretan sortu ziren, halaber, judaismoa bezalako erlijio handiak Ekialde Hurbilean, eta hinduismoa eta budismoa Hego Asian.
Aro postklasikoa
[aldatu | aldatu iturburu kodea]
476an Mendebaldeko Erromatar Inperioaren erorketaren ondoren, Europa Erdi Aroan sartu zen.[93] Garai horretan, kristautasuna eta Eliza aginte- eta hezkuntza-iturri izan ziren.[94] Ekialde Hurbilean, islama erlijio nagusi bihurtu zen eta Ipar Afrikara zabaldu zen. Horrek Islamaren Urrezko Aroa ekarri zuen: arkitekturan lorpenak bultzatu zituen, zientzia eta teknologiako aurrerapen zaharrak berpiztu zituen eta bizimodu berezi bat eratu zuen.[95] Txinan, papera, inprimatzea eta iparrorratza asmatu zituzten. Mundu kristauak eta mundu islamiarrak, azkenean, talka egin zuten: Ingalaterrako Erresumak, Frantziako Erresumak eta Erromatar Inperio Santuak gerra santu sorta bat deklaratu zuten Lur Santuaren kontrola musulmanei kentzeko.[96]
Amerikan, 200 eta 900 urteen artean, Mesoamerika bere Aro Klasikoan zegoen,[97] eta iparralderago Mississippiar gizarte konplexuak sortu ziren, 800. urtearen inguruan.[98] Mongoliar Inperioak Eurasiaren zati handi bat konkistatu zuen XIII. eta XIV. mendeetan.[99] Aldi berean, Afrikan, Maliko Inperioa kontinenteko inperiorik handiena bihurtu zen, Senegambiatik Boli Kostaraino hedatuta.[100] Ozeanian, Tu'i Tongako Inperioa sortu zen, Hego Pazifikoko uharte askotara hedatu zena.[101] XV. mendearen amaierarako, aztekak eta inkak Mesoamerikako eta Andeetako potentzia nagusiak ziren, hurrenez hurren.[102]
Aro modernoa eta garaikidea
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Europako eta Ekialde Hurbileko Aro Modernoa (1450–1800 inguru) Bizantziar Inperioaren behin betiko porrotarekin eta Otomandar Inperioaren gorakadarekin hasi zen.[103] Bitartean, Japonia Edo aroan sartu zen,[104] Qing dinastia nagusitu zen Txinan,[105] eta Mogol Inperioak Indiaren zati handi bat gobernatu zuen.[106] Europak Pizkundea bizi izan zuen XV. mendetik aurrera,[107] eta Aurkikuntzen Aroa eskualde berriak esploratu eta kolonizatzearekin hasi zen.[108] Horren barruan sartu ziren Amerikaren kolonizazioa eta Kolondar trukaketa.[109] Hedapen horrek Atlantikoko esklabo-salerosketa[110] eta Amerikako herri indigenen genozidioa ekarri zituen.[111] Garai berean gertatu zen Zientzia Iraultza, matematika, mekanika, astronomia eta fisiologia arloetan aurrerapen handiekin.[112]
.jpg)
Aro Garaikidean (1800–gaur egun), Industria Iraultzak eta Teknologia Iraultzak irudi-teknologia bezalako aurkikuntzak, garraioko berrikuntza handiak eta energia ekoizteko bide berriak ekarri zituzten.[113] Ilustrazioaren idealen eraginpean, Amerikak eta Europak iraultza politikoen aldi bat bizi izan zuten, Iraultzen Aroa izenez ezaguna.[114] Napoleondar gerrak Europan zehar hedatu ziren XIX. mendearen hasieran,[115] Espainiak Mundu Berriako kolonia gehienak galdu zituen,[116] eta europarrek Afrikan (non Europaren kontrola % 10etik % 90era igo zen 50 urte baino gutxiagoan)[117] eta Ozeanian hedatzen jarraitu zuten. XIX. mendean, Britainiar Inperioa munduko inperiorik handiena bihurtu zen.[118]
Europako nazioen arteko botere-oreka hauskorra 1914an hautsi zen, Lehen Mundu Gerra hastean, historiako gatazkarik hilgarrienetako bat.[119] 1930eko hamarkadan, mundu mailako krisi ekonomiko batek erregimen autoritarioak eta Bigarren Mundu Gerra ekarri zituen; munduko herrialde ia guztiek hartu zuten parte hartan.[120] Gerraren suntsipenak inperio global gehienen kolapsoa eta deskolonizazio zabala ekarri zituen.
1945ean Bigarren Mundu Gerra amaitu ondoren, Ameriketako Estatu Batuak[121] eta Sobietar Batasuna geratu ziren superpotentzia global gisa. Horrek Gerra Hotza ekarri zuen, eragin globalaren aldeko borroka luzea, arma nuklearen lasterketa eta Espazio lasterketa barne, eta Sobietar Batasunaren kolapsoarekin amaitu zen.[122] Gaur egungo Informazioaren Aroan, Interneten garapenak bultzatuta, mundua gero eta globalizatuago eta elkarlotuago dago.[123]
Habitata eta biztanleria
[aldatu | aldatu iturburu kodea]
| Taldea | Ehunekoa | Kopurua (milioi tona) |
|---|---|---|
| Gizakiak | %36 | ≈396 |
| Abereak eta maskotak | %59 | ≈649 |
| Ardiak | %4 | ≈44 |
| Behiak | %38 | ≈418 |
| Bufaloak | %6 | ≈66 |
| Ahuntzak | %3 | ≈33 |
| Txerriak | %3 | ≈33 |
| Zaldiak eta astoak | %3 | ≈33 |
| Txakurrak | %2 | ≈22 |
| Ugaztun basatiak | %5 | ≈55 |
| Lehorreko ugaztun basatiak | %2 | ≈22 |
| Itsasoko ugaztun basatiak | %3 | ≈33 |
Hasierako giza kokalekuak ur-baliabideetatik gertu egotearen mende zeuden, eta, bizimoduaren arabera, biziraupenerako beste baliabide natural batzuen mende ere bai, hala nola ehizarako animalia-populazioak eta laboreak hazteko eta abereak bazkatzeko lur emankorrak.[125] Gizaki modernoek, ordea, gaitasun handia dute beren habitata aldatzeko, teknologiaren, ureztatzearen, hirigintzaren, eraikuntzaren, baso-soiltzearen eta basamortutzearen bidez.[126] Behin merkatu- eta garraio-egiturak izanda, ez da beharrezkoa baliabideetatik gertu bizitzea, eta horregatik herrien edo hirien hazkundea ez dago zuzenean lotuta bertako baliabideekin. Giza kokalekuak hondamendi naturalen aurrean kalteberak dira oraindik, batez ere leku arriskutsuetan eta kalitate txikiko eraikuntzarekin kokatutakoak.[127] Taldekatzea eta habitataren nahitako aldaketa babesa emateko, erosotasunak edo aberastasun materiala metatzeko, janari eskuragarria handitzeko, estetika hobetzeko, ezagutza handitzeko edo baliabideen trukea areagotzeko egin ohi dira.[128]
Gizakiak espezierik moldagarrienetako bat dira, Lurreko ingurune muturreko askorekiko tolerantzia txikia edo mugatua badute ere.[129] Gaur egun, espeziea zortzi eskualde biogeografikoetan dago, nahiz eta Antartikan ikerketa-estazioetara mugatzen den, eta han populazioa urtero murrizten den neguko hilabeteetan.[130] Gizakiek eragin izugarria izan dute ingurumenean. Giza populazioaren hazkundeak, industrializazioak, lurraren garapenak, gehiegizko kontsumoak eta erregai fosilen errekuntzak ingurumen-suntsiketa eta kutsadura eragin dituzte, eta horiek nabarmen laguntzen dute beste bizidun batzuen iraungipen masiboan.[131][132] Iraganean ere, gizakien ehizak hainbat espezie galbidera eraman zituela uste da, eta horregatik superharraparitzat jo ohi da gizakia.[133]
Azken mendean, gizakiek itsas hondo sakonak eta kanpo-espazioa ere esploratu dituzte. Ingurune arerio horietan bizitzea mugatua eta garestia da; iraupen laburrekoa izan ohi da, eta espedizio zientifiko, militar edo industrialetara mugatzen da.[134] Gizakiek Ilargia bisitatu dute, eta beste gorputz zerutar batzuetara ere iritsi dira, gizakiek egindako espazio-ontzi robotikoen bidez.[135][136] 2000. urtetik, giza presentzia etengabea dago espazioan, Nazioarteko Espazio Estazioan.[137]
Tresna aurreratuei eta jantziei esker, gizakiek tenperatura, hezetasun eta altitude ugaritara zabaldu dute beren tolerantzia.[129][138] Ondorioz, gizakiak espezie kosmopolita dira, munduko ia eskualde guztietan aurkitzen direnak, oihan tropikaletan, basamortu idorretan, Artikoko eskualde oso hotzetan eta hiri oso kutsatuetan barne; aldiz, beste espezie gehienak eremu geografiko gutxi batzuetara mugatuta daude, egokitzeko gaitasun mugatua dela eta.[139] Hala ere, giza populazioa ez dago uniformeki banatuta Lurraren gainazalean: populazio-dentsitatea eskualde batetik bestera aldatzen da, eta eremu zabal batzuk ia hutsik daude, Antartika eta ozeanoaren zati handiak kasu.[129] Gizaki gehienak (% 61) Asian bizi dira; gainerakoak Amerikan (% 14), Afrikan (% 14), Europan (% 11) eta Ozeanian (% 0,5).[140]
| Taldea | Ehunekoa | Kopurua (milioi pertsona) |
|---|---|---|
| Gaur egun bizirik | %6,8 | ≈7.963 |
| Lehenago bizi izandakoak | %93,2 | ≈109.057 |
Nekazaritza sortu zenean, K.a. 10.000 inguruan, munduko populazioa milioi 1 eta 15 milioi artekoa zela kalkulatu da.[142] IV. mendean, 50-60 milioi pertsona bizi ziren Erromatar Inperioaren ekialdeko eta mendebaldeko zatietan guztira.[143] VI. mendean lehen aldiz erregistratutako izurrite bubonikoek populazioa % 50 murriztu zuten, eta Izurri Beltzak 75-200 milioi pertsona hil zituen Eurasian eta Ipar Afrikan bakarrik.[144] Giza populazioa 1800ean mila milioira iritsi zela uste da. Harrezkero esponentzialki hazi da: 2.000 milioira iritsi zen 1930ean, 3.000 milioira 1960an, 4.000ra 1975ean, 5.000ra 1987an eta 6.000ra 1999an.[145] 7.000 milioi gainditu zituen 2011n[146] eta 8.000 milioi 2022an.[147] Bi milioi urte baino gehiagoko historiaurre eta historia behar izan ziren giza populazioa mila milioira iristeko, eta 207 urte gehiago baino ez 7.000 milioira hazteko.[148] Lurreko gizaki guztien karbono-biomasa 60 milioi tona ingurukoa zela kalkulatu zen 2018an, etxekotu gabeko ugaztun guztiena baino 10 aldiz handiagoa gutxi gorabehera.[149]
Gaur egun bizi diren gizakiak inoiz jaio diren guztien % 7 inguru baino ez dira: kalkuluen arabera, 117.000 milioi gizaki inguru jaio dira gure espeziea sortu zenetik, eta horietatik 8.000 milioi inguru zeuden bizirik 2022an.[150]
2018an, 4.200 milioi gizaki (% 55) hiriguneetan bizi ziren, 1950eko 751 milioiren aldean.[151] Eskualderik urbanizatuenak Ipar Amerika (% 82), Latinoamerika (% 81), Europa (% 74) eta Ozeania (% 68) dira; Afrikan eta Asian, berriz, munduko 3.400 milioi landa-biztanleen ia % 90 bizi da.[151] Hirietan bizi diren gizakien arazoen artean daude kutsadura eta krimen mota batzuk,[152] batez ere hirigune barneko eta periferiako txabola-auzoetan.
Biztanleria[153] |
|---|
|
|
Biologia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Anatomia eta fisiologia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]
.jpg)
Giza fisiologiaren alderdi gehienak animalien fisiologiaren alderdi baliokideen homologoak dira. Gizakien hortzeri-formula da, gainerako katarrinoena bezala. Gizakiek beste primateek baino ahosabai proportzioz laburragoa eta hortz askoz txikiagoak dituzte. Letagin labur eta ia lerrokatuak dituzten primate bakarrak dira. Gizakien hortzak estu-estu egon ohi dira, eta galdutako hortzen hutsuneak azkar ixten dira gazteengan. Gizakiak pixkanaka galtzen ari dira hirugarren haginak edo zuhur-haginak, eta pertsona batzuek sortzetik ez dituzte.[154]
Gizakiek txinpantzeekin partekatzen dituzte isats bestigiala,[155] heste-sobrea, sorbaldako artikulazio malguak, hatz oratzaileak eta erpuru kontrajargarriak.[156] Gizakiek, gainera, upel-formako bularra dute, beste tximinoen inbutu-formarekin kontrastean; arnasketa bipedorako egokitzapena da.[157] Bipedismoa eta burmuinaren tamaina alde batera utzita, gizakiak nagusiki usaimenean, entzumenean eta proteinak digeritzeko gaitasunean bereizten dira txinpantzeengandik.[158] Gizakien ile-folikuluen dentsitatea beste tximinoenarekin konpara daitekeen arren, haien gorputz-ilea biloa da batez ere, eta haren zatirik handiena hain da motza eta fina, ezen ia ikusezina baita.[46] Gizakiek 2 milioi izerdi-guruin inguru dituzte gorputz osoan banatuta, txinpantzeek baino askoz gehiago; txinpantzeen izerdi-guruinak urriak dira, eta batez ere esku-ahurretan eta oinazpietan daude.[159]
Kalkuluen arabera, helduen batez besteko garaiera 171 cm ingurukoa da gizonetan eta 159 cm ingurukoa emakumeetan.[160] Jaio ondoren, giza hazkundea motela da beste primateekin alderatuta, pubertarora arte; orduan, urte gutxi batzuetan bizkortu egiten da.[161] Pertsona batzuk adin ertainean hasten dira txikitzen, baina ohikoagoa da oso adin handiko pertsonengan.[162] Historian zehar, giza populazio guztiak garaiagoak bihurtu dira, ziurrenik nutrizioa, osasun-arreta eta bizi-baldintzak hobetu direlako.[163] Heldu baten batez besteko masa 59 kg-koa da emakumeetan eta 77 kg-koa gizonetan.[164] Beste ezaugarri askotan bezala, gorputz-pisuan eta gorputz-motan eragina dute bai genetikak bai inguruneak, eta asko aldatzen dira pertsonen artean.[165][166]
Gizakiek beste animaliek baino askoz jaurtiketa azkarragoa eta zehatzagoa dute.[167] Animalien erreinuko distantzia luzeko korrikalaririk onenen artean ere badaude, baina mantsoagoak dira distantzia laburretan.[168][158] Gorputz-ile finagoari eta izerdi-guruin emankorragoei esker, gizakiek bero-nekea saihesten dute distantzia luzeak korrika egitean.[169] Beste tximinoekin alderatuta, giza bihotzak bolumen sistoliko eta bihotz-gastu handiagoa du, eta aorta proportzioz handiagoa da.[170]
Genetika
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Gizakiak, animalia, landare eta onddo guztiak bezala, espezie eukariotoa dira, eta, animalia gehienak bezala, espezie diploidea. Zelula somatiko bakoitzak 23 kromosomako bi multzo ditu, eta horietako bakoitza gurasoetako batengandik dator; gametoek kromosoma-multzo bakarra dute, bi guraso-multzoen nahasketa dena. 23 kromosoma pareen artean, 22 autosoma pare eta sexu-kromosoma pare bat daude. Gizakietan, sexuaren zehaztapena batez ere Y kromosoman dagoen SRY geneak gidatzen du. Ohiko konfigurazioak sexua zehazteko XY sistema jarraitzen badu ere (XX emeetan, XY arretan), SRY proteinaren adierazpen genetikoa da gonada maskulinoen bereizketa abiarazten duen funtsezko faktorea.[171] Horren ondorioz, pertsona batzuk beren sexu fenotipikoarekin bat ez datorren genotipo kromosomikoarekin jaio daitezke; egoera horrek askotan antzutasuna eragiten du, gametogenesirako beharrezkoak diren gene jakin batzuk falta direlako.[172] Geneek eta inguruneak eragina dute giza aldakuntza biologikoan: ezaugarri ikusgarrietan, fisiologian, gaixotasunekiko suszeptibilitatean eta gaitasun mentaletan. Geneek eta inguruneak zenbait ezaugarritan duten eragin zehatza ez da ongi ezagutzen.[173][174]
249 milioi base-pare
242 milioi base-pare
Beste tximino handien bi kromosoma arbasoren fusioz sortua
198 milioi base-pare
190 milioi base-pare
182 milioi base-pare
171 milioi base-pare
159 milioi base-pare
145 milioi base-pare
138 milioi base-pare
134 milioi base-pare
135 milioi base-pare
133 milioi base-pare
114 milioi base-pare
107 milioi base-pare
102 milioi base-pare
90 milioi base-pare
83 milioi base-pare
80 milioi base-pare
59 milioi base-pare
64 milioi base-pare
47 milioi base-pare
51 milioi base-pare
156 milioi base-pare
Sexu-kromosoma: emakumeek bi dituzte (XX)
57 milioi base-pare
Sexu-kromosoma: gizonek bakarrik dute (XY)
Ezein gizaki —ezta biki monozigotikoak ere— genetikoki berdin-berdina ez bada ere,[175] bi gizakik % 99,5–99,9ko antzekotasun genetikoa dute batez beste.[176] Hori dela eta, beste tximino handiak baino homogeneoagoak dira, txinpantzeak barne.[177] Beste espezie askorekin alderatuta giza DNAk duen aldakuntza txiki horrek Pleistozeno berantiarrean (duela 100.000 urte inguru) populazio-botila-lepo bat izan zela iradokitzen du; garai hartan, giza populazioa ugaltze-bikote gutxi batzuetara murriztu zen.[178][179] Hautespen naturalaren indarrek giza populazioetan eragiten jarraitu dute, eta badira frogak genomaren eskualde batzuek azken 15.000 urteetan hautespen direkzionala jasan dutela erakusten dutenak.[180]
Giza genomaren zatirik handiena 2001ean sekuentziatu zen lehen aldiz, eta sekuentziazio osoa 2022an lortu zen.[181] 2023an, gizakiek 19.500 bat proteina-kodetzaile gene zituztela kalkulatu zen, aldaera askorekin, eta kopuru ezezagun bat RNA ez-kodetzaile gene.[182] Afrikako populazioek dituzte aldaera genetiko pribatu gehienak. Afrikatik kanpoko populazioetan dauden aldaera arrunt asko Afrikan ere badaude, baina asko dira oraindik eskualde horietako pribatuak direnak, bereziki Ozeanian eta Amerikan.[183] Amarengandik bakarrik heredatzen den DNA mitokondriala alderatuz, genetistek ondorioztatu dute gizaki moderno guztietan markatzaile genetikoa duen emakumezko azken arbaso komunak, Eva mitokondriala deiturikoak, duela 90.000 eta 200.000 urte artean bizi izan behar zuela.[184][185][186]
Bizi-zikloa
[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Giza ugalketa gehiena barne-ernalketaz gertatzen da, sexu-harremanen bidez, baina ugalketa laguntzeko teknikak erabiliz ere gerta daiteke, in vitro ernalketa kasu.[187] Haurdunaldiaren batez besteko iraupena 38 astekoa da, baina haurdunaldi normal batek 37 eguneko aldea izan dezake.[188] Giza garapen enbrionarioak lehen zortzi asteak hartzen ditu; bederatzigarren astearen hasieran, enbrioiari fetu edo umeki deritzo.[189] Haurrak arrazoi medikoengatik lehenago jaio behar badu, gizakiak gai dira erditzea aurreratzeko edo zesarea egiteko.[190] Herrialde garatuetan, haur jaioberriek 3-4 kg pisatu eta 47-53 cm neurtu ohi dute jaiotzean.[191] Hala ere, jaiotzako pisu txikia ohikoa da garapen bidean dauden herrialdeetan, eta eskualde horietako haurren hilkortasun handiari laguntzen dio.[192]
Beste espezie batzuekin alderatuta, giza erditzea arriskutsua da, konplikazio- eta heriotza-arrisku askoz handiagoarekin.[193] Umekiaren burua beste primateetan baino doiago egokitzen zaio amaren pelbisari.[194] Tradizionalki, bipedismoak eta burmuinaren handitzeak eragindako presio ebolutibo kontrajarriekin azaldu izan da hori (hots, dilema obstetrikoa), baina azken ikerketek iradokitzen dute beste faktore batzuek ere eragina izan dezaketela.[194] Horren ondorioz, erditzea mingarria da eta 24 ordu edo gehiago iraun dezake.[195] XX. mendean, erditzeak ondo ateratzeko aukerak nabarmen handitu ziren herrialde aberatsetan, teknologia mediko berriei esker. Aitzitik, haurdunaldia eta erditze naturala arriskutsuak dira oraindik munduko garapen bidean dauden eskualdeetan, non amaren hilkortasun-tasak herrialde garatuetan baino 100 aldiz handiagoak diren gutxi gorabehera.[196]
Amak eta aitak, biek, zaintzen dituzte giza kumeak, beste primateetan ez bezala, non kumeen zaintza batez ere amaren esku dagoen.[197] Jaiotzean babesgabeak izanik, gizakiek zenbait urtez hazten jarraitzen dute, eta 15-17 urterekin iritsi ohi dira heldutasun sexualera.[198][199] Giza bizitza hiru eta hamabi etapa artean banatu izan da. Etapa ohikoenak haurtzaro goiztiarra, haurtzaroa, nerabezaroa, helduaroa eta zahartzaroa dira.[200] Etapa horien iraupena aldatu egin da kultura eta garaien arabera, baina nerabezaroan gertatzen den hazkunde-jauzi ezohiko azkarra dute ezaugarri.[201] Giza emeek menopausia igarotzen dute eta antzu bihurtzen dira 50 urte inguruan.[202] Proposatu denez, menopausiak emakumearen ugalketa-arrakasta orokorra handitzen du, lehendik dituen ondorengoengan eta haien seme-alabengan denbora eta baliabide gehiago inbertitzeko aukera ematen diolako (amonaren hipotesia), zahartzaroan umeak izaten jarraitu beharrean.[203][204]
 |
.jpg) |
.jpg) |
 |
 |
![](https://freshfappening.pages.dev/bl-https://eu.wikipedia.org/wiki/Fitxategi:Baby_playing_with_yellow_paint._Work_by_Dutch_artist_Peter_Klashorst_entitled_"Experimental".jpg) |
 |
.jpg) |
 |
 |
| Haurtxo mutila eta neska | Pubertaro aurreko mutila eta neska (haurrak) | Nerabe arra eta emea | Heldu gizona eta emakumea | Adineko gizona eta emakumea |
|---|
Gizabanako baten bizi-iraupena bi faktore nagusiren araberakoa da: genetika eta bizimodua.[205] Hainbat arrazoirengatik, kausa biologiko eta genetikoak barne, emakumeak gizonak baino lau urte gehiago bizi dira batez beste.[206] 2018an, munduan, neska baten jaiotzako bizi-itxaropena 74,9 urtekoa zela kalkulatu zen, eta mutil batena 70,4koa.[207][208] Bizi-itxaropenean alde geografiko handiak daude, gehienbat garapen ekonomikoarekin lotuta: adibidez, Hong Kongen jaiotzako bizi-itxaropena 87,6 urtekoa da nesketan eta 81,8koa mutiletan, eta Afrika Erdiko Errepublikan, berriz, 55,0 urtekoa nesketan eta 50,6koa mutiletan.[209] Mundu garatua zahartzen ari da oro har, eta batez besteko adina 40 urte ingurukoa da han; garapen bidean dauden herrialdeetan, berriz, 15 eta 20 urte artekoa. Bost europarretik batek 60 urte edo gehiago ditu, baina hogei afrikarretik batek baino ez.[210] 2012an, Nazio Batuen Erakundeak kalkulatu zuen munduan 316.600 ehun urtetik gorako pertsona (100 urte edo gehiago dituzten gizakiak) bizi zirela.[211] Jeanne Calment da adina egiaztatuta duen pertsonarik zaharrena: 122 urte bizi izan zen.
Elikadura
[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Gizakiak orojaleak dira,[212] elikatzaile oportunistak, landare- eta animalia-jaki ugari kontsumitzeko gai.[213] Giza taldeek hainbat dieta hartu dituzte, dieta begano hutsetatik hasi eta ia guztiz haragijaleetaraino. Zenbait kasutan, gizakien dieta-murriztapenek urritasun-gaixotasunak eragin ditzakete; hala ere, giza talde egonkorrak eredu dietetiko askotara egokitu dira, espezializazio genetikoaren eta konbentzio kulturalen bidez, nutrizioaren aldetik orekatuak diren elikagai-iturriak erabiltzeko.[214] Dietak eragin handia du heste-mikrobiotaren osaeran, eta horrek, aldi berean, giza osasunean eragiten du.[215] Giza dietak garrantzi handia du giza kulturan, eta elikagaien zientzia garatzea ekarri du.[216]
Nekazaritza garatu arte, Homo sapiensek ehiza eta bilketa zituen elikagaiak lortzeko bide bakar.[216] Horrek esan nahi zuen elikagai finkoak (frutak, zerealak, tuberkuluak eta perretxikoak, intsektuen larbak eta uretako moluskuak) animalia basatiekin konbinatu behar zirela, eta animalia horiek ehizatu eta harrapatu egin behar zirela, kontsumitu ahal izateko.[217] Gizakiek Homo erectusen garaitik erabili izan dute sua elikagaiak prestatu eta kozinatzeko.[218] Gizakiak duela 11.700 urte inguru hasi ziren landare basatiak etxekotzen, eta horrek nekazaritzaren garapena ekarri zuen,[219] «Iraultza Neolitikoa» izeneko prozesu mailakatua.[220] Dietaren aldaketa horiek giza biologia ere alda zezaketen: esne-abeltzaintzaren hedapenak elikagai-iturri berri eta aberatsa eman zuen, eta horrek heldu batzuengan laktosa digeritzeko gaitasuna eboluzionatzea ekarri zuen.[221][222] Jaten diren elikagai motak eta prestatzeko moduak asko aldatu dira garaiaren, lekuaren eta kulturaren arabera.[223]
Oro har, gizakiek zortzi astez iraun dezakete jan gabe, metatutako gorputz-gantzaren arabera.[224] Urik gabeko biziraupena hiruzpalau egunetara mugatzen da, gehienez astebetera.[225] 2020an kalkulatu zenez, 9 milioi pertsona hiltzen dira urtero gosearekin zuzenean edo zeharka lotutako arrazoiengatik.[226][227] Haurren desnutrizioa ere ohikoa da, eta munduko gaixotasun-kargari laguntzen dio.[228] Hala ere, elikagaien banaketa ez da uniformea munduan, eta zenbait giza populaziotan obesitatea azkar areagotu da; horrek osasun-konplikazioak eragin ditu, eta hilkortasuna handitu da herrialde garatu batzuetan eta garapen bidean dauden herrialde gutxi batzuetan. Mundu osoan, mila milioi pertsona baino gehiago dira obesoak,[229] eta 2024an populazioaren % 16,2 gainpisuduntzat jo zen.[230] Gizentasuna gastatzen diren baino kaloria gehiago kontsumitzearen ondorio da, eta, beraz, gehiegizko pisua hartzea energia handiko dieta batek eragin ohi du.[229]
Elikagaiak kontsumitzea digestio-prozesuaren lehen urratsa da;[231] haren amaieran, gizakiek gorozkiak kanporatzen dituzte, egunean hiru alditik astean hiru aldira bitarteko maiztasunarekin,[232] eta maizago haurtzaro goiztiarrean.[233] Dietak eragin handia du giza hondakinen osaeran eta kanporatzeko erritmoan.[234]
Aldakortasun biologikoa
[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Giza espeziean aldakortasun biologikoa dago: odol-taldeak, gaixotasun genetikoak, garezurreko ezaugarriak, aurpegiko ezaugarriak, aparatu biologikoak, begien kolorea, ilearen kolorea eta testura, garaiera eta gorpuzkera, eta azalaren kolorea aldatu egiten dira munduan zehar. Gizaki heldu baten ohiko garaiera 1,4 eta 1,9 m artekoa da, baina asko aldatzen da sexuaren, jatorri etnikoaren eta familia-leinuaren arabera.[235][236] Gorputzaren tamaina, neurri batean, geneek zehazten dute, eta ingurumen-faktoreek ere eragin nabarmena dute, hala nola dietak, ariketa fisikoak eta lo-ohiturek.[237]
Badira frogak populazioak genetikoki kanpoko hainbat faktoretara egokitu direla erakusten dutenak. Gizaki helduei laktosa digeritzeko aukera ematen dieten geneak maiztasun handian daude ganadua etxekotzeko historia luzea duten eta behi-esnearen mendekotasun handiagoa duten populazioetan.[238] Anemia faltziformeak malariarekiko erresistentzia handiagoa eman dezake, eta ohikoa da malaria endemikoa den populazioetan.[239] Denbora luzez klima jakin batzuetan bizi izan diren populazioek ingurune horietarako onuragarriak diren fenotipo bereziak garatu ohi dituzte: garaiera txikia eta gorpuzkera sendoa eskualde hotzetan, altuak eta meheak eskualde beroetan, eta biriketako ahalmen handia edo beste egokitzapen batzuk garaieran bizi direnen artean.[240] Populazio batzuek oso egokitzapen bereziak garatu dituzte ingurumen-baldintza oso zehatzetarako, hala nola Bajauek, itsasoko bizimodurako eta urpekaritza askerako onuragarriak direnak.[241]
Giza ilearen kolorea gorritik horira, gaztaina-kolorera eta beltzera bitartekoa da, eta beltza da ohikoena.[242] Ilearen kolorea melanina kopuruaren araberakoa da, eta adinarekin kontzentrazio hori murriztu egiten da; horregatik bihurtzen da ilea urdin edo zuri. Azalaren kolorea marroi ilunenetik arrosa argienera bitartekoa izan daiteke, edo ia zuria edo kolorgea albinismo kasuetan.[243] Mailaka aldatu ohi da, eta, oro har, eremu geografiko bakoitzeko erradiazio ultramore mailarekin lotuta dago: azal ilunak ekuatoretik gertu daude batez ere.[244] Azalaren iluntasuna eguzkiaren erradiazio ultramorearen aurkako babes gisa eboluzionatu zuen, ziurrenik.[245] Azaleko pigmentazio argiak, berriz, D bitaminaren (ekoizteko eguzki-argia behar duena) agortzearen aurka babesten du.[246] Giza azalak erradiazio ultramorearen eraginpean iluntzeko (beltzarantzeko) gaitasuna ere badu.[247]
Giza populazio geografikoen arteko aldakortasuna nahiko txikia da, eta aldakortasun gehiena gizabanakoen mailan gertatzen da.[243][248] Giza aldakuntzaren zati handi bat jarraitua da, askotan muga argirik gabea.[249][244] Datu genetikoek erakusten dute, populazio-taldeak edozein modutan definituta ere, talde bereko bi pertsona ia beste edozein bi taldetako bi pertsona bezain desberdinak direla.[176][250] Afrikan, Australian eta Hego Asian dauden azal iluneko populazioak ez daude elkarrengandik hurbil ahaidetuta.[244]
Ikerketa genetikoek erakutsi dute Afrikako giza populazio bertakoak direla genetikoki anitzenak,[251] eta aniztasun genetikoa gutxitu egiten dela Afrikarekiko migrazio-distantzia handitu ahala, ziurrenik giza migrazioetan izandako botila-lepoen ondorioz.[252] Afrikaz kanpoko populazio horiek ekarpen genetiko berriak jaso zituzten bertako populazio arkaikoekiko nahasketaren bidez, eta neandertalen eta denisovarren aldakuntza askoz handiagoa dute Afrikan dagoena baino,[183] nahiz eta baliteke Afrikako populazioetako nahasketa neandertala gutxietsita egotea.[253] Gainera, azken ikerketek aurkitu dute Saharaz hegoaldeko Afrikako populazioek, eta bereziki Mendebaldeko Afrikakoek, gizaki modernoak baino zaharragoa den aldakuntza genetiko arbasoa dutela, Afrikaz kanpoko populazio gehienetan galdu dena. Arbasotasun horren zati bat neandertalen eta gizaki modernoen banaketa baino lehenago bereizitako hominino arkaiko ezezagun batekiko nahasketatik datorrela uste da.[183][254]
Gizakiak espezie gonokorikoa dira; hau da, ar eta eme sexuetan banatuta daude.[255] Aldakuntza genetikorik handiena arren eta emeen artean dago. Mundu osoko populazioetan sexu bereko gizabanakoen aldakuntza genetiko nukleotidikoa % 0,1–0,5 baino handiagoa ez bada ere, gizonen eta emakumeen arteko desberdintasun genetikoa % 1 eta % 2 artekoa da. Gizonak batez beste % 15 astunagoak eta 15 cm garaiagoak dira emakumeak baino.[256] Batez beste, gizonek % 40–50 indar handiagoa dute gorputzaren goiko aldean eta % 20–30 handiagoa beheko aldean, pisu berarekin, gihar gehiago eta gihar-zuntz handiagoak dituztelako.[257] Emakumeek, oro har, gorputz-gantz ehuneko handiagoa dute gizonek baino.[258] Emakumeek populazio bereko gizonek baino azal argiagoa dute; haurdunaldian eta edoskitzean D bitamina gehiago behar dutelako azaldu izan da hori.[259] Emeen eta arren artean kromosoma-desberdintasunak daudenez, X eta Y kromosomekin lotutako zenbait egoerak eta nahastek gizonei edo emakumeei baino ez diete eragiten.[260] Gorputz-pisua eta -bolumena kontuan hartuta, gizonen ahotsa batez beste zortzidun bat grabeagoa da emakumeena baino.[261] Emakumeek bizi-iraupen luzeagoa dute munduko ia populazio guztietan.[262] Giza populazioan aldaera intersexualak daude; kalkuluen arabera, % 0,018 eta % 1,7 artean.[263]
Psikologia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]— Charles DarwinGizakiaren eta goi-animalien arteko gogo-desberdintasuna, handia izanagatik ere, gradukoa da, eta ez motakoa.
Giza burmuina pentsamendua, arrazoiketa eta abstrakzioa bezalako «goi-mailako» funtzioen gunea da.[264] Prozesu kognitibo horiek gogamena osatzen dute, eta, haien portaera-ondorioekin batera, psikologiak aztertzen ditu. Burmuinak, gainera, arnasketa eta digestioa bezalako ekintza autonomoak kontrolatzen ditu. Gizakiek beste primateek baino kortex prefrontal handiagoa eta garatuagoa dute, kognizio gorenarekin lotutako burmuin-eskualdea.[265] Horregatik jo izan dute gizakiek beren burua beste edozein espezie ezagun baino adimentsuagotzat.[266] Adimena modu objektiboan definitzea zaila da, ordea, beste animalia batzuek zentzumenak egokitu dituztelako eta gizakiak gai ez diren arloetan nabarmentzen direlako.[267]
Badira ezaugarri batzuk, guztiz bakarrak ez izan arren, gizakiak beste animaliengandik bereizten dituztenak.[268] Baliteke gizakiak izatea oroimen episodikoa duten eta «denbora-bidaia mental» egin dezaketen animalia bakarrak.[269] Beste animalia sozial batzuekin alderatuta ere, gizakiek aurpegi-adierazpenetan malgutasun ezohikoa dute.[270] Malko emozionalak isurtzen dituzten animalia ezagun bakarrak dira.[271] Ispiluaren proban beren burua ezagutzeko gai diren animalia gutxietako bat dira,[272] eta eztabaida dago, halaber, ea zenbateraino diren gizakiak gogamenaren teoria duten animalia bakarrak.[273]
Loa eta ametsak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Gizakiak, oro har, egunekoak dira. Heldu batek egunean zazpi eta bederatzi ordu artean lo egin behar du batez beste, eta haur batek bederatzi eta hamar ordu artean; adinekoek, berriz, sei eta zazpi ordu artean egin ohi dute lo. Gizakien artean ohikoa da horrenbeste lo ez egitea, nahiz eta lo-gabeziak osasunean ondorio kaltegarriak izan ditzakeen. Helduen loa egunean lau ordura murrizteak, denbora luzez, fisiologian eta egoera mentalean aldaketak eragiten ditu, hala nola oroimen-galera, nekea, oldarkortasuna eta ondoez fisikoa.[274]
Lo egitean, gizakiek amets egiten dute, irudi eta soinu sentsorialak bizi dituzte. Ametsak zubiak estimulatzen ditu, eta batez ere begien mugimendu azkarreko (REM) lo-fasean gertatzen dira.[275] Amets baten iraupena segundo gutxi batzuetatik 30 minutura bitartekoa izan daiteke.[276] Gizakiek gauean hiru eta bost amets artean izaten dituzte, eta batzuek zazpi ere bai.[277] Litekeena da ametsa gogoratzea REM fasean esnatuz gero. Ametsetako gertaerak, oro har, amets egiten duenaren kontroletik kanpo daude, amets argietan izan ezik, horietan amets egilea bere buruaz jabetzen baita.[278] Ametsek, batzuetan, pentsamendu sortzaileak edo inspirazioa eragin ditzakete,[279] fikziozko lan, kontzeptu zientifiko eta artelan ezagun batzuen kasuan gertatu zen bezala.
Kontzientzia eta pentsamendua
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Giza kontzientzia, bere forma sinpleenean, barneko edo kanpoko existentziaren sentikortasuna edo jabetza da.[280] Filosofo eta zientzialarien mendetako azterketa, definizio, azalpen eta eztabaiden ondoren ere, kontzientziaren funtsezko izaera enigmatikoa eta gaizki ulertua da oraindik,[281] «gure bizitzako alderdirik ezagunena eta, aldi berean, misteriotsuena».[282] Gaiari buruz oro har onartzen den ideia bakarra badela dioen intuizioa da.[283] Iritziak desberdinak dira kontzientzia gisa zehazki zer aztertu eta azaldu behar den jakiteko. Filosofo batzuek kontzientzia fenomenikoa (esperientzia sentsoriala bera) eta sarbide-kontzientzia (arrazoitzeko edo ekintzak zuzenean kontrolatzeko erabil daitekeena) bereizten dituzte.[284] Batzuetan «gogamena»ren sinonimotzat hartzen da, eta beste batzuetan haren alderdi bat. Historikoki, introspekzioarekin, pentsamendu pribatuarekin, irudimenarekin eta borondatearekin lotu izan da. Gaur egun, askotan esperientzia, kognizio, sentimendu edo pertzepzio motaren bat ere hartzen du barne. «Jabetza», «jabetzaren jabetza» (metakognizioa) edo autokontzientzia izan daiteke.[285]
Pentsamenduaren, esperientziaren eta zentzumenen bidez ezagutza eta ulermena eskuratzeko prozesuari kognizio deritzo. Giza burmuinak kanpoko mundua zentzumenen bidez hautematen du, eta gizabanako bakoitzaren gainean eragin handia dute bere esperientziek; horrek existentziaren eta denboraren igarotzearen ikuspegi subjektiboak sortzen ditu.[286] Pentsamenduaren izaera funtsezkoa da psikologian eta arlo ahaidetuetan. Psikologia kognitiboak kognizioa aztertzen du, hots, portaeraren oinarrian dauden prozesu mentalak.[287] Garapen-psikologiak, batez ere bizitzan zehar giza gogamenak duen garapenean arreta jarrita, ulertu nahi du nola iristen diren pertsonak mundua hautematera, ulertzera eta munduan jardutera, eta nola aldatzen diren prozesu horiek adinarekin.[288] Garapen intelektuala, kognitiboa, neurala, soziala edo morala izan daiteke aztergai. Psikologoek adimen-testak eta adimen-kozientearen kontzeptua garatu dituzte, gizakien adimen erlatiboa neurtzeko eta populazioan nola banatzen den aztertzeko.[289]
Motibazioa eta emozioak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Giza motibazioa ez da oraindik guztiz ulertzen. Ikuspegi psikologikotik, Maslowen beharren piramidea teoria finkatua da, eta konplexutasun gorantzako ordenan behar jakin batzuk asetzeko prozesu gisa defini daiteke.[290] Ikuspegi orokorrago eta filosofikoago batetik, giza motibazioa giza gaitasunak aplikatzea eskatzen duten helburuekiko konpromiso edo uko gisa defini daiteke. Gainera, pizgarriak eta lehentasunak ere faktoreak dira, baita bien artean hautematen diren loturak ere. Borondateak ere zeresana izan dezake, eta kasu horretan nahimena ere faktore bat da. Egokiena, motibazioak eta borondateak helburuak modu egokian aukeratzea, haien alde ahalegintzea eta gauzatzea bermatzen dute; funtzio hori haurtzaroan hasten da eta bizitza osoan jarraitzen du, sozializazio izeneko prozesuan.[291]
Emozioak nerbio-sistemarekin lotutako egoera biologikoak dira,[292] aldaketa neurofisiologikoek eraginak, eta pentsamenduekin, sentimenduekin, portaera-erantzunekin eta plazer edo desatsegin maila jakin batekin lotuak.[293] Askotan, aldartearekin, tenperamentuarekin, nortasunarekin, joerarekin, sormenarekin[294] eta motibazioarekin nahasten dira. Emozioek eragin handia dute giza portaeran eta ikasteko gaitasunean.[295] Emozio muturreko edo kontrolik gabekoen arabera jarduteak desordena soziala eta krimena eragin ditzake,[296] eta ikerketek erakusten dute gaizkileek adimen emozional txikiagoa izan dezaketela.[297]
Atseginak bezala hautematen diren esperientzia emozionalak, hala nola poza, interesa edo gogobetetasuna, desatseginak bezala hautematen direnekin kontrajartzen dira, hala nola antsietatea, tristura, haserrea eta etsipena.[298] Zoriontasuna, edo zoriontsu izatearen egoera, giza egoera emozional bat da, eta haren definizioa gai filosofiko ohikoa da. Batzuek afektu emozional positiboak sentitzea eta negatiboak saihestea bezala definitzen dute;[299] beste batzuek, bizi-gogobetetasunaren edo bizi-kalitatearen balorazio gisa.[300] Azken ikerketek iradokitzen dute zoriontsu izateak emozio negatibo batzuk bizitzea ere eska dezakeela, gizakiek bidezkoak direla sentitzen dutenean.[301]
Sexualitatea eta maitasuna
[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Gizakiengan, sexualitateak sentimendu eta portaera biologiko, erotiko, fisiko, emozional, sozial edo espiritualak hartzen ditu barne.[302][303] Testuinguru historikoen arabera aldatu den termino zabala denez, ez du definizio zehatzik.[303] Sexualitatearen alderdi biologiko eta fisikoak, neurri handi batean, giza ugalketa-funtzioekin lotuta daude, giza sexu-erantzunaren zikloa barne.[302][303] Sexualitateak bizitzaren alderdi kultural, politiko, juridiko, filosofiko, moral, etiko eta erlijiosoetan eragiten du, eta haien eragina jasotzen du.[302][303] Sexu-desira (libidoa) sexu-portaeraren hasieran dagoen oinarrizko egoera mentala da. Ikerketek aurkitu dute gizonek emakumeek baino sexu-desira handiagoa adierazten dutela, eta maizago masturbatzen direla.[304] Sexualitateak, ugalketaz gain, funtzio soziala ere betetzen du: intimitate fisikoa eta gizabanakoen arteko loturak sortzen ditu.
Gizakiak sexu-orientazioaren eskala jarraitu bateko edozein puntutan egon daitezke,[305] nahiz eta gizaki gehienak heterosexualak diren.[306][307] Portaera homosexuala beste animalia batzuetan ere gertatzen bada ere, gizakiak eta ardi etxekoak baino ez dira aurkitu orain arte sexu bereko harremanekiko lehentasun esklusiboa erakusten dutenak.[306] Froga gehienek sexu-orientazioaren kausa ez-sozialak eta biologikoak babesten dituzte,[306] homosexualitatearekiko oso toleranteak diren kulturetan ez baitago homosexualitate-tasa nabarmen handiagorik.[307] Neurozientziako eta genetikako ikerketek iradokitzen dute giza sexualitatearen beste alderdi batzuetan ere eragin biologikoa dagoela.[308] Gizakiek, gainera, familia-plangintza egiten dute, eta ugalketa lortzeko edo saihesteko neurriak har ditzakete.
Maitasuna, gehienetan, erakarpen edo atxikimendu emozional handiko sentimenduari deritzo. Pertsonaz kanpokoa izan daiteke (objektu, ideal edo lotura politiko edo espiritual sendo baten maitasuna) edo pertsonen artekoa.[309] Maitasun erromantikoaren egoera emozionalean, dopamina, noradrenalina, serotonina eta oxitozina bezalako neurokimikoek burmuinaren sari-sistema estimulatzen dute, bide mesokortikolinbikoaren bidez. Bide dopaminergiko horrek bigarren mailako ondorioak izan ditzake, hala nola takikardia (bihotz-maiztasuna handitzea), gosea galtzea, insomnioa eta euforia bizia.[310]
Kultura
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Kulturaren definizio bat ematea zaila bada ere, talde batek dituen ezaugarri material, intelektual, emozional eta espiritualen multzo gisa uler daiteke, artea, literatura, bizimodua, balio-sistemak, ohiturak, erritualak eta sinesteak barne hartuta. Gizadiaren gaitasun intelektual ugariak funtsezko faktorea izan ziren espeziearen aurrerapen teknologikoan eta, horrekin batera, biosferaren gaineko nagusitasunean.[311] Hominido desagertuak alde batera utzita, gizakiak dira informazio orokorgarria irakasten duten animalia ezagun bakarrak,[312] kontzeptu konplexuak sortu eta komunikatzeko txertaketa errekurtsiboa berez erabiltzen dutenak,[313] tresnak behar bezala diseinatzeko beharrezkoa den «fisika herrikoia» erabiltzen dutenak[314] eta basoan janaria kozinatzen dutenak.[315] Gizarte batean edo gehiagotan informazioa gorde eta hurrengo belaunaldiei irakasteko gaitasunari karraka efektua deritzo antropologian.[2] Metaforaren arabera, giza talde batek teknologia bat ulertzen duenean, zaila zaio hura ahaztea, eta konplexutasun handiagoko teknologiak ikasteko erabil dezake.[2] Irakaskuntzak eta ikaskuntzak giza gizarteen identitate kulturala eta etnografikoa gordetzen dute.[316] Gizakiei ia esklusiboak zaizkien beste ezaugarri eta portaera batzuk sua piztea,[317] fonemak egituratzea[318] eta ahots-ikaskuntza dira.[319]
Hizkuntza
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Espezie askok komunikatzen badira ere, hizkuntza gizakien berezko ezaugarria da,[320] gizadiaren ezaugarri definitzaile bat[321] eta kultura-unibertsal bat.[322] Beste animalien komunikazio-sistema mugatuak ez bezala, giza hizkuntza irekia da: sinbolo kopuru mugatu bat konbinatuz, esanahi kopuru infinitua sor daiteke.[323] Giza hizkuntzak lekualdatzeko gaitasuna ere badu: hitzak erabil daitezke une horretan edo leku horretan gertatzen ari ez diren gauza eta gertaerak adierazteko, solaskideen irudimen partekatuan bizi direnak.[154]
Hizkuntza beste komunikazio-modu batzuetatik bereizten da modalitatearekiko independentea delako: pertsonek esanahi berak hainbat bitartekoren bidez adieraz ditzakete, entzumenaren bidez hizketan, ikusmenaren bidez zeinu-hizkuntzan edo idazkeran, eta ukimenaren bidez braillean.[324] Hizkuntza funtsezkoa da gizakien arteko komunikazioan, baita nazioak, kulturak eta talde etnikoak batu ditzakeen identitate-sentimenduan ere.[325] K.a. IV. milurtekoan idazkera asmatzeak hizkuntzak objektu materialetan finkatzea ekarri zuen, eta garrantzi handia izan zuen eboluzio kulturalean.
1996an, gizakiek sei mila hizkuntza inguru erabiltzen zituzten, zeinu-hizkuntzak barne, eta beste milaka desagertuta zeuden.[326] Gehien hitz egiten diren hizkuntzak ingelesa, mandarin txinera, hindia, gaztelania, frantsesa, arabiera estandarra, bengalera, errusiera, portugesa eta urdua dira.[327] Hizkuntzalaritzak hizkuntzen egitura eta haien arteko harremanak aztertzen ditu.
Arteak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Giza arteek forma ugari har ditzakete, besteak beste bisualak, literarioak eta eszenikoak. Arte bisualak margolaritza eta eskulturatik hasi eta zinema, moda-diseinu eta arkitekturaraino doaz.[328] Arte literarioen artean daude prosa, poesia eta drama. Arte eszenikoek, oro har, antzerkia, musika eta dantza hartzen dituzte barne. Gizakiek askotan forma desberdinak konbinatzen dituzte (adibidez, bideoklipetan).[329] Artea entretenimendua emateko eta ezagutza transmititzeko ez ezik, helburu politikoetarako ere erabiltzen da.[330]
Artea gizakien ezaugarri definitzaile bat da, eta badira sormenaren eta hizkuntzaren arteko harremanaren frogak.[331] Artearen frogarik zaharrena Homo erectusek egindako maskor-grabatuak dira, gizaki modernoak eboluzionatu baino 300.000 urte lehenagokoak.[332] H. sapiensi egotzitako artea gutxienez duela 75.000 urtekoa da: Hegoafrikako kobazuloetan aurkitutako bitxiak eta marrazkiak.[333] Hainbat hipotesi daude gizakiak arteetara zergatik egokitu diren azaltzeko: arazoak hobeto konpontzeko aukera ematea, beste gizaki batzuk kontrolatzeko edo haietan eragiteko bide bat izatea, gizartean lankidetza eta ekarpena sustatzea edo bikotekide bat erakartzeko aukerak handitzea.[334] Artearen bidez garatutako irudimenaren erabilerak, logikarekin konbinatuta, abantaila ebolutiboa eman ziezaiekeen lehen gizakiei.[331]
Gizakiak musika-jardueretan aritu zirela erakusten duten frogak haitzuloetako artea baino zaharragoak dira, eta orain arte ezagutzen diren giza kultura ia guztiek landu dute musika.[335] Musika-genero eta musika etniko ugari daude, eta gizakien musika-gaitasunak beste gaitasun batzuekin lotuta daude, giza portaera sozial konplexuak barne.[335] Frogatu da giza burmuinak musikari erantzuten diola erritmoarekin eta taupadarekin sinkronizatuz, sinkronizazio izeneko prozesuan.[336] Dantza ere kultura guztietan aurkitzen den giza adierazpen-modu bat da,[337] eta lehen gizakiei komunikatzen laguntzeko bide gisa eboluziona zezakeen.[338] Musika entzuteak eta dantza ikusteak kortex orbitofrontala eta burmuinaren plazer-eremuak estimulatzen dituzte.[339]
Hitz egitea ez bezala, irakurtzea eta idaztea ez zaizkie gizakiei berez etortzen, eta irakatsi egin behar dira.[340] Hala ere, literatura idazkera baino lehenagokoa da: haitzulo batzuetako hormetan dauden 30.000 urteko margoek eszena dramatiko sorta bat irudikatzen dute.[341] Bizirik iraun duen literatura-lanik zaharrenetako bat Gilgameshen epopeia da, duela 4.000 urte inguru Babiloniako taulatan grabatua lehen aldiz.[342] Ezagutza transmititzeaz harago, istorioen bidez fikzio irudimentsua erabili eta partekatzeak gizakien komunikazio-gaitasunak garatzen eta bikotekidea lortzeko aukerak handitzen lagun zezakeen.[343] Ipuingintza entzuleei irakaspen moralak emateko eta lankidetza sustatzeko ere erabil daiteke.[341]
Tresnak eta teknologia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Protogizakiek harrizko tresnak erabili zituzten gutxienez duela 2,5 milioi urte.[345] Tresnak erabili eta egitea izan da, besteak beste, gizakiak beste ezerk baino gehiago definitzen dituen gaitasuntzat proposatu dena,[346] eta historikoki urrats ebolutibo garrantzitsutzat hartu izan da.[347] Teknologia askoz sofistikatuagoa bihurtu zen duela 1,8 milioi urte inguru,[346] eta suaren erabilera kontrolatua duela milioi bat urte inguru hasi zen.[348] Gurpila eta gurpildun ibilgailuak hainbat eskualdetan agertu ziren aldi berean, K.a. IV. milurtekoan.[79] Tresna eta teknologia konplexuagoak garatzeari esker, lurra landu eta animaliak etxekotu ahal izan ziren, eta funtsezkoak izan ziren nekazaritzaren garapenean, Iraultza Neolitikoa deritzonean.[349]
Txinak papera, inprenta, bolbora, iparrorratza eta beste asmakizun garrantzitsu batzuk garatu zituen.[350] Galdaketan etengabeko hobekuntzei esker, kobrea, brontzea, burdina eta, azkenik, altzairua forja ahal izan ziren; azken hori trenbideetan, etxe-orratzetan eta beste produktu askotan erabiltzen da.[351] Hori Industria Iraultzarekin batera gertatu zen, eta makina automatikoen asmakuntzak aldaketa handiak ekarri zituen gizakien bizimoduan.[352] Teknologia modernoa esponentzialki aurrera doala ikusten da,[353] eta XX. mendeko berrikuntza nagusien artean daude elektrizitatea, penizilina, erdieroaleak, barne-errekuntzako motorrak, Internet, nitrogenoa finkatzen duten ongarriak, hegazkinak, ordenagailuak, automobilak, antisorgailu pilulak, fisio nuklearra, Iraultza Berdea, irratia, landare-hobekuntza zientifikoa, suziriak, aire girotua, telebista eta muntaketa-katea.[354]
Gorputz-kultura
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Jantziak dira gizakiak ingurune hotzetan bizitzeko aukera eman zion tresnetako bat. Arropako zorrien jatorriari buruzko azterketa genetikoek iradokitzen dute gizaki anatomikoki modernoak Afrikan hasi zirela arropa erabiltzen, kontinentetik atera aurretik.[138] Jantziek eta gorputzaren apaingarriek, gainera, gizarte-identitatea, estatusa eta genero-rolak adierazteko balio izan dute kultura askotan.
Erlijioa eta espiritualtasuna
[aldatu | aldatu iturburu kodea]| Taldea | Ehunekoa |
|---|---|
| Kristauak | %28,8 |
| Musulmanak | %25,6 |
| Erlijiorik gabeak | %24,2 |
| Hinduak | %14,9 |
| Budistak | %4,1 |
| Beste erlijio batzuk (judutarrak barne) | %2,4 |
Erlijioaren definizioak askotarikoak dira;[356] definizio baten arabera, erlijioa naturaz gaindikoari, sakratuari edo jainkozkoari buruzko sinesmen-sistema bat da, sinesmen horrekin lotutako praktika, balio, erakunde eta erritualekin batera. Erlijio batzuek kode morala ere badute. Lehen erlijioen eboluzioa eta historia ikerketa zientifiko aktiboaren arlo bihurtu dira.[357] Portaera erlijiosoaren froga sinesgarriak Erdi Paleolitokoak dira (duela 45.000–200.000 urte).[358] Gizakien arteko lankidetza ezarri eta sustatzen laguntzeko eboluziona zezakeen.[359]
Erlijioak forma askotan agertzen dira.[356] Erlijioak barne har ditzake heriotzaren ondoko bizitzan sinestea, bizitzaren jatorria, unibertsoaren izaera (kosmologia erlijiosoa) eta haren azken patua (eskatologia), eta irakaspen moral edo etikoak.[360] Transzendentziari eta immanentziari buruzko ikuspegiak oso desberdinak dira: tradizioek monismoa, deismoa, panteismoa eta teismoa (barne politeismoa eta monoteismoa) defendatzen dituzte.[361]
Erlijiotasuna neurtzea zaila bada ere,[362] gizaki gehienek sinesmen erlijioso edo espiritualen bat aitortzen dute. 2020an, kristauak ziren gehiengo erlatiboa, eta haien atzetik musulmanak, hinduak eta budistak. 2020an, gizakien % 24 inguru, hots, 1.900 milioi, erlijiorik gabekoak ziren, sinesmen erlijiosorik ez dutenak edo inongo erlijiorekin identifikatzen ez direnak barne.[363]
Zientzia eta filosofia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Gizadiaren ezaugarri definitzaile bat eboluzio kultural metagarrirako gaitasuna da: ezagutza belaunaldiz belaunaldi transmititzea, aurreko ezagutzaren gainean etengabe eraikiz tresnak, lege zientifikoak eta beste aurrerapen batzuk garatu eta hurrengo belaunaldiei pasatzeko.[364] Metatutako ezagutza hori egiaztatu egin daiteke, galderei erantzuteko edo unibertsoaren funtzionamenduari buruzko iragarpenak egiteko, eta horrek giza aurrerapena bultzatzen du etengabe.[365] Fenomeno horri trinketa efektua deritzo antropologian.[2]
Aristoteles lehen zientzialaritzat jo izan da,[366] eta Aro helenistikoaren pentsamendu zientifikoaren gorakada aurreratu zuen.[367] Zientziako beste aurrerapen goiztiar batzuk Txinako Han dinastiatik eta Islamaren Urrezko Aroatik etorri ziren.[368][95] Zientzia Iraultzak, Pizkundearen amaiera aldera, zientzia modernoaren sorrera ekarri zuen.[369]
Gertaera eta eragin-kate batek metodo zientifikoaren garapena ekarri zuen; behaketa eta esperimentazio-prozesu bat da, zientzia sasizientziatik bereizteko erabiltzen dena.[370] Matematika ulertzea gizakien berezko ezaugarria da, nahiz eta beste animalia-espezie batzuek zenbaki-kognizioa duten neurri batean.[371] Zientzia osoa hiru adar nagusitan bana daiteke: zientzia formalak (adibidez, logika eta matematika), sistema formalez arduratzen direnak; zientzia aplikatuak (adibidez, ingeniaritza eta medikuntza), aplikazio praktikoetara bideratuak; eta zientzia enpirikoak, behaketa enpirikoan oinarrituak eta, aldi berean, natur zientzietan (adibidez, fisika, kimika eta biologia) eta gizarte-zientzietan (adibidez, psikologia, ekonomia eta soziologia) banatuak.[372]
Filosofia (grezierazko φίλος «maitea» eta σοφία «jakintza» hitzetatik, «jakintzaren maitasuna») gizakiek beren buruari eta bizi diren munduari buruzko egia funtsezkoak ulertu nahi dituzten jakintza-arloa da.[373] Ikerketa filosofikoa ezaugarri nagusia izan da gizakien historia intelektualaren garapenean.[374] Ezagutza zientifiko behin betikoaren eta irakaspen erlijioso dogmatikoen arteko «inoren ez den lur» gisa deskribatu izan da.[375] Filosofiaren arlo nagusien artean daude metafisika, epistemologia, logika eta axiologia (azken horrek etika eta estetika hartzen ditu barne).[376] Alor klasiko horiekin batera, zientziaren filosofia, zuzenbidearen filosofia, historiaren filosofia, filosofia politikoa, artearen filosofia, erlijioaren filosofia eta hezkuntzaren filosofia ere bereizten dira.
Gizartea
[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Gizartea gizakien arteko elkarreraginetik sortzen den antolakunde eta erakunde sistema da. Gizakiak oso sozialak dira, eta talde sozial handi eta konplexuetan bizi ohi dira. Hainbat taldetan bana daitezke beren diru-sarrera, aberastasun, botere, ospe eta beste faktore batzuen arabera. Gizarte-mailaketaren egitura eta gizarte-mugikortasunaren maila desberdinak dira, batez ere gizarte modernoen eta tradizionalen artean.[377] Giza taldeak familiatik nazioraino doaz tamainaz. Giza antolaketa sozialaren lehen forma ehiztari-biltzaileen talde-gizarteen antzekoa izan zela uste da.[378]
Generoa
[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Giza gizarteek, oro har, genero-identitateak eta genero-rolak dituzte, ezaugarri maskulinoak eta femeninoak bereizten dituztenak eta kideentzat onargarriak diren portaera eta jarrerak sexuaren arabera zehazten dituztenak.[379] Sailkapenik ohikoena genero-bitartasuna da, gizonak eta emakumeak bereizten dituena.[380] Gizarte batzuek hirugarren genero bat onartzen dute,[381] edo, gutxiagotan, laugarren edo bosgarren bat.[382] Beste gizarte batzuetan, ez-bitar terminoa guztiz gizonezkoak edo emakumezkoak ez diren genero-identitateak biltzeko erabiltzen da.[383]
Genero-rolak, askotan, arau, praktika, jantzi, portaera, eskubide, betebehar, pribilegio, estatus eta botere banaketa batekin lotzen dira, eta gizonek emakumeek baino eskubide eta pribilegio gehiago izan dituzte gizarte gehienetan, gaur egun zein iraganean.[384] Eraikuntza soziala izanik,[385] genero-rolak ez dira finkoak, eta historikoki aldatu egin dira gizarte bakoitzean. Genero-arau nagusien aurkako erronkak behin eta berriz agertu dira gizarte askotan.[386] Gutxi dakigu lehen giza gizarteetako genero-rolei buruz. Gizaki moderno goiztiarrek, ziurrenik, gaur egungo kulturen antzeko genero-rolak zituzten, gutxienez Goi Paleolitotik aurrera; neandertalek, berriz, sexu-dimorfismo txikiagoa zuten, eta badira frogak arren eta emeen arteko portaera-aldea txikia zela erakusten dutenak.[387]
Ahaidetasuna
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Giza gizarte guztiek antolatu, onartu eta sailkatu egiten dituzte harreman sozialak, gurasoen, seme-alaben eta beste ondorengo batzuen arteko harremanetan (odolkidetasuna) eta ezkontza bidezko harremanetan (ezkontza-ahaidetasuna) oinarrituta. Badago hirugarren mota bat ere, aitabitxi-amabitxiei edo adoptatutako seme-alabei aplikatzen zaiena (ahaidetasun fiktiboa). Kulturalki definitutako harreman horiei ahaidetasun deritze. Gizarte askotan, antolaketa sozialeko printzipiorik garrantzitsuenetako bat da, eta zeresana du estatusa eta jaraunspena transmititzean.[388] Gizarte guztiek dituzte intzestu-tabuaren arauak, zeinen arabera debekatuta baitago ahaidetasun-mota jakin batzuen arteko ezkontza; batzuek, gainera, ahaide jakin batzuekin ezkontzeko lehentasun-arauak dituzte.[389]
Bikote-lotura giza sexu-harremanen ezaugarri unibertsala da, monogamia sekuentzial, poliginia edo poliandria gisa agertuta ere.[390] Froga genetikoek adierazten dute gizakiak poliginikoak izan zirela espezie gisa izandako existentziaren zatirik handienean, baina hori aldatzen hasi zela Neolitoan, monogamia zabaltzen hasi zenean, gizarte nomadetatik sedentarioetarako trantsizioarekin batera.[391] Froga anatomikoek ere —bigarren eta laugarren hatzen arteko luzera-erlazioak, jaio aurreko androgenoen eraginaren biomarkatzaileak— adierazten dute gizaki modernoak poliginikoak zirela Pleistozenoan.[392]
Etnizitatea
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Giza talde etnikoak beste taldeetatik bereizten dituzten ezaugarri partekatuetan oinarrituta pertsonak elkarrekin identifikatzen dituen kategoria soziala dira. Ezaugarri horiek tradizio, arbaso, hizkuntza, historia, gizarte, kultura, nazio edo erlijio komunak izan daitezke, edo bizi diren eremuan jasotako tratu soziala.[393] Etnizitatea ezaugarri fisikoetan oinarritzen den arraza kontzeptutik bereizten da, nahiz eta biak sozialki eraikiak izan.[394] Populazio jakin bati etnia bat esleitzea konplexua da, izendapen etniko komunen barruan ere azpitalde ugari egon daitezkeelako, eta talde etniko horien osaera aldatu egin daitekeelako denboran zehar, maila kolektiboan zein indibidualean.[177] Gainera, ez dago talde etnikoa zer den zehazten duen definizio orokorki onarturik.[395] Talde etnikoek zeresan handia izan dezakete unitate etnopolitikoen gizarte-identitatean eta elkartasunean. Hori estuki lotuta egon da nazio-estatuaren gorakadarekin, XIX. eta XX. mendeetako antolaketa politikoaren forma nagusi gisa.[396]
Gobernua eta politika
[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Nekazari-populazioak komunitate handiago eta dentsoagoetan biltzen joan ahala, talde desberdin horien arteko elkarreraginak areagotu egin ziren. Horrek komunitateen barruko eta haien arteko gobernantzaren garapena ekarri zuen.[397] Gizakiek talde sozialekiko atxikimendua nahiko erraz aldatzeko gaitasuna eboluzionatu dute, aurretik sendoak ziren aliantza politikoak barne, horrek abantaila pertsonalak ematen dituela iruditzen bazaie.[398] Malgutasun kognitibo horri esker, gizabanakoek beren ideologia politikoak alda ditzakete; malgutasun handiagoa dutenek joera txikiagoa dute jarrera autoritario eta nazionalistak babesteko.[399]
Gobernuek gobernatzen dituzten herritarrei eragiten dieten legeak eta politikak sortzen dituzte. Giza historian zehar gobernu-modu asko egon dira, eta bakoitzak boterea lortzeko bide desberdinak eta populazioaren gaineko kontrol mota desberdinak izan ditu.[400] 2021ean, gizakien % 47 inguru demokraziaren motaren batean bizi ziren, % 17 erregimen hibrido batean eta % 37 erregimen autoritario batean.[401] Herrialde asko nazioarteko erakunde eta aliantzaren kide dira; horietan handiena Nazio Batuen Erakundea da, 193 estatu kiderekin.[402]
Merkataritza eta ekonomia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Merkataritza, ondasun eta zerbitzuen borondatezko trukea, gizakiak beste animaliengandik bereizten dituen ezaugarritzat hartzen da, eta Homo sapiensi beste hominidoen aurrean abantaila handia eman zion praktikatzat jo izan da.[403] Frogek iradokitzen dute lehen H. sapiensek distantzia luzeko merkataritza-bideak erabili zituztela ondasunak eta ideiak trukatzeko; horrek leherketa kulturalak eragin zituen eta elikagai-iturri osagarriak eman zituen ehiza urria zenean. Desagertutako neandertalek, aldiz, ez zuten horrelako merkataritza-sarerik.[404] Hasierako merkataritzan, ziurrenik, tresnak egiteko materialak trukatzen ziren, obsidiana kasu.[405] Benetan nazioartekoak izan ziren lehen merkataritza-bideak espezien merkataritzaren ingurukoak izan ziren, Erromatar garaian eta Erdi Aroan.[406]
Lehen giza ekonomiak, ziurrenik, opari-emaileetan oinarritzen ziren, eta ez truke-sistema batean.[407] Lehen dirua materiaz osatua zegoen: zaharrena ganadua zen, eta erabiliena kauri maskorrak.[408] Harrezkero, dirua gobernuek jaulkitako txanpon, diru-paper eta diru elektroniko bihurtu da.[408] Ekonomia gizarteek baliabide urriak pertsonen artean nola banatzen dituzten aztertzen duen gizarte-zientzia da.[409] Desberdintasun izugarriak daude gizakien arteko aberastasunaren banaketan: gizaki aberatsenetako zortziek munduko populazioaren erdi pobreenak adinako balio ekonomikoa dute.[410]
Gatazka
[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Gizakiek beste gizakien aurka beste primateen antzeko maiztasunarekin jarduten dute indarkeriaz, baina helduak hiltzeko lehentasun handiagoa dute; haur-hilketa, berriz, ohikoagoa da beste primateen artean.[411] Analisi filogenetikoek aurreikusten dute lehen H. sapiensen % 2 hil zituztela, Erdi Aroan % 12ra igo zela eta garai modernoan % 2tik behera jaitsi dela.[412] Indarkeria-mailan alde handiak daude giza populazioen artean: sistema juridikoak eta indarkeriaren aurkako jarrera kultural sendoak dituzten gizarteetan, hilketa-tasa % 0,01 ingurukoa da.[413] Hilketa-tasetan eragina duten beste faktore batzuk baliabideen arteko desoreka erlatiboak eta hilketaren kostu-onuren azterketa dira, arazoak konpontzeko beste estrategia batzuekin alderatuta.[414]
Gizakiek beren espezieko kideak gatazka antolatuen bidez (hau da, gerraren bidez) masiboki hiltzeko duten prestutasuna aspalditik dago eztabaidagai. Pentsamolde baten arabera, gerra lehiakideak ezabatzeko bide gisa eboluzionatu zen, eta beti izan da gizakiaren berezko ezaugarria.[415] Beste baten arabera, gerra fenomeno nahiko berria da, eta baldintza sozialen aldaketen ondorioz agertu da.[416] Gaia ebatzita ez badago ere, gaur egungo frogek adierazten dute pertsonen arteko indarkeria giza historiaren zati unibertsala izan dela espeziea sortu zenetik: erregistro bioarkeologikoak erakusten du gerraren ondoriozkotzat jotzen diren trauma bortitzak maiz agertzen direla ehiztari-biltzaileen populazioetan, nekazaritza eta gizarte finkoak agertu baino askoz lehenago.[415]
Gerrak kostu handia izan du giza bizitzetan: kalkuluen arabera, XX. mendean 167 eta 188 milioi pertsona artean hil ziren gerren ondorioz.[417] Erdi Aroa baino lehenagoko gerretako biktimen datuak ez dira hain fidagarriak, batez ere zifra globalak. Hala ere, azken 600 urteetako beste edozein aldirekin alderatuta, azken 80 urteetan (1945etik aurrera) nabarmen jaitsi dira gatazka armatuen ondoriozko heriotza-tasa militar eta zibilak mundu mailan.[418]
Erreferentziak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- ↑ (Ingelesez) Nyberg, Lars; Kim, Alice S. N.; Habib, Reza; Levine, Brian; Tulving, Endel. (2010-12-21). «Consciousness of subjective time in the brain» Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America 107 (51): 22356–22359. doi:. PMID 21135219..
- 1 2 3 4 (Ingelesez) Tennie, Claudio; Call, Josep; Tomasello, Michael. (2009-08-27). «Ratcheting up the ratchet: on the evolution of cumulative culture» Philosophical Transactions of the Royal Society of London, Series B 364 (1528): 2405–2415. doi:. PMID 19620111..
- 1 2 (Ingelesez) Spamer, Earle E.. (1999). «Know Thyself: Responsible Science and the Lectotype of Homo sapiens Linnaeus, 1758» Proceedings of the Academy of Natural Sciences of Philadelphia 149: 109–114. ISSN 0097-3157. (kontsulta data: 2026-02-27).
- ↑ (Ingelesez) «the definition of homo» Dictionary.com (kontsulta data: 2026-02-27).
- 1 2 (Ingelesez) Barras, Colin. (2016-01-11). «We don't know which species should be classed as 'human'» BBC (kontsulta data: 2026-02-27).
- ↑ «OEH - Bilaketa - OEH» www.euskaltzaindia.eus (kontsulta data: 2026-02-27).
- ↑ (Ingelesez) «Misconceptions about evolution» evolution.berkeley.edu (University of California, Berkeley) (kontsulta data: 2026-02-27).
- ↑ (Ingelesez) «Concept of Personhood» University of Missouri School of Medicine (kontsulta data: 2026-10-23).
- ↑ (Ingelesez) Hall, Brian K.; Hallgrímsson, Benedikt. (2011-06-07). Strickberger's Evolution. Jones & Bartlett Publishers ISBN 978-1-4496-6390-2. (kontsulta data: 2023-01-26).
- ↑ (Ingelesez) Mondal, Mayukh; Bertranpetit, Jaume; Lao, Oscar. (2019-01-16). «Approximate Bayesian computation with deep learning supports a third archaic introgression in Asia and Oceania» Nature Communications 10 (1): 246. doi:. ISSN 2041-1723. PMID 30651539. (kontsulta data: 2023-01-26).
- ↑ (Ingelesez) Heng, Henry H. Q.. (2009-05). «The genome-centric concept: resynthesis of evolutionary theory» BioEssays 31 (5): 512–525. doi:. (kontsulta data: 2023-01-26).
- ↑ (Ingelesez) Marlowe, Frank W.. (2005-04-13). «Hunter-gatherers and human evolution» Evolutionary Anthropology: Issues, News, and Reviews 14 (2): 54–67. doi:. (kontsulta data: 2023-01-26).
- ↑ (Ingelesez) «Meet Your Ancestors — NOVA | PBS» www.pbs.org (kontsulta data: 2023-01-26).
- ↑ (Ingelesez) Tuttle, Russell H.. (2018). «Hominoidea: Conceptual history» The International Encyclopedia of Biological Anthropology: 1–2. doi:. ISBN 978-1-118-58442-2..
- ↑ (Ingelesez) Goodman, Morris; Tagle, Danilo A.; Fitch, David H. A.; Bailey, Wendy; Czelusniak, John; Koop, Ben F.; Benson, Philip; Slightom, Jerry L.. (1990-03). «Primate evolution at the DNA level and a classification of hominoids» Journal of Molecular Evolution 30 (3): 260–266. doi:. PMID 2109087..
- ↑ (Ingelesez) Ruvolo, Maryellen. (1997-03). «Molecular phylogeny of the hominoids: inferences from multiple independent DNA sequence data sets» Molecular Biology and Evolution 14 (3): 248–265. doi:. PMID 9066793..
- ↑ (Ingelesez) MacAndrew, Alec. «Human Chromosome 2 is a fusion of two ancestral chromosomes» Evolution pages (kontsulta data: 2026-10-23).
- ↑ (Ingelesez) McNulty, Kieran P.. (2016). «Hominin Taxonomy and Phylogeny: What's In A Name?» Nature Education Knowledge (kontsulta data: 2026-10-23).
- ↑ Brunet M, Guy F, Pilbeam D, Mackaye H, Likius A, Ahounta D, Beauvilain A, Blondel C, Bocherens H, Boisserie J, De Bonis L, Coppens Y, Dejax J, Denys C, Duringer P, Eisenmann V, Fanone G, Fronty P, Geraads D, Lehmann T, Lihoreau F, Louchart A, Mahamat A, Merceron G, Mouchelin G, Otero O, Pelaez Campomanes P, Ponce De Leon M, Rage J, Sapanet M, Schuster M, Sudre J, Tassy P, Valentin X, Vignaud P, Viriot L, Zazzo A, Zollikofer C. A new hominid from the Upper Miocene of Chad, Central Africa.. Nature, vol 418, 6894, 145-51 or, 2002.
- ↑ (Ingelesez) Kumar, Sudhir; Suleski, Michael; Craig, Jack M.; Kasprowicz, Adrienne E.; Sanderford, Maxwell; Li, Michael; Stecher, Glen; Hedges, S. Blair. (2022-08). «TimeTree 5: An Expanded Resource for Species Divergence Times» Molecular Biology and Evolution 39 (8): msac174. doi:..
- ↑ (Ingelesez) Wood, Bernard; Boyle, Eve K.. (2016). «Hominin taxic diversity: Fact or fantasy?» American Journal of Physical Anthropology 159 (S61): S37–S78. doi:..
- ↑ (Ingelesez) Galway-Witham, Julia; Stringer, Chris. (2018-06-22). «How did Homo sapiens evolve?» Science 360 (6395): 1296–1298. doi:..
- ↑ (Ingelesez) Slatkin, Montgomery; Racimo, Fernando. (2016-06-07). «Ancient DNA and human history» Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America 113 (23): 6380–6387. doi:..
- ↑ (Ingelesez) Strait, David S.. (2010-09). «The Evolutionary History of the Australopiths» Evolution: Education and Outreach 3 (3): 341–352. doi:..
- ↑ (Ingelesez) Dunsworth, Holly M.. (2010-09). «Origin of the Genus Homo» Evolution: Education and Outreach 3 (3): 353–366. doi:..
- ↑ (Ingelesez) Kimbel, William H.; Villmoare, Brian. (2016-07). «From Australopithecus to Homo: the transition that wasn't» Philosophical Transactions of the Royal Society of London, Series B 371 (1698): 20150248. doi:. PMID 27298460..
- 1 2 (Ingelesez) Villmoare, Brian; Kimbel, William H.; Seyoum, Chalachew; Campisano, Christopher J.; DiMaggio, Erin N.; Rowan, John; Braun, David R.; Arrowsmith, J. Ramón et al.. (2015-03). «Paleoanthropology. Early Homo at 2.8 Ma from Ledi-Geraru, Afar, Ethiopia» Science 347 (6228): 1352–1355. doi:. PMID 25739410..
- 1 2 (Ingelesez) Wood, Bernard. (2011-06-28). «Did early Homo migrate "out of" or "in to" Africa?» Proceedings of the National Academy of Sciences 108 (26): 10375–10376. doi:. PMID 21677194..
- ↑ (Ingelesez) Püschel, Hans P.; Bertrand, Ornella C.; O'Reilly, Joseph E.; Bobe, René; Püschel, Thomas A.. (2021-06). «Divergence-time estimates for hominins provide insight into encephalization and body mass trends in human evolution» Nature Ecology & Evolution 5 (6): 808–819. doi:. PMID 33795855..
- ↑ (Ingelesez) Zhu, Zhaoyu; Dennell, Robin; Huang, Weiwen; Wu, Yi; Qiu, Shifan; Yang, Shixia; Rao, Zhiguo; Hou, Yamei et al.. (2018-07). «Hominin occupation of the Chinese Loess Plateau since about 2.1 million years ago» Nature 559 (7715): 608–612. doi:. PMID 29995848..
- ↑ (Ingelesez) Hublin, Jean-Jacques; Ben-Ncer, Abdelouahed; Bailey, Shara E.; Freidline, Sarah E.; Neubauer, Simon; Skinner, Matthew M.; Bergmann, Inga; Le Cabec, Adeline et al.. (2017-06). «New fossils from Jebel Irhoud, Morocco and the pan-African origin of Homo sapiens» Nature 546 (7657): 289–292. doi:. PMID 28593953..
- ↑ (Ingelesez) Stringer, Chris. (2003-06). «Human evolution: Out of Ethiopia» Nature 423 (6941): 692–693, 695. doi:. PMID 12802315..
- ↑ (Ingelesez) Johanson, Donald. (2001-05). «Origins of Modern Humans: Multiregional or Out of Africa?» actionbioscience (American Institute of Biological Sciences) (kontsulta data: 2026-10-23).
- ↑ (Ingelesez) Marean, Curtis W.; Bar-Matthews, Miryam; Bernatchez, Jocelyn; Fisher, Erich; Goldberg, Paul; Herries, Andy I. R.; Jacobs, Zenobia; Jerardino, Antonieta et al.. (2007). «Early human use of marine resources and pigment in South Africa during the Middle Pleistocene» Nature 449 (7164): 905–908. doi:. PMID 17943129..
- ↑ (Ingelesez) Brooks, Alison S.; Yellen, John E.; Potts, Richard; Behrensmeyer, Anna K.; Deino, Alan L.; Leslie, David E.; Ambrose, Stanley H.; Ferguson, Jeffrey R. et al.. (2018). «Long-distance stone transport and pigment use in the earliest Middle Stone Age» Science 360 (6384): 90–94. doi:. PMID 29545508..
- ↑ (Ingelesez) Wilkins, Jayne; Schoville, Benjamin J.. (2024-06). «Did climate change make Homo sapiens innovative, and if yes, how? Debated perspectives on the African Pleistocene record» Quaternary Science Advances 14: 100179. doi:..
- ↑ (Ingelesez) Posth, Cosimo; Renaud, Gabriel; Mittnik, Alissa; Drucker, Dorothée G.; Rougier, Hélène; Cupillard, Christophe; Valentin, Frédérique; Thevenet, Corinne et al.. (2016-03). «Pleistocene Mitochondrial Genomes Suggest a Single Major Dispersal of Non-Africans and a Late Glacial Population Turnover in Europe» Current Biology 26 (6): 827–833. doi:. PMID 26853362..
- ↑ (Ingelesez) Armitage, Simon J.; Jasim, Sabah A.; Marks, Anthony E.; Parker, Adrian G.; Usik, Vitaly I.; Uerpmann, Hans-Peter. (2011-01). «The southern route "out of Africa": evidence for an early expansion of modern humans into Arabia» Science 331 (6016): 453–456. doi:. PMID 21273486..
- ↑ (Ingelesez) Clarkson, Chris; Jacobs, Zenobia; Marwick, Ben; Fullagar, Richard; Wallis, Lynley; Smith, Mike; Roberts, Richard G.; Hayes, Elspeth et al.. (2017-07). «Human occupation of northern Australia by 65,000 years ago» Nature 547 (7663): 306–310. doi:. PMID 28726833..
- ↑ (Ingelesez) Lowe, David J.. (2008). Polynesian settlement of New Zealand and the impacts of volcanism on early Maori society: an update. University of Waikato (kontsulta data: 2026-10-23).
- ↑ (Ingelesez) Appenzeller, Tim. (2012-05). «Human migrations: Eastern odyssey» Nature 485 (7396): 24–26. doi:. PMID 22552074..
- ↑ (Ingelesez) Hammer, Michael F.. (2013-05). «Human Hybrids» Scientific American 308 (5): 66–71. doi:. PMID 23627222..
- ↑ (Ingelesez) Yong, Ed. (2011-07-30). «Mosaic humans, the hybrid species» New Scientist 211 (2823): 34–38. doi:. ISSN 0262-4079. (kontsulta data: 2023-01-26).
- ↑ (Ingelesez) Ackermann, Rebecca Rogers; Mackay, Alex; Arnold, Michael L.. (2016-03-01). «The Hybrid Origin of “Modern” Humans» Evolutionary Biology 43 (1): 1–11. doi:. ISSN 1934-2845. (kontsulta data: 2023-01-26).
- ↑ (Ingelesez) Noonan, James P.. (2010-05). «Neanderthal genomics and the evolution of modern humans» Genome Research 20 (5): 547–553. doi:. PMID 20439435..
- 1 2 (Ingelesez) Sandel, Aaron A.. (2013-09). «Brief communication: Hair density and body mass in mammals and the evolution of human hairlessness» American Journal of Physical Anthropology 152 (1): 145–150. doi:. ISSN 0002-9483. (kontsulta data: 2026-02-28).
- ↑ Agirre Ruiz de Arkaute, Aitziber. (2020-04-21). «Gizakiok hitz egiteko behar ditugun bide neuronalak uste zen baino lehenago garatu zituzten primateek» Elhuyar aldizkaria (kontsulta data: 2020-05-11).
- ↑ Boyd, Robert & Silk, Joan B. (2003). How Humans Evolved. New York: Norton & Company. ISBN 0-393-97854-0.
- ↑ Dobzhansky, Theodosius (1963). Anthropology and the natural sciences-The problem of human evolution, Current Anthropology 4 (2): 138-148.
- ↑ (Ingelesez) Little, Michael A.; Blumler, Mark A.. (2015). «Hunter-Gatherers» Basics in Human Evolution: 323–335. doi:. ISBN 978-0-12-802652-6..
- ↑ (Ingelesez) Colledge, Sue; Conolly, James; Dobney, Keith; Manning, Katie; Shennan, Stephen. (2013). Origins and Spread of Domestic Animals in Southwest Asia and Europe. Left Coast, 13–17 or. ISBN 978-1-61132-324-5..
- ↑ (Ingelesez) Scanes, Colin G.. (2018-01). «The Neolithic Revolution, Animal Domestication, and Early Forms of Animal Agriculture» Animals and Human Society (Elsevier): 103–131. doi:. ISBN 978-0-12-805247-1..
- ↑ (Ingelesez) He, Keyang; Lu, Houyuan; Zhang, Jianping; Wang, Can; Huan, Xiujia. (2017-06-07). «Prehistoric evolution of the dualistic structure mixed rice and millet farming in China» The Holocene 27 (12): 1885–1898. doi:..
- ↑ (Ingelesez) Denham, Tim P.; Haberle, Simon G.; Lentfer, Carol; Fullagar, Richard; Field, Judith; Therin, Michael; Porch, Nick; Winsborough, Barbara. (2003-07). «Origins of agriculture at Kuk Swamp in the highlands of New Guinea» Science 301 (5630): 189–193. doi:. PMID 12817084..
- ↑ (Ingelesez) Manning, Katie. (2011-02). «4500-Year old domesticated pearl millet (Pennisetum glaucum) from the Tilemsi Valley, Mali: new insights into an alternative cereal domestication pathway» Journal of Archaeological Science 38 (2): 312–322. doi:..
- ↑ (Ingelesez) Hublin, Jean-Jacques; Ben-Ncer, Abdelouahed; Bailey, Shara E.; Freidline, Sarah E.; Neubauer, Simon; Skinner, Matthew M.; Bergmann, Inga; Le Cabec, Adeline et al.. (2017-06). «New fossils from Jebel Irhoud, Morocco and the pan-African origin of Homo sapiens» Nature 546 (7657): 289–292. doi:. PMID 28593953..
- ↑ (Ingelesez) Vidal, Céline M.; Lane, Christine S.; Asrat, Asfawossen; Barfod, Dan N.; Mark, Darren F.; Tomlinson, Emma L.; Tadesse, Amdemichael Zafu; Yirgu, Gezahegn et al.. (2022-01). «Age of the oldest known Homo sapiens from eastern Africa» Nature 601 (7894): 579–583. doi:..
- ↑ (Ingelesez) Grün, Rainer; Brink, James S.; Spooner, Nigel A.; Taylor, Lois; Stringer, Chris B.; Franciscus, Robert G.; Murray, Andrew S.. (1996). «Direct dating of Florisbad hominid» Nature 382 (6591): 500–501. doi:..
- ↑ (Ingelesez) Harvati, Katerina; Röding, Carolin; Bosman, Abel M.; Karakostis, Fotios A.; Grün, Rainer; Stringer, Chris; Karkanas, Panagiotis; Thompson, Nicholas C. et al.. (2019-07). «Apidima Cave fossils provide earliest evidence of Homo sapiens in Eurasia» Nature 571 (7766): 500–504. doi:..
- ↑ (Ingelesez) Armitage, Simon J.; Jasim, Sabah A.; Marks, Anthony E.; Parker, Adrian G.; Usik, Vitaly I.; Uerpmann, Hans-Peter. (2011-01). «The southern route "out of Africa": evidence for an early expansion of modern humans into Arabia» Science 331 (6016): 453–456. doi:. PMID 21273486..
- ↑ (Ingelesez) Bae, Christopher J.; Douka, Katerina; Petraglia, Michael D.. (2017-12-08). «On the origin of modern humans: Asian perspectives» Science 358 (6368): eaai9067. doi:..
- ↑ (Ingelesez) Posth, Cosimo; Renaud, Gabriel; Mittnik, Alissa; Drucker, Dorothée G.; Rougier, Hélène; Cupillard, Christophe; Valentin, Frédérique; Thevenet, Corinne et al.. (2016-03). «Pleistocene Mitochondrial Genomes Suggest a Single Major Dispersal of Non-Africans and a Late Glacial Population Turnover in Europe» Current Biology 26 (6): 827–833. doi:. PMID 26853362..
- 1 2 (Ingelesez) Iasi, Leonardo N. M.; Chintalapati, Manjusha; Skov, Laurits; Mesa, Alba Bossoms; Hajdinjak, Mateja; Peter, Benjamin M.; Moorjani, Priya. (2024-12-13). «Neanderthal ancestry through time: Insights from genomes of ancient and present-day humans» Science 386 (6727): eadq3010. doi:..
- ↑ (Ingelesez) Lambeck, Kurt; Chappell, John. (2001-04-27). «Sea level change through the last glacial cycle» Science 292 (5517): 679–686. doi:..
- ↑ (Ingelesez) Clarkson, Chris; Jacobs, Zenobia; Marwick, Ben; Fullagar, Richard; Wallis, Lynley; Smith, Mike; Roberts, Richard G.; Hayes, Elspeth et al.. (2017-07). «Human occupation of northern Australia by 65,000 years ago» Nature 547 (7663): 306–310. doi:. PMID 28726833..
- ↑ (Ingelesez) O'Connell, James F.; Allen, Jim; Williams, Martin A. J.; Williams, Alan N.; Turney, Chris S. M.; Spooner, Nigel A.; Kamminga, Johan; Brown, Graham et al.. (2018-08-21). «When did Homo sapiens first reach Southeast Asia and Sahul?» Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America 115 (34): 8482–8490. doi:..
- ↑ (Ingelesez) Fu, Qiaomei; Meyer, Matthias; Gao, Xing; Stenzel, Udo; Burbano, Hernán A.; Kelso, Janet; Pääbo, Svante. (2013-02-05). «DNA analysis of an early modern human from Tianyuan Cave, China» Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America 110 (6): 2223–2227. doi:..
- ↑ (Ingelesez) Pitulko, Vladimir V.; Nikolsky, Pavel A.; Girya, Evgeniy Yu.; Basilyan, Alexander E.; Tumskoy, Vladimir E.; Koulakov, Sergei A.; Astakhov, Sergei N.; Pavlova, Elena Yu. et al.. (2004-01-02). «The Yana RHS site: humans in the Arctic before the Last Glacial Maximum» Science 303 (5654): 52–56. doi:..
- ↑ (Ingelesez) Lambeck, Kurt; Rouby, Hélène; Purcell, Anthony; Sun, Yiying; Sambridge, Malcolm. (2014-10-28). «Sea level and global ice volumes from the Last Glacial Maximum to the Holocene» Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America 111 (43): 15296–15303. doi:..
- ↑ (Ingelesez) Bennett, Matthew R.; Bustos, David; Pigati, Jeffrey S.; Springer, Kathleen B.; Urban, Thomas M.; Holliday, Vance T.; Reynolds, Sally C.; Budka, Marcin et al.. (2021-09-24). «Evidence of humans in North America during the Last Glacial Maximum» Science 373 (6562): 1528–1531. doi:..
- ↑ (Ingelesez) Braje, Todd J.; Dillehay, Tom D.; Erlandson, Jon M.; Klein, Richard G.; Rick, Torben C.. (2017-11-03). «Finding the first Americans» Science 358 (6363): 592–594. doi:..
- ↑ (Ingelesez) Kirch, Patrick V.. (2010). «Peopling of the Pacific: A Holistic Anthropological Perspective» Annual Review of Anthropology 39: 131–148. doi:..
- ↑ (Ingelesez) Wilmshurst, Janet M.; Hunt, Terry L.; Lipo, Carl P.; Anderson, Atholl J.. (2011-02-01). «High-precision radiocarbon dating shows recent and rapid initial human colonization of East Polynesia» Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America 108 (5): 1815–1820. doi:..
- ↑ (Ingelesez) Krause, Johannes; Orlando, Ludovic; Serre, David; Viola, Bence; Prüfer, Kay; Richards, Michael P.; Hublin, Jean-Jacques; Hänni, Catherine et al.. (2007-10-18). «Neanderthals in central Asia and Siberia» Nature 449 (7164): 902–904. doi:..
- ↑ (Ingelesez) Noble, Thomas F. X.; Strauss, Barry; Osheim, Duane; Neuschel, Kristen; Accampo, Elinor. (2013). Cengage Advantage Books: Western Civilization: Beyond Boundaries. Cengage ISBN 978-1-285-66153-7. (kontsulta data: 2026-10-23).
- ↑ (Ingelesez) Garfinkle, Steven J.. (2013). Bang, Peter Fibiger ed. «Ancient Near Eastern City-States» The Oxford Handbook of the State in the Ancient Near East and Mediterranean (Oxford Academic): 94–119. doi:. ISBN 978-0-19-518831-8..
- ↑ (Ingelesez) Woods, Christopher. (2020-02-28). «The Emergence of Cuneiform Writing» A Companion to Ancient Near Eastern Languages (Wiley): 27–46. doi:. ISBN 978-1-119-19329-6..
- ↑ (Ingelesez) Robinson, Andrew. (2015-10). «Ancient civilization: Cracking the Indus script» Nature 526 (7574): 499–501. doi:. PMID 26490603..
- 1 2 (Ingelesez) Bodnár, Márton. (2018). «Prehistoric innovations: Wheels and wheeled vehicles» Acta Archaeologica Academiae Scientiarum Hungaricae 69 (2): 271–298. doi:..
- ↑ (Ingelesez) «Sacred City of Caral-Supe» UNESCO World Heritage Centre (kontsulta data: 2026-10-23).
- ↑ (Ingelesez) Pedersen, Olaf. (1993). Early physics and astronomy: A historical introduction. Cambridge University Press, 1 or. ISBN 978-0-521-40340-5..
- ↑ (Ingelesez) Voosen, Paul. (2018-08). «New geological age comes under fire» Science 361 (6402): 537–538. doi:. PMID 30093579..
- ↑ (Ingelesez) Keightley, David N.. (1999). Loewe, Michael ed. «The Shang: China's first historical dynasty» The Cambridge History of Ancient China: From the Origins of Civilization to 221 BC (Cambridge University Press): 232–291. ISBN 978-0-521-47030-8..
- ↑ (Ingelesez) Drake, Brandon L.. (2012-06-01). «The influence of climatic change on the Late Bronze Age Collapse and the Greek Dark Ages» Journal of Archaeological Science 39 (6): 1862–1870. doi:..
- ↑ (Ingelesez) Wells, Peter S.. (2011). Milisauskas, Sarunas ed. «The Iron Age» European Prehistory (Springer): 405–460. doi:. ISBN 978-1-4419-6633-9..
- ↑ (Ingelesez) Hughes-Warrington, Marnie. (2018). History as Wonder: Beginning with Historiography. Taylor & Francis ISBN 978-0-429-76315-1..
- ↑ (Ingelesez) Beard, Mary. (2015-10-02). «Why ancient Rome matters to the modern world» The Guardian (kontsulta data: 2026-10-23).
- ↑ (Ingelesez) Milbrath, Susan. (2017-03). «The Role of Solar Observations in Developing the Preclassic Maya Calendar» Latin American Antiquity 28 (1): 88–104. doi:..
- ↑ (Ingelesez) Benoist, Anne; Charbonnier, Julien; Gajda, Iwona. (2016). «Investigating the eastern edge of the kingdom of Aksum: architecture and pottery from Wakarida» Proceedings of the Seminar for Arabian Studies 46: 25–40..
- ↑ (Ingelesez) Farazmand, Ali. (1998-01-01). «Administration of the Persian Achaemenid world-state empire: implications for modern public administration» International Journal of Public Administration 21 (1): 25–86. doi:..
- ↑ (Ingelesez) Ingalls, Daniel H. H.. (1976). «Kālidāsa and the Attitudes of the Golden Age» Journal of the American Oriental Society 96 (1): 15–26. doi:..
- ↑ (Ingelesez) Xie, Jing. (2020). «Pillars of Heaven: The Symbolic Function of Column and Bracket Sets in the Han Dynasty» Architectural History 63: 1–36. doi:..
- ↑ (Ingelesez) Marx, Werner; Haunschild, Robin; Bornmann, Lutz. (2018). «Climate and the Decline and Fall of the Western Roman Empire: A Bibliometric View on an Interdisciplinary Approach to Answer a Most Classic Historical Question» Climate 6 (4): 90. doi:..
- ↑ (Ingelesez) Brooke, John Hedley, ed. (2011). Science and Religion Around the World. Oxford University Press, 72 or. ISBN 978-0-19-532819-6..
- 1 2 (Ingelesez) Renima, Ahmed; Tiliouine, Habib; Estes, Richard J.. (2016). «The Islamic Golden Age: A Story of the Triumph of the Islamic Civilization» The State of Social Progress of Islamic Societies (Springer International Publishing): 25–52. doi:. ISBN 978-3-319-24774-8..
- ↑ (Ingelesez) Asbridge, Thomas. (2012). The Crusades: The War for the Holy Land. Simon and Schuster ISBN 978-1-84983-770-5..
- ↑ (Ingelesez) «Classic and Postclassic Periods» Sam Noble Museum 2014-11-03 (kontsulta data: 2026-10-23).
- ↑ (Ingelesez) King, Adam. (2002). «Mississippian Period: Overview» New Georgia Encyclopedia (kontsulta data: 2026-10-23).
- ↑ (Ingelesez) May, Timothy. (2013). The Mongol Conquests in World History. Reaktion Books, 7 or. ISBN 978-1-86189-971-2..
- ↑ (Ingelesez) Canós-Donnay, Sirio. (2019). «The Empire of Mali» Oxford Research Encyclopedia of African History doi:. ISBN 978-0-19-027773-4..
- ↑ (Ingelesez) Aswani, Shankar; Graves, Michael W.. (1998). «The Tongan Maritime Expansion: A Case in the Evolutionary Ecology of Social Complexity» Asian Perspectives 37 (2): 135–164..
- ↑ (Ingelesez) Conrad, Geoffrey; Demarest, Arthur A.. (1984). Religion and Empire: The Dynamics of Aztec and Inca Expansionism. Cambridge University Press, 2 or. ISBN 0-521-31896-3..
- ↑ (Ingelesez) Kafadar, Cemal. (1994). «The Ottomans and Europe» Handbook of European History 1400-1600: Late Middle Ages, Renaissance and Reformation: 589–635. doi:. ISBN 978-90-04-39165-9..
- ↑ (Ingelesez) Goree, Robert. (2020). «The Culture of Travel in Edo-Period Japan» Oxford Research Encyclopedia of Asian History doi:. ISBN 978-0-19-027772-7..
- ↑ (Ingelesez) Mosca, Matthew W.. (2010-12). «China's Last Empire: The Great Qing» Pacific Affairs 83 (4): 768–769. doi:..
- ↑ (Ingelesez) Suyanta, Sri; Ikhlas, Silfia. (2016). «Islamic Education at Mughal Kingdom in India (1526-1857)» Al-Ta Lim Journal 23 (2): 128–138. doi:..
- ↑ (Ingelesez) Kirkpatrick, Robin. (2002). The European Renaissance, 1400–1600. Routledge, 1 or. ISBN 978-1-317-88646-4..
- ↑ (Ingelesez) Arnold, David. (2002). The Age of Discovery, 1400–1600. Routledge, xi or. ISBN 978-1-136-47968-7..
- ↑ (Ingelesez) Keehnen, Floris W. M.; Mol, Angus A. A.. (2020). «The roots of the Columbian Exchange: an entanglement and network approach to early Caribbean encounter transactions» Journal of Island and Coastal Archaeology 16 (2–4): 261–289. doi:. PMID 34557059..
- ↑ (Ingelesez) Lovejoy, Paul E.. (1989). «The Impact of the Atlantic Slave Trade on Africa: A Review of the Literature» The Journal of African History 30 (3): 365–394. doi:..
- ↑ (Ingelesez) Cave, Alfred A.. (2008). Stone, Dan ed. «Genocide in the Americas» The Historiography of Genocide (Palgrave Macmillan UK): 273–295. doi:. ISBN 978-0-230-29778-4..
- ↑ (Ingelesez) Delisle, Richard G.. (2014-09). «Can a revolution hide another one? Charles Darwin and the Scientific Revolution» Endeavour 38 (3–4): 157–158. doi:. PMID 25457642..
- ↑ (Ingelesez) «Greatest Engineering Achievements of the 20th Century» National Academy of Engineering (kontsulta data: 2026-10-23).
- ↑ (Ingelesez) «Sister Revolutions: American Revolutions on Two Continents» U.S. National Park Service (kontsulta data: 2026-10-23).
- ↑ (Ingelesez) O'Rourke, Kevin H.. (2006). «The worldwide economic impact of the French Revolutionary and Napoleonic Wars, 1793–1815» Journal of Global History 1: 123–149. doi:..
- ↑ (Ingelesez) Zimmerman, A. F.. (1931-11). «Spain and Its Colonies, 1808–1820» The Hispanic American Historical Review 11 (4): 439–463. doi:..
- ↑ (Ingelesez) David, Saul. (2011). «Slavery and the 'Scramble for Africa'» BBC (kontsulta data: 2026-10-23).
- ↑ (Ingelesez) Palan, Ronen. (2010). «International Financial Centers: The British-Empire, City-States and Commercially Oriented Politics» Theoretical Inquiries in Law 11: 149–176. doi:..
- ↑ (Ingelesez) Clark, Christopher M.. (2012). The sleepwalkers: how Europe went to war in 1914. Allen Lane ISBN 978-0-7139-9942-6..
- ↑ (Ingelesez) Dahl, Robert. (1989). Democracy and Its Critics. Yale University Press, 239–240 or. ISBN 0-300-15355-4..
- ↑ (Ingelesez) Herring, George C.. (2008). From colony to superpower: U.S. foreign relations since 1776. Oxford University Press, 1 or. ISBN 978-0-19-972343-0..
- ↑ (Ingelesez) McDougall, Walter A.. (1985). «Sputnik, the space race, and the Cold War» Bulletin of the Atomic Scientists 41 (5): 20–25. doi:..
- ↑ (Ingelesez) Sachs, Jeffrey D.. (2017-04). «Globalization – In the Name of Which Freedom?» Humanistic Management Journal 1 (2): 237–252. doi:..
- ↑ Greenspoon, L.; Krieger, E.; Sender, R.; Rosenberg, Y.; Bar-On, Y. M.; Moran, U.; Antman, T.; Meiri, S.; Roll, U.; Noor, E.; Milo, R. (2023). "The global biomass of wild mammals". PNAS 120 (10): e2204892120. doi:10.1073/pnas.2204892120. Shares as published by Hannah Ritchie and Fiona Spooner, Our World in Data, "Humans and our livestock dominate global mammal biomass" (CC-BY).
- ↑ (Ingelesez) Rector, Rebecca Kraft. (2016). The Early River Valley Civilizations. Rosen Publishing, 10 or. ISBN 978-1-4994-6329-3..
- ↑ (Ingelesez) How People Modify the Environment. Westerville City School District (kontsulta data: 2026-10-23).
- ↑ (Ingelesez) Natural disasters and the urban poor. Munduko Bankua 2003-10 (kontsulta data: 2026-10-23).
- ↑ (Ingelesez) UN-Habitat. (2013). The state of the world's cities 2012/2013: prosperity of cities. Routledge, x or. ISBN 978-1-135-01559-6..
- 1 2 3 (Ingelesez) Piantadosi, Claude A.. (2003). The biology of human survival: life and death in extreme environments. Oxford University Press, 2–3 or. ISBN 978-0-19-974807-5..
- ↑ (Ingelesez) «Population of Antarctica Summer vs Winter» Brilliant Maps 2024-10-10 (kontsulta data: 2026-10-23).
- ↑ (Ingelesez) Stokstad, Erik. (2019-05-05). «Landmark analysis documents the alarming global decline of nature» Science (AAAS) (kontsulta data: 2026-10-23).
- ↑ (Ingelesez) Pimm, Stuart; Raven, Peter; Peterson, Alan; Sekercioglu, Çağan H.; Ehrlich, Paul R.. (2006-07). «Human impacts on the rates of recent, present, and future bird extinctions» Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America 103 (29): 10941–10946. doi:. PMID 16829570..
- ↑ Scientific American (1998). Evolution and General Intelligence: Three hypotheses on the evolution of general intelligence.
- ↑ (Ingelesez) Heim, Barbara Ellen. (1990). «Exploring the Last Frontiers for Mineral Resources: A Comparison of International Law Regarding the Deep Seabed, Outer Space, and Antarctica» Vanderbilt Journal of Transnational Law 23: 819..
- ↑ (Ingelesez) Mission to Mars: Mars Science Laboratory Curiosity Rover. Jet Propulsion Laboratory (kontsulta data: 2026-10-23).
- ↑ (Ingelesez) Touchdown! Rosetta's Philae probe lands on comet. Europako Espazio Agentzia 2014-11-12 (kontsulta data: 2026-10-23).
- ↑ (Ingelesez) Kraft, Rachel. (2010-12-11). «JSC celebrates ten years of continuous human presence aboard the International Space Station» JSC Features (Johnson Space Center) (kontsulta data: 2026-10-23).
- 1 2 (Ingelesez) Toups, Melissa A.; Kitchen, Andrew; Light, Jessica E.; Reed, David L.. (2011). «Origin of clothing lice indicates early clothing use by anatomically modern humans in Africa» Molecular Biology and Evolution 28 (1): 29–32. doi:. PMID 20823373..
- ↑ (Ingelesez) O'Neil, Dennis. Human Biological Adaptability; Overview. Palomar College (kontsulta data: 2026-10-23).
- ↑ (Ingelesez) Bunn, Stuart E.; Arthington, Angela H.. (2002-10). «Basic principles and ecological consequences of altered flow regimes for aquatic biodiversity» Environmental Management 30 (4): 492–507. doi:. PMID 12481916..
- ↑ Kaneda, Toshiko; Haub, Carl (2022). "How Many People Have Ever Lived on Earth?". Population Reference Bureau, 15 November 2022. prb.org. Ever born up to 2022: 117,020,448,575; alive in mid-2022: 7,963,000,000 (6.8%).
- ↑ (Ingelesez) Tellier, Luc-Normand. (2009). Urban world history: an economic and geographical perspective. Presses de l'Université du Québec, 26 or. ISBN 978-2-7605-1588-8..
- ↑ (Ingelesez) Harl, Kenneth W.. (1998). «Population estimates of the Roman Empire» Tulane.edu (kontsulta data: 2026-10-23).
- ↑ (Ingelesez) Zietz, Björn P.; Dunkelberg, Hartmut. (2004-02). «The history of the plague and the research on the causative agent Yersinia pestis» International Journal of Hygiene and Environmental Health 207 (2): 165–178. doi:. PMID 15031959..
- ↑ (Ingelesez) «World's population reaches six billion» BBC News 1999-08-05 (kontsulta data: 2026-10-23).
- ↑ (Ingelesez) Nazio Batuen Erakundea. «World population to reach 8 billion on 15 November 2022» United Nations (kontsulta data: 2026-10-23).
- ↑ (Ingelesez) «Eight billion people, SARS-CoV-2 ancestor and illegal fishing» Nature 611 (7937): 641. 2022 doi:..
- ↑ (Ingelesez) «World Population to Hit Milestone With Birth of 7 Billionth Person» PBS NewsHour 2011-10-27 (kontsulta data: 2026-10-23).
- ↑ (Ingelesez) Bar-On, Yinon M.; Phillips, Rob; Milo, Ron. (2018-06). «The biomass distribution on Earth» Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America 115 (25): 6506–6511. doi:. PMID 29784790..
- ↑ (Ingelesez) Kaneda, Toshiko; Haub, Carl. (2022-11-15). How Many People Have Ever Lived on Earth?. Population Reference Bureau (kontsulta data: 2026-10-23).
- 1 2 (Ingelesez) «68% of the world population projected to live in urban areas by 2050, says UN» United Nations Department of Economic and Social Affairs (DESA) 2018-05-16 (kontsulta data: 2026-10-23).
- ↑ (Ingelesez) Duhart, Detis T.. (2000-10). Urban, Suburban, and Rural Victimization, 1993–98. U.S. Department of Justice, Bureau of Justice Statistics (kontsulta data: 2026-10-23).
- ↑ «Population, total» World Bank Open Data (kontsulta data: 2026-07-22).
- 1 2 (Ingelesez) Collins, Desmond. (1976). The Human Revolution: From Ape to Artist. Phaidon, 208 or. ISBN 978-0-7148-1676-0. (kontsulta data: 2026-02-28).
- ↑ (Ingelesez) Weisberger, Mindy. (2024-03-23). «Why don’t humans have tails? Scientists find answers in an unlikely place» CNN (kontsulta data: 2026-02-28).
- ↑ (Ingelesez) Marks, Jonathan M.. (2001). Human Biodiversity: Genes, Race, and History. Transaction Publishers, 16 or. ISBN 978-0-202-36656-2..
- ↑ (Ingelesez) Gea, Joaquim. (2008-01-01). «The Evolution of the Human Species: A Long Journey for the Respiratory System» Archivos de Bronconeumología (English Edition) 44 (5): 263–270. doi:. ISSN 1579-2129. (kontsulta data: 2026-02-28).
- 1 2 (Ingelesez) O'Neil, Dennis. «The Primates: Humans» Palomar College (kontsulta data: 2026-10-23).
- ↑ (Ingelesez) Kirchweger, Gina. (2001-02-02). «The Biology of Skin Color: Black and White» Evolution: Library (PBS) (kontsulta data: 2026-10-23).
- ↑ (Ingelesez) Roser, Max; Appel, Cameron; Ritchie, Hannah. (2021-05-01). «Human Height» Our World in Data (kontsulta data: 2026-02-28).
- ↑ (Ingelesez) Stulp, Gert; Barrett, Louise. (2016-02). «Evolutionary perspectives on human height variation» Biological Reviews 91 (1): 206–234. doi:. PMID 25530478..
- ↑ (Ingelesez) «Senior Citizens Do Shrink; Just One of the Body Changes of Aging» seniorjournal.com (kontsulta data: 2026-02-28).
- ↑ (Ingelesez) Bogin, Barry; Rios, Luis. (2003-09-01). «Rapid morphological change in living humans: implications for modern human origins» Comparative Biochemistry and Physiology Part A: Molecular & Integrative Physiology 136 (1): 71–84. doi:. ISSN 1095-6433. (kontsulta data: 2026-02-28).
- ↑ (Ingelesez) Elert, Glenn. «Mass of an Adult - The Physics Factbook» hypertextbook.com (kontsulta data: 2026-02-28).
- ↑ (Ingelesez) Kushner, Robert F.; Bessesen, Daniel H.. (2007-10-18). Treatment of the Obese Patient. Humana Press ISBN 978-1-59745-400-1. (kontsulta data: 2026-02-28).
- ↑ (Ingelesez) Adams, J. P.; Murphy, P. G.. (2000-07). «Obesity in anaesthesia and intensive care» British Journal of Anaesthesia 85 (1): 91–108. doi:. ISSN 0007-0912. (kontsulta data: 2026-02-28).
- ↑ (Ingelesez) Lombardo, Michael P.; Deaner, Robert O.. (2018-03). «Born to Throw: The Ecological Causes that Shaped the Evolution of Throwing In Humans» The Quarterly Review of Biology 93 (1): 1–16. doi:. ISSN 0033-5770. (kontsulta data: 2026-02-28).
- ↑ (Ingelesez) Parker-Pope, Tara. (2009-10-26). «The Human Body Is Built for Distance» The New York Times ISSN 0362-4331. (kontsulta data: 2026-02-28).
- ↑ (Ingelesez) John, B.. «What is the role of sweating glands in balancing body temperature when running a marathon?» Livestrong.com (kontsulta data: 2026-10-23).
- ↑ (Ingelesez) Ríos, Luis; Sleeper, Meg M.; Danforth, Marietta D.; Murphy, Hayley Weston; Kutinsky, Ilana; Rosas, Antonio; Bastir, Markus; Gómez-Cambronero, José et al.. (2023-04-26). «The aorta in humans and African great apes, and cardiac output and metabolic levels in human evolution» Scientific Reports 13 (1): 6841. doi:. ISSN 2045-2322. PMID 37100851. (kontsulta data: 2026-02-28).
- ↑ (Ingelesez) «SRY gene: MedlinePlus Genetics» medlineplus.gov (kontsulta data: 2026-10-23).
- ↑ (Ingelesez) Erickson, Robert P.. (2026-02). «The Role of Sex Reversal Y (SRY) in Pregonadal Sexual Development» Molecular Reproduction and Development 93 (2): e70066. doi:. PMID 41645045..
- ↑ (Ingelesez) Edwards, J. H.; Dent, T.; Kahn, J.. (1966-06-01). «Monozygotic twins of different sex» Journal of Medical Genetics 3 (2): 117–123. doi:. ISSN 0022-2593. PMID 6007033. (kontsulta data: 2026-02-28).
- ↑ (Ingelesez) Machin, Geoffrey A.. (1996-01-22). «Some causes of genotypic and phenotypic discordance in monozygotic twin pairs» American Journal of Medical Genetics 61 (3): 216–228. doi:. PMID 8741866. (kontsulta data: 2026-02-28).
- ↑ (Ingelesez) Jonsson, Hakon; Magnusdottir, Erna; Eggertsson, Hannes P.; Stefansson, Olafur A.; Arnadottir, Gudny A.; Eiriksson, Ogmundur; Zink, Florian; Helgason, Einar A. et al.. (2021-01). «Differences between germline genomes of monozygotic twins» Nature Genetics 53 (1): 27–34. doi:. PMID 33414551..
- 1 2 (Ingelesez) «Genetic – Understanding Human Genetic Variation» Human Genetic Variation (National Institutes of Health (NIH)) (kontsulta data: 2026-10-23).
- 1 2 (Ingelesez) Race, Ethnicity, and Genetics Working Group. (2005-10). «The use of racial, ethnic, and ancestral categories in human genetics research» American Journal of Human Genetics 77 (4): 519–532. doi:. PMID 16175499..
- ↑ (Ingelesez) Harpending, Henry C.; Batzer, Mark A.; Gurven, Michael; Jorde, Lynn B.; Rogers, Alan R.; Sherry, Stephen T.. (1998-02). «Genetic traces of ancient demography» Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America 95 (4): 1961–1967. doi:. PMID 9465125..
- ↑ (Ingelesez) Jorde, Lynn B.; Rogers, Alan R.; Bamshad, Michael; Watkins, W. Scott; Krakowiak, Patricia; Sung, Sandra; Kere, Juha; Harpending, Henry C.. (1997-04). «Microsatellite diversity and the demographic history of modern humans» Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America 94 (7): 3100–3103. doi:. PMID 9096352..
- ↑ (Ingelesez) Wade, Nicholas. (2006-03-07). «Still Evolving, Human Genes Tell New Story» The New York Times ISSN 0362-4331. (kontsulta data: 2026-02-28).
- ↑ (Ingelesez) «First complete sequence of a human genome» National Institutes of Health (NIH) 2022-04-12 (kontsulta data: 2026-10-23).
- ↑ (Ingelesez) Amaral, Paulo; Carbonell-Sala, Silvia; De La Vega, Francisco M.; Faial, Tiago; Frankish, Adam; Gingeras, Thomas; Guigo, Roderic; Harrow, Jennifer L. et al.. (2023-10). «The status of the human gene catalogue» Nature 622 (7981): 41–47. doi:. PMID 37794265..
- 1 2 3 (Ingelesez) Bergström, Anders; McCarthy, Shane A.; Hui, Ruoyun; Almarri, Mohamed A.; Ayub, Qasim; Danecek, Petr; Chen, Yuan; Felkel, Sabine et al.. (2020-03-20). «Insights into human genetic variation and population history from 929 diverse genomes» Science 367 (6484): eaay5012. doi:. PMID 32193295..
- ↑ (Ingelesez) Cann, Rebecca L.; Stoneking, Mark; Wilson, Allan C.. (1987-01). «Mitochondrial DNA and human evolution» Nature 325 (6099): 31–36. doi:. ISSN 1476-4687. (kontsulta data: 2026-02-28).
- ↑ (Ingelesez) Soares, Pedro; Ermini, Luca; Thomson, Noel; Mormina, Maru; Rito, Teresa; Röhl, Arne; Salas, Antonio; Oppenheimer, Stephen et al.. (2009-06). «Correcting for Purifying Selection: An Improved Human Mitochondrial Molecular Clock» The American Journal of Human Genetics 84 (6): 740–759. doi:. PMID 19500773..
- ↑ (Ingelesez) Poznik, G. David; Henn, Brenna M.; Yee, Muh-Ching; Sliwerska, Elzbieta; Euskirchen, Ghia M.; Lin, Alice A.; Snyder, Michael; Quintana-Murci, Lluis et al.. (2013-08). «Sequencing Y chromosomes resolves discrepancy in time to common ancestor of males versus females» Science 341 (6145): 562–565. doi:. PMID 23908239..
- ↑ (Ingelesez) Shehan, Constance L.. (2016). The Wiley Blackwell Encyclopedia of Family Studies. John Wiley & Sons, 406 or. ISBN 978-0-470-65845-1..
- ↑ (Ingelesez) Jukic, Anne Marie; Baird, Donna D.; Weinberg, Clarice R.; McConnaughey, D. Robert; Wilcox, Allen J.. (2013-10). «Length of human pregnancy and contributors to its natural variation» Human Reproduction 28 (10): 2848–2855. doi:. PMID 23922246..
- ↑ (Ingelesez) Klossner, N. Jayne. (2005). Introductory Maternity Nursing. Lippincott Williams & Wilkins, 103 or. ISBN 978-0-7817-6237-3..
- ↑ (Ingelesez) Osasunaren Mundu Erakundea. (2014-11). «Preterm birth Fact sheet N°363» who.int (kontsulta data: 2026-10-23).
- ↑ (Ingelesez) Kiserud, Torvid; Benachi, Alexandra; Hecher, Kurt; Perez, Rogelio González; Carvalho, José; Piaggio, Gilda; Platt, Lawrence D.. (2018-02). «The World Health Organization fetal growth charts: concept, findings, interpretation, and application» American Journal of Obstetrics and Gynecology 218 (2S): S619–S629. doi:. PMID 29422204..
- ↑ Khor G. Update on the prevalence of malnutrition among children in Asia. Nepal Med Coll J. 5. libk., 2. zk., 113-122 or. 2003.
- ↑ (Ingelesez) Rosenberg, Karen R.. (1992). «The evolution of modern human childbirth» American Journal of Physical Anthropology 35 (S15): 89–124. doi:..
- 1 2 (Ingelesez) Pavličev, Mihaela; Romero, Roberto; Mitteroecker, Philipp. (2020-01). «Evolution of the human pelvis and obstructed labor: new explanations of an old obstetrical dilemma» American Journal of Obstetrics and Gynecology 222 (1): 3–16. doi:. PMID 31251927..
- ↑ (Ingelesez) Kantrowitz, Barbara. (2007-07-02). «What Kills One Woman Every Minute of Every Day?» Newsweek (kontsulta data: 2026-10-23).
- ↑ RUSH, D. Nutrition and maternal mortality in the developing world. Am J Clin Nutr, vol 72, 1 suppl, 212-240 or. 2000.
- ↑ (Ingelesez) Laland, Kevin N.; Brown, Gillian. (2011). Sense and Nonsense: Evolutionary Perspectives on Human Behaviour. Oxford University Press, 7 or. ISBN 978-0-19-958696-7..
- ↑ (Ingelesez) Kail, Robert V.; Cavanaugh, John C.. (2010). Human Development: A Lifespan View. Cengage Learning, 296 or. ISBN 978-0-495-60037-4..
- ↑ (Ingelesez) Phillips, D. C.. (2014). Encyclopedia of Educational Theory and Philosophy. SAGE Publications, 18–19 or. ISBN 978-1-4833-6475-9..
- ↑ (Ingelesez) Mintz, Steven. (1993). «Life stages» Encyclopedia of American Social History 3: 7–33..
- ↑ (Ingelesez) Soliman, Ashraf; De Sanctis, Vincenzo; Elalaily, Rania; Bedair, Said. (2014-11). «Advances in pubertal growth and factors influencing it: Can we increase pubertal growth?» Indian Journal of Endocrinology and Metabolism 18 (Suppl 1): S53–S62. doi:. PMID 25538878..
- ↑ (Ingelesez) Walker, Mary Lee; Herndon, James G.. (2008-09). «Menopause in nonhuman primates?» Biology of Reproduction 79 (3): 398–406. doi:. PMID 18495681..
- ↑ (Ingelesez) Diamond, Jared. (1997). Why is Sex Fun? The Evolution of Human Sexuality. Basic Books, 167–170 or. ISBN 978-0-465-03127-6..
- ↑ (Ingelesez) Peccei, Jocelyn Scott. (2001). «Menopause: Adaptation or epiphenomenon?» Evolutionary Anthropology 10 (2): 43–57. doi:..
- ↑ (Ingelesez) Marziali, Carl. (2010-12-07). «Reaching Toward the Fountain of Youth» USC Trojan Family Magazine (kontsulta data: 2026-10-23).
- ↑ (Ingelesez) Kalben, Barbara Blatt. (2002). Why Men Die Younger: Causes of Mortality Differences by Sex. Society of Actuaries (kontsulta data: 2026-10-23).
- ↑ (Ingelesez) «Life expectancy at birth, female (years)» Munduko Bankua 2018 (kontsulta data: 2026-10-23).
- ↑ (Ingelesez) «Life expectancy at birth, male (years)» Munduko Bankua 2018 (kontsulta data: 2026-10-23).
- ↑ (Ingelesez) Conceição, Pedro. (2019). Human Development Report 2019. Nazio Batuen Garapenerako Programa ISBN 978-92-1-126439-5. (kontsulta data: 2026-10-23).
- ↑ (Ingelesez) The World Factbook. U.S. Central Intelligence Agency (kontsulta data: 2026-10-23).
- ↑ (Ingelesez) Chapter 1: Setting the Scene. UNFPA 2012 (kontsulta data: 2026-10-23).
- ↑ (Ingelesez) Barrientos, Gustavo; Catella, Luciana; Morales, Natalia S.. (2020-05-20). «A journey into the landscape of past feeding habits: Mapping geographic variations in the isotope (δ15N) -inferred trophic position of prehistoric human populations» Quaternary International 548: 13–26. doi:. ISSN 1040-6182. (kontsulta data: 2026-02-28).
- ↑ Haenel, H.. (1989). «Phylogenesis and nutrition» Die Nahrung 33 (9): 867–887. ISSN 0027-769X. PMID 2697806. (kontsulta data: 2026-02-28).
- ↑ (Ingelesez) «Position of the American Dietetic Association and Dietitians of Canada: Vegetarian diets» Journal of the American Dietetic Association 103 (6): 748–765. 2003-06 doi:. ISSN 0002-8223. (kontsulta data: 2026-02-28).
- ↑ (Ingelesez) Salonen, Anne; de Vos, Willem M.. (2014-02-28). «Impact of Diet on Human Intestinal Microbiota and Health» Annual Review of Food Science and Technology 5 (1): 239–262. doi:. PMID 24387608..
- 1 2 (Ingelesez) Crittenden, Alyssa N.; Schnorr, Stephanie L.. (2017-01). «Current views on hunter‐gatherer nutrition and the evolution of the human diet» American Journal of Physical Anthropology 162 (S63): 84–109. doi:. ISSN 0002-9483. (kontsulta data: 2026-02-28).
- ↑ (Ingelesez) Cordain, Loren; Eaton, S. Boyd; Sebastian, Anthony; Mann, Neil; Lindeberg, Staffan; Watkins, Bruce A.; O’Keefe, James H.; Brand-Miller, Janette. (2005-02-01). «Origins and evolution of the Western diet: health implications for the 21st century» The American Journal of Clinical Nutrition 81 (2): 341–354. doi:. ISSN 0002-9165. (kontsulta data: 2026-02-28).
- ↑ (Ingelesez) Ulijaszek, Stanley J.. (2002-11). «Human eating behaviour in an evolutionary ecological context» Proceedings of the Nutrition Society 61 (4): 517–526. doi:. ISSN 1475-2719. (kontsulta data: 2026-02-28).
- ↑ (Ingelesez) Carey, John. (2023-04-11). «Unearthing the origins of agriculture» Proceedings of the National Academy of Sciences 120 (15): e2304407120. doi:. PMID 37018195. (kontsulta data: 2026-02-28).
- ↑ (Ingelesez) Shavit, Ayelet; Sharon, Gonen. (2023-03-13). «Can models of evolutionary transition clarify the debates over the Neolithic Revolution?» Philosophical Transactions of the Royal Society B 378 (1872) doi:. ISSN 0962-8436. PMID 36688395. (kontsulta data: 2026-02-28).
- ↑ (Ingelesez) Krebs, John R.. (2009-09-01). «The gourmet ape: evolution and human food preferences» The American Journal of Clinical Nutrition 90 (3): 707S–711S. doi:. ISSN 0002-9165. (kontsulta data: 2026-02-28).
- ↑ (Ingelesez) Holden, C.; Mace, R.. (1997-10). «Phylogenetic analysis of the evolution of lactose digestion in adults» Human Biology 69 (5): 605–628. ISSN 0018-7143. PMID 9299882. (kontsulta data: 2026-02-28).
- ↑ (Ingelesez) Ritchie, Hannah; Rosado, Pablo; Roser, Max. (2023-08-11). «Diet Compositions» Our World in Data (kontsulta data: 2026-02-28).
- ↑ (Ingelesez) Lieberson, Alan D.. (2004). «How Long Can a Person Survive without Food?» Scientific American (kontsulta data: 2026-02-28).
- ↑ (Ingelesez) Spector, Dina. «Here's how many days a person can survive without water» Business Insider (kontsulta data: 2026-02-28).
- ↑ (Ingelesez) Holmes, John. «Losing 25,000 to Hunger Every Day» United Nations (kontsulta data: 2026-02-28).
- ↑ (Ingelesez) Mai, H. J.. (2020-05-05). «U.N. Warns Number Of People Starving To Death Could Double Amid Pandemic» NPR (kontsulta data: 2026-02-28).
- ↑ (Ingelesez) Murray, Christopher J. L.; Lopez, Alan D.. (1997-05-17). «Global mortality, disability, and the contribution of risk factors: Global Burden of Disease Study» The Lancet 349 (9063): 1436–1442. doi:. ISSN 0140-6736. PMID 9164317. (kontsulta data: 2026-02-28).
- 1 2 (Ingelesez) Haslam, David W.; James, W. Philip T.. (2005-10-01). «Obesity» The Lancet 366 (9492): 1197–1209. doi:. ISSN 0140-6736. PMID 16198769. (kontsulta data: 2026-02-28).
- ↑ (Ingelesez) FAO; IFAD; UNICEF; WFP; WHO. (2026-07-21). The State of Food Security and Nutrition in the World 2026. FAO, 38 or. doi:. ISBN 978-92-5-140461-4..
- ↑ (Ingelesez) Sensoy, Ilkay. (2021). «A review on the food digestion in the digestive tract and the used in vitro models» Current Research in Food Science 4: 308–319. doi:. PMID 34027433..
- ↑ (Ingelesez) Heitmann, Paul T.; Vollebregt, Paul F.; Knowles, Charles H.; Lunniss, Peter J.; Dinning, Phil G.; Scott, S. Mark. (2021-11). «Understanding the physiology of human defaecation and disorders of continence and evacuation» Nature Reviews Gastroenterology & Hepatology 18 (11): 751–769. doi:. PMID 34373626..
- ↑ (Ingelesez) Palit, Somnath; Lunniss, Peter J.; Scott, S. Mark. (2012-06). «The Physiology of Human Defecation» Digestive Diseases and Sciences 57 (6): 1445–1464. doi:. PMID 22367113..
- ↑ (Ingelesez) Rose, C.; Parker, A.; Jefferson, B.; Cartmell, E.. (2015-09-02). «The Characterization of Feces and Urine: A Review of the Literature to Inform Advanced Treatment Technology» Critical Reviews in Environmental Science and Technology 45 (17): 1827–1879. doi:. PMID 26246784..
- ↑ (Ingelesez) de Beer, Hans. (2004-03-01). «Observations on the history of Dutch physical stature from the late-Middle Ages to the present» Economics & Human Biology 2 (1): 45–55. doi:. ISSN 1570-677X. (kontsulta data: 2026-02-28).
- ↑ (Ingelesez) «Human Biological Adaptability: Adapting to Climate Extremes» anthro.palomar.edu (kontsulta data: 2026-02-28).
- ↑ (Ingelesez) Rask-Andersen, Mathias; Karlsson, Torgny; Ek, Weronica E.; Johansson, Åsa. (2017-09). «Gene-environment interaction study for BMI reveals interactions between genetic factors and physical activity, alcohol consumption and socioeconomic status» PLOS Genetics 13 (9): e1006977. doi:. ISSN 1553-7404. PMID 28873402. (kontsulta data: 2026-02-28).
- ↑ (Ingelesez) Beja-Pereira, Albano; Luikart, Gordon; England, Phillip R.; Bradley, Daniel G.; Jann, Oliver C.; Bertorelle, Giorgio; Chamberlain, Andrew T.; Nunes, Telmo P. et al.. (2003-12). «Gene-culture coevolution between cattle milk protein genes and human lactase genes» Nature Genetics 35 (4): 311–313. doi:. PMID 14634648..
- ↑ (Ingelesez) Hedrick, P. W.. (2011-10). «Population genetics of malaria resistance in humans» Heredity 107 (4): 283–304. doi:. ISSN 1365-2540. PMID 21427751. (kontsulta data: 2026-02-28).
- ↑ (Ingelesez) Shelomi, Matan; Zeuss, Dirk. (2017-04-05). «Bergmann's and Allen's Rules in Native European and Mediterranean Phasmatodea» Frontiers in Ecology and Evolution 5 doi:. ISSN 2296-701X. (kontsulta data: 2026-02-28).
- ↑ (Ingelesez) Ilardo, Melissa A.; Moltke, Ida; Korneliussen, Thorfinn S.; Cheng, Jade; Stern, Aaron J.; Racimo, Fernando; de Barros Damgaard, Peter; Sikora, Martin et al.. (2018-04). «Physiological and Genetic Adaptations to Diving in Sea Nomads» Cell 173 (3): 569–580.e15. doi:. ISSN 0092-8674. PMID 29677510. (kontsulta data: 2026-02-28).
- ↑ (Ingelesez) Rogers, Alan R.; Iltis, David; Wooding, Stephen. (2004). «Genetic variation at the MC1R locus and the time since loss of human body hair» Current Anthropology 45 (1): 105–108. doi:..
- 1 2 (Ingelesez) Roberts, Dorothy. (2011). Fatal Invention. The New Press.
- 1 2 3 (Ingelesez) Jablonski, Nina G.. (2004). «The evolution of human skin and skin color» Annual Review of Anthropology 33: 585–623. doi:..
- ↑ (Ingelesez) Jablonski, Nina G.; Chaplin, George. (2010-05). «Human skin pigmentation as an adaptation to UV radiation» Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America 107 (Supplement 2): 8962–8968. doi:. PMID 20445093..
- ↑ (Ingelesez) Jablonski, Nina G.; Chaplin, George. (2000-07). «The evolution of human skin coloration» Journal of Human Evolution 39 (1): 57–106. doi:. PMID 10896812..
- ↑ (Ingelesez) Harding, Rosalind M.; Healy, Eugene; Ray, Amanda J.; Ellis, Nichola S.; Flanagan, Niamh; Todd, Carol; Dixon, Craig; Sajantila, Antti et al.. (2000-04). «Evidence for variable selective pressures at MC1R» American Journal of Human Genetics 66 (4): 1351–1361. doi:. PMID 10733465..
- ↑ (Ingelesez) «The Science Behind the Human Genome Project» Human Genome Project (US Department of Energy) (kontsulta data: 2026-10-23).
- ↑ (Ingelesez) Keita, S. O. Y.; Kittles, Rick A.; Royal, Charmaine D. M.; Bonney, George E.; Furbert-Harris, Paulette; Dunston, Georgia M.; Rotimi, Charles N.. (2004-11). «Conceptualizing human variation» Nature Genetics 36 (11 Suppl): S17–S20. doi:. PMID 15507998..
- ↑ (Ingelesez) Goodman, Alan. «Interview with Alan Goodman» Race: The Power of an Illusion (PBS) (kontsulta data: 2026-10-23).
- ↑ (Ingelesez) Jorde, Lynn B.; Watkins, W. Scott; Bamshad, Michael J.; Dixon, M. E.; Ricker, C. E.; Seielstad, Mark T.; Batzer, Mark A.. (2000-03). «The distribution of human genetic diversity: a comparison of mitochondrial, autosomal, and Y-chromosome data» American Journal of Human Genetics 66 (3): 979–988. doi:. PMID 10712212..
- ↑ (Ingelesez) Manica, Andrea; Amos, William; Balloux, François; Hanihara, Tsunehiko. (2007-07). «The effect of ancient population bottlenecks on human phenotypic variation» Nature 448 (7151): 346–348. doi:. PMID 17637668..
- ↑ (Ingelesez) Chen, Lu; Wolf, Aaron B.; Fu, Wenqing; Li, Liming; Akey, Joshua M.. (2020-02). «Identifying and Interpreting Apparent Neanderthal Ancestry in African Individuals» Cell 180 (4): 677–687.e16. doi:. PMID 32004458..
- ↑ (Ingelesez) Durvasula, Arun; Sankararaman, Sriram. (2020-02). «Recovering signals of ghost archaic introgression in African populations» Science Advances 6 (7): eaax5097. doi:. PMID 32095519..
- ↑ (Ingelesez) Pierce, Benjamin A.. (2012). Genetics: A Conceptual Approach. Macmillan, 75 or. ISBN 978-1-4292-3252-4..
- ↑ (Ingelesez) Gustafsson, Alexandra; Lindenfors, Patrik. (2004-10). «Human size evolution: no evolutionary allometric relationship between male and female stature» Journal of Human Evolution 47 (4): 253–266. doi:. PMID 15454336..
- ↑ (Ingelesez) Miller, A. E.; MacDougall, J. D.; Tarnopolsky, M. A.; Sale, D. G.. (1993). «Gender differences in strength and muscle fiber characteristics» European Journal of Applied Physiology and Occupational Physiology 66 (3): 254–262. doi:. PMID 8477683..
- ↑ (Ingelesez) Bredella, Miriam A.. (2017). Mauvais-Jarvis, Franck ed. «Sex Differences in Body Composition» Sex and Gender Factors Affecting Metabolic Homeostasis, Diabetes and Obesity (Springer International Publishing): 9–27. doi:. ISBN 978-3-319-70177-6. PMID 29224088..
- ↑ (Ingelesez) Rahrovan, Shahrzad; Fanian, Ferial; Mehryan, Pouran; Humbert, Philippe; Firooz, Alireza. (2018-09). «Male versus female skin: What dermatologists and cosmeticians should know» International Journal of Women's Dermatology 4 (3): 122–130. doi:. PMID 30175213..
- ↑ (Ingelesez) Easter, Carla. «Sex Linked» National Human Genome Research Institute (kontsulta data: 2026-10-23).
- ↑ (Ingelesez) Puts, David A.; Gaulin, Steven J. C.; Verdolini, Katherine. (2006-07). «Dominance and the evolution of sexual dimorphism in human voice pitch» Evolution and Human Behavior 27 (4): 283–296. doi:..
- ↑ (Ingelesez) «Gender, women, and health» Reports from WHO 2002–2005 (kontsulta data: 2026-10-23).
- ↑ (Ingelesez) Sax, Leonard. (2002). «How common is intersex? A response to Anne Fausto-Sterling» The Journal of Sex Research 39 (3): 174–178. doi:. PMID 12476264..
- ↑ (Ingelesez) «3-D Brain Anatomy» The Secret Life of the Brain (Public Broadcasting Service) (kontsulta data: 2026-10-23).
- ↑ (Ingelesez) Stern, Peter. (2018-06-22). «The human prefrontal cortex is special» Science 360 (6395): 1311–1312. doi:..
- ↑ (Ingelesez) Erickson, Robert. (2014-09-22). «Are Humans the Most Intelligent Species?» Journal of Intelligence 2 (3): 119–121. doi:..
- ↑ (Ingelesez) «Humans not smarter than animals, just different, experts say» phys.org 2013-12-04 (kontsulta data: 2026-10-23).
- ↑ (Ingelesez) Robson, David. (2016-11-09). «We've got human intelligence all wrong» BBC (kontsulta data: 2026-10-23).
- ↑ (Ingelesez) Owen, James. (2015-02-26). «Many Animals – Including Your Dog – May Have Horrible Short-Term Memories» National Geographic News (kontsulta data: 2026-10-23).
- ↑ (Ingelesez) Schmidt, Karen L.; Cohn, Jeffrey F.. (2001). «Human facial expressions as adaptations: Evolutionary questions in facial expression research» American Journal of Physical Anthropology 116 (S33): 3–24. doi:. PMID 11786989..
- ↑ (Ingelesez) Moisse, Katie. (2011-01-05). «Tears in Her Eyes: A Turnoff for Guys?» ABC News (kontsulta data: 2026-10-23).
- ↑ (Ingelesez) Deleniv, Sofia. (2018). «The 'me' illusion: How your brain conjures up your sense of self» New Scientist (kontsulta data: 2026-10-23).
- ↑ (Ingelesez) Penn, Derek C.; Povinelli, Daniel J.. (2007-04-29). «On the lack of evidence that non-human animals possess anything remotely resembling a 'theory of mind'» Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences 362 (1480): 731–744. doi:. PMID 17264056..
- ↑ (Ingelesez) Grandner, Michael A.; Patel, Nirav P.; Gehrman, Philip R.; Perlis, Michael L.; Pack, Allan I.. (2010-08). «Problems associated with short sleep: bridging the gap between laboratory and epidemiological studies» Sleep Medicine Reviews 14 (4): 239–247. doi:. PMID 19896872..
- ↑ (Ingelesez) Ann, L.. (2005-01-27). «Dreams: Stages of Sleep» HowStuffWorks (kontsulta data: 2026-10-23).
- ↑ (Ingelesez) Hobson, J. Allan. (2009-11). «REM sleep and dreaming: towards a theory of protoconsciousness» Nature Reviews Neuroscience 10 (11): 803–813. doi:. PMID 19794431..
- ↑ (Ingelesez) Empson, Jacob. (2002). Sleep and dreaming. Palgrave/St. Martin's Press.
- ↑ (Ingelesez) Lite, Jordan. (2010-07-29). «How Can You Control Your Dreams?» Scientific American (kontsulta data: 2026-10-23).
- ↑ (Ingelesez) Domhoff, G. William. (2002). The scientific study of dreams. APA Press.
- ↑ (Ingelesez) «Consciousness» Merriam-Webster (kontsulta data: 2026-10-23).
- ↑ (Ingelesez) van Gulick, Robert. (2004). «Consciousness» Stanford Encyclopedia of Philosophy (Metaphysics Research Lab, Stanford University) (kontsulta data: 2026-10-23).
- ↑ (Ingelesez) Schneider, Susan; Velmans, Max. (2008). «Introduction» The Blackwell Companion to Consciousness (Wiley) ISBN 978-0-470-75145-9..
- ↑ (Ingelesez) Searle, John. (2005). Honderich, Ted ed. «Consciousness» The Oxford companion to philosophy (Oxford University Press) ISBN 978-0-19-926479-7..
- ↑ (Ingelesez) Block, Ned. (1995-06). «On a confusion about a function of consciousness» Behavioral and Brain Sciences 18 (2): 227–247. doi:..
- ↑ (Ingelesez) Rochat, Philippe. (2003-12). «Five levels of self-awareness as they unfold early in life» Consciousness and Cognition 12 (4): 717–731. doi:. PMID 14656513..
- ↑ (Ingelesez) Glattfelder, James B.. (2019). «The Consciousness of Reality» Information—Consciousness—Reality (Springer International Publishing): 515–595. doi:. ISBN 978-3-030-03633-1..
- ↑ (Ingelesez) Glossary of psychological terms. American Psychological Association 2013 (kontsulta data: 2026-10-23).
- ↑ (Ingelesez) Burman, Erica. (2017). Deconstructing Developmental Psychology. Routledge ISBN 978-1-138-84695-1..
- ↑ (Ingelesez) Colom, Roberto. (2004-01-01). «Intelligence Assessment» Encyclopedia of Applied Psychology: 307–314. doi:. ISBN 978-0-12-657410-4..
- ↑ (Ingelesez) McLeod, Saul. (2020-03-20). «Maslow's Hierarchy of Needs» Simply Psychology (kontsulta data: 2026-10-23).
- ↑ (Ingelesez) Heckhausen, Jutta; Heckhausen, Heinz. (2018-03-28). «Motivation and Action: Introduction and Overview» Motivation and Action (Springer, Cham): 1. doi:. ISBN 978-3-319-65093-7..
- ↑ (Ingelesez) Damasio, Antonio R.. (1998-05). «Emotion in the perspective of an integrated nervous system» Brain Research Reviews 26 (2–3): 83–86. doi:. PMID 9651488..
- ↑ (Ingelesez) Cabanac, Michel. (2002). «What is emotion?» Behavioural Processes 60 (2): 69–83. doi:. PMID 12426062..
- ↑ (Ingelesez) Averill, James R.. (1999-04). «Individual differences in emotional creativity: structure and correlates» Journal of Personality 67 (2): 331–371. doi:. PMID 10202807..
- ↑ (Ingelesez) Tyng, Chai M.; Amin, Hafeez U.; Saad, Mohamad N. M.; Malik, Aamir S.. (2017). «The Influences of Emotion on Learning and Memory» Frontiers in Psychology 8: 1454. doi:. PMID 28883804..
- ↑ (Ingelesez) Van Gelder, Jean-Louis. (2017). «Emotions in Offender Decision Making» The Oxford Handbook of Offender Decision Making: 466–478. doi:. ISBN 978-0-19-933880-1..
- ↑ (Ingelesez) Sharma, Nidhi; Prakash, Om; Sengar, K. S.; Chaudhury, Suprakash; Singh, Amool R.. (2015). «The relation between emotional intelligence and criminal behavior: A study among convicted criminals» Industrial Psychiatry Journal 24 (1): 54–58. doi:. PMID 26257484..
- ↑ (Ingelesez) Fredrickson, Barbara L.. (2001-03). «The role of positive emotions in positive psychology. The broaden-and-build theory of positive emotions» The American Psychologist 56 (3): 218–226. doi:. PMID 11315248..
- ↑ (Ingelesez) Haybron, Daniel M.. (2013-08). «The proper pursuit of happiness» Res Philosophica 90 (3): 387–411. doi:..
- ↑ (Ingelesez) Graham, Michael C.. (2014). Facts of Life: ten issues of contentment. Outskirts Press, 6–10 or. ISBN 978-1-4787-2259-5..
- ↑ (Ingelesez) «Secret to happiness may include more unpleasant emotions» ScienceDaily (American Psychological Association) 2017-08-14 (kontsulta data: 2026-10-23).
- 1 2 3 (Ingelesez) Greenberg, Jerrold S.; Bruess, Clint E.; Oswalt, Sara B.. (2016). Exploring the Dimensions of Human Sexuality. Jones & Bartlett Publishers, 4–10 or. ISBN 978-1-284-08154-1..
- 1 2 3 4 (Ingelesez) Bolin, Anne; Whelehan, Patricia. (2009). Human Sexuality: Biological, Psychological, and Cultural Perspectives. Taylor & Francis, 32–42 or. ISBN 978-0-7890-2671-2..
- ↑ (Ingelesez) Frankenbach, Julius; Weber, Marcel; Loschelder, David D.; Kilger, Helena; Friese, Malte. (2022-09). «Sex drive: Theoretical conceptualization and meta-analytic review of gender differences» Psychological Bulletin 148 (9–10): 621–661. doi:. PMID 36227317..
- ↑ (Ingelesez) Sexual orientation, homosexuality and bisexuality. American Psychological Association (kontsulta data: 2026-10-23).
- 1 2 3 (Ingelesez) Bailey, J. Michael; Vasey, Paul L.; Diamond, Lisa M.; Breedlove, S. Marc; Vilain, Eric; Epprecht, Marc. (2016-09). «Sexual Orientation, Controversy, and Science» Psychological Science in the Public Interest 17 (2): 45–101. doi:. PMID 27113562..
- 1 2 (Ingelesez) LeVay, Simon. (2017). Gay, Straight, and the Reason Why: The Science of Sexual Orientation. Oxford University Press, 8, 19 or. ISBN 978-0-19-975296-6..
- ↑ (Ingelesez) Buss, David M.. (2003). The Evolution of Desire: Strategies of Human Mating. Basic Books ISBN 978-0-465-00802-5..
- ↑ (Ingelesez) Fromm, Erich. (2000). The art of loving. Harper Perennial ISBN 978-0-06-095828-2..
- ↑ (Ingelesez) Esch, Tobias; Stefano, George B.. (2025-10). «The neurobiology of love and addiction: Central nervous system signaling and energy metabolism» Cognitive, Affective & Behavioral Neuroscience 25 (5): 1225–1236. doi:. PMID 40760398..
- ↑ (Ingelesez) Ord, Toby. (2020). The Precipice: Existential Risk and the Future of Humanity. Hachette Books ISBN 978-0-316-48489-3..
- ↑ (Ingelesez) Goldman, Jason G.. (2012). «Pay attention... time for lessons at animal school» BBC (kontsulta data: 2026-10-23).
- ↑ (Ingelesez) Winkler, Marina; Mueller, Jutta L.; Friederici, Angela D.; Männel, Claudia. (2018-11). «Infant cognition includes the potentially human-unique ability to encode embedding» Science Advances 4 (11): eaar8334. doi:. PMID 30474053..
- ↑ (Ingelesez) Johnson-Frey, Scott H.. (2003-07). «What's so special about human tool use?» Neuron 39 (2): 201–204. doi:. PMID 12873378..
- ↑ (Ingelesez) Lemonick, Michael D.. (2015-06-03). «Chimps Can't Cook, But Maybe They'd Like To» National Geographic News (kontsulta data: 2026-10-23).
- ↑ (Ingelesez) Vakhitova, Tatiana; Gadelshina, Luiza. (2015-06-02). «The Role and Importance of the Study of Economic Subjects in the Implementation of the Educational Potential of Education» Procedia - Social and Behavioral Sciences 191: 2565–2567. doi:..
- ↑ (Ingelesez) McKie, Robin. (2018-10-09). «The Book of Humans by Adam Rutherford review – a pithy homage to our species» The Guardian (kontsulta data: 2026-10-23).
- ↑ (Ingelesez) Nicholls, Henry. (2015-06-29). «Babblers speak to the origin of language» The Guardian (kontsulta data: 2026-10-23).
- ↑ (Ingelesez) Dasgupta, Shreya. (2015). «Can any animals talk and use language like humans?» BBC (kontsulta data: 2026-10-23).
- ↑ (Ingelesez) Horner, Victoria; de Waal, Frans B. M.. (2009-11-25). Chiao, Joan Y. ed. «Controlled studies of chimpanzee cultural transmission» Cultural Neuroscience: Cultural Influences on Brain Function (Elsevier): 4. ISBN 978-0-08-095221-5..
- ↑ Deleuze, Gilles; Guattari, Félix; Massumi, Brian; Deleuze, Gilles. (2011). A thousand plateaus: capitalism and schizophrenia. (Ed. 2004, Repr. 2011. argitaraldia) Continuum ISBN 978-0-8264-7694-4. (kontsulta data: 2026-10-24).
- ↑ (Ingelesez) Scott-Phillips, Thomas C.; Blythe, Richard A.. (2013-09-18). Why is language unique to humans?. Royal Society (kontsulta data: 2026-10-23).
- ↑ (Ingelesez) Pagel, Mark. (2017-07). «Q&A: What is human language, when did it evolve and why should we care?» BMC Biology 15 (1): 64. doi:. PMID 28738867..
- ↑ (Ingelesez) Lian, Andrew. (2016). «The Modality-Independent Capacity of Language: A Milestone of Evolution» Language Evolution and Developmental Impairments (Palgrave Macmillan UK): 229–255. doi:. ISBN 978-1-137-58746-6..
- ↑ (Ingelesez) «Culture – United Nations For Indigenous Peoples» www.un.org 2015-06-05 (kontsulta data: 2026-10-23).
- ↑ (Ingelesez) Comrie, Bernard; Polinsky, Maria; Matthews, Stephen. (1996). The Atlas of Languages: The Origin and Development of Languages Throughout the World. Facts on File, 13–15 or. ISBN 978-0-8160-3388-1..
- ↑ (Ingelesez) «What are the top 200 most spoken languages?» Ethnologue: Languages of the World 2020 (kontsulta data: 2026-10-23).
- ↑ (Ingelesez) Mavrody, Sergey. (2013). Visual Art Forms: Traditional to Digital. Sergey's HTML5 & CSS3 ISBN 978-0-9833867-5-9..
- ↑ (Ingelesez) Brown, Steven. (2018-10-24). «Toward a Unification of the Arts» Frontiers in Psychology 9: 1938. doi:. PMID 30405470..
- ↑ (Ingelesez) Bird, Greg. (2019-06-07). «Rethinking the role of the arts in politics: lessons from the Négritude movement» International Journal of Cultural Policy 25 (4): 458–470. doi:..
- 1 2 (Ingelesez) Morriss-Kay, Gillian M.. (2010-02). «The evolution of human artistic creativity» Journal of Anatomy 216 (2): 158–176. doi:. PMID 19900185..
- ↑ (Ingelesez) Joordens, Josephine C. A.; d'Errico, Francesco; Wesselingh, Frank P.; Munro, Stephen; de Vos, John; Wallinga, Jakob; Ankjærgaard, Christina; Reimann, Tony et al.. (2015-02). «Homo erectus at Trinil on Java used shells for tool production and engraving» Nature 518 (7538): 228–231. doi:. PMID 25470048..
- ↑ (Ingelesez) St. Fleur, Nicholas. (2018-09-12). «Oldest Known Drawing by Human Hands Discovered in South African Cave» The New York Times (kontsulta data: 2026-10-23).
- ↑ (Ingelesez) Dissanayake, Ellen. (2008). Zijlmans, Kitty ed. «The Arts after Darwin: Does Art have an Origin and Adaptive Function?» World Art Studies: Exploring Concepts and Approaches (Valiz): 241–263..
- 1 2 (Ingelesez) Morley, Iain. (2014). «A multi-disciplinary approach to the origins of music: perspectives from anthropology, archaeology, cognition and behaviour» Journal of Anthropological Sciences 92: 147–177. doi:. PMID 25020016..
- ↑ (Ingelesez) Trost, Wiebke; Frühholz, Sascha; Schön, Daniele; Labbé, Carolina; Pichon, Swann; Grandjean, Didier; Vuilleumier, Patrik. (2014-12). «Getting the beat: entrainment of brain activity by musical rhythm and pleasantness» NeuroImage 103: 55–64. doi:. PMID 25224999..
- ↑ (Ingelesez) Karpati, Falisha J.; Giacosa, Chiara; Foster, Nicholas E. V.; Penhune, Virginia B.; Hyde, Krista L.. (2015-03). «Dance and the brain: a review» Annals of the New York Academy of Sciences 1337 (1): 140–146. doi:. PMID 25773628..
- ↑ (Ingelesez) Chow, Denise. (2010-03-22). «Why Do Humans Dance?» livescience.com (kontsulta data: 2026-10-23).
- ↑ (Ingelesez) Krakauer, John. (2008-09-26). «Why do we like to dance – And move to the beat?» Scientific American (kontsulta data: 2026-10-23).
- ↑ (Ingelesez) Prior, Karen Swallow. (2013-06-21). «How Reading Makes Us More Human» The Atlantic (kontsulta data: 2026-10-23).
- 1 2 (Ingelesez) Puchner, Martin. (2018-04-23). «How stories have shaped the world» BBC (kontsulta data: 2026-10-23).
- ↑ (Ingelesez) Dalley, Stephanie, ed. (2000). Myths from Mesopotamia: Creation, the Flood, Gilgamesh, and Others. Oxford University Press, 41 or. ISBN 978-0-19-283589-5..
- ↑ (Ingelesez) Hernadi, Paul. (2001). «Literature and Evolution» SubStance 30 (1/2): 55–71. doi:..
- ↑ (Ingelesez) McCurry, Justin. (2015-04-21). «Japan's Maglev Train Breaks World Speed Record with 600km/h Test Run» The Guardian (kontsulta data: 2026-10-23).
- ↑ (Ingelesez) Clark, J. Desmond; de Heinzelin, Jean; Schick, Kathy D.; Hart, William K.; White, Tim D.; WoldeGabriel, Giday; Walter, Robert C.; Suwa, Gen et al.. (1994-06). «African Homo erectus: old radiometric ages and young Oldowan assemblages in the Middle Awash Valley, Ethiopia» Science 264 (5167): 1907–1910. doi:. PMID 8009220..
- 1 2 (Ingelesez) Choi, Charles Q.. (2009-11-11). «Human Evolution: The Origin of Tool Use» livescience.com (kontsulta data: 2026-10-23).
- ↑ (Ingelesez) Orban, Guy A.; Caruana, Fausto. (2014). «The neural basis of human tool use» Frontiers in Psychology 5: 310. doi:. PMID 24782809..
- ↑ (Ingelesez) Gowlett, J. A. J.. (2016-06). «The discovery of fire by humans: a long and convoluted process» Philosophical Transactions of the Royal Society of London, Series B 371 (1696): 20150164. doi:. PMID 27216521..
- ↑ (Ingelesez) Damiano, Jessica. (2018). «Neolithic Era Tools: Inventing a New Age» MagellanTV (kontsulta data: 2026-10-23).
- ↑ (Ingelesez) Deng, Yinke; Wang, Pingxing. (2011). Ancient Chinese inventions. Cambridge University Press, 13–14 or. ISBN 978-0-521-18692-6..
- ↑ (Ingelesez) Schifman, Jonathan. (2018-07-09). «The Entire History of Steel» Popular Mechanics (kontsulta data: 2026-10-23).
- ↑ (Ingelesez) Wilkinson, Freddie. (2020-01-09). «Industrial Revolution and Technology» National Geographic Society (kontsulta data: 2026-10-23).
- ↑ (Ingelesez) Roser, Max; Ritchie, Hannah. (2013-05-11). «Technological Progress» Our World in Data (kontsulta data: 2026-10-23).
- ↑ (Ingelesez) Fallows, James. (2013-10-23). «The 50 Greatest Breakthroughs Since the Wheel» The Atlantic (kontsulta data: 2026-10-23).
- ↑ Hackett, Conrad; Stonawski, Marcin; Tong, Yunping; Kramer, Stephanie; Shi, Anne Fengyan; Fahmy, Dalia (2025). "How the Global Religious Landscape Changed From 2010 to 2020". Pew Research Center, 9 June 2025. pewresearch.org. 2020 shares: Christians 28.8%, Muslims 25.6%, religiously unaffiliated 24.2%, Hindus 14.9%, Buddhists 4.1%, Jews 0.2%, other religions 2.2%.
- 1 2 (Ingelesez) Idinopulos, Thomas A.. (1998). «What Is Religion?» CrossCurrents 48 (3): 366–380..
- ↑ (Ingelesez) Emmons, Robert A.; Paloutzian, Raymond F.. (2003). «The psychology of religion» Annual Review of Psychology 54 (1): 377–402. doi:. PMID 12171998..
- ↑ (Ingelesez) Culotta, Elizabeth. (2009-11). «On the origin of religion» Science 326 (5954): 784–787. doi:. PMID 19892955..
- ↑ (Ingelesez) Atkinson, Quentin D.; Bourrat, Pierrick. (2011). «Beliefs about God, the afterlife and morality support the role of supernatural policing in human cooperation» Evolution and Human Behavior 32 (1): 41–49. doi:..
- ↑ (Ingelesez) McKay, Ryan; Whitehouse, Harvey. (2015-03). «Religion and morality» Psychological Bulletin 141 (2): 447–473. doi:. PMID 25528346..
- ↑ (Ingelesez) Nitsche, Bernhard, ed. (2023). God or the Divine?. doi:. ISBN 978-3-11-069834-3..
- ↑ (Ingelesez) Hall, Daniel E.; Meador, Keith G.; Koenig, Harold G.. (2008-06). «Measuring religiousness in health research: review and critique» Journal of Religion and Health 47 (2): 134–163. doi:. PMID 19105008..
- ↑ (Ingelesez) Hackett, Conrad; Stonawski, Marcin; Tong, Yunping; Kramer, Stephanie; Shi, Anne; Fahmy, Dalia. (2025-06-09). «How the Global Religious Landscape Changed From 2010 to 2020» Pew Research Center (kontsulta data: 2026-10-23).
- ↑ (Ingelesez) DiChristina, Mariette. (2018-09). «A Very Human Story: Why Our Species Is Special» Scientific American (kontsulta data: 2026-10-23).
- ↑ (Ingelesez) Andersen, Hanne; Hepburn, Brian. (2020). «Scientific Method» The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Metaphysics Research Lab, Stanford University) (kontsulta data: 2026-10-23).
- ↑ (Ingelesez) Lo Presti, Roberto. (2014). «History of science: The first scientist» Nature 512 (7514): 250–251. doi:..
- ↑ (Ingelesez) Russo, Lucio. (2004). The forgotten revolution: how science was born in 300 BC and why it had to be reborn. Springer, 1 or. ISBN 978-3-642-18904-3..
- ↑ (Ingelesez) Needham, Joseph; Wang, Ling. (1954). Science and civilisation in China. Cambridge University Press, 111 or..
- ↑ (Ingelesez) Henry, John. (2008). The scientific revolution and the origins of modern science. Palgrave Macmillan ISBN 978-1-137-07904-6..
- ↑ (Ingelesez) Hansson, Sven Ove. (2017). «Science and Pseudo-Science» Stanford Encyclopedia of Philosophy (Metaphysics Research Lab, Stanford University) (kontsulta data: 2026-10-23).
- ↑ (Ingelesez) Olmstead, Mary C.; Kuhlmeier, Valerie A.. (2015). Comparative Cognition. Cambridge University Press, 209–210 or. ISBN 978-1-107-01116-8..
- ↑ (Ingelesez) Branches of Science. University of Chicago (kontsulta data: 2026-10-23).
- ↑ (Ingelesez) «What is Philosophy?» Department of Philosophy (Florida State University) (kontsulta data: 2026-10-23).
- ↑ (Ingelesez) «Philosophy» Encyclopedia Britannica (kontsulta data: 2026-10-23).
- ↑ (Ingelesez) Kaufmann, Felix; Russell, Bertrand. (1947). «A History of Western Philosophy and its Connection with Political and Social Circumstances from the Earliest Times to the Present Day» Philosophy and Phenomenological Research 7 (3): 461. doi:..
- ↑ (Ingelesez) Hassan, Nik Rushdi; Mingers, John; Stahl, Bernd. (2018-05-04). «Philosophy and information systems: where are we and where should we go?» European Journal of Information Systems 27 (3): 263–277. doi:..
- ↑ (Ingelesez) Schizzerotto, Antonio. Social Stratification. University of Trento (kontsulta data: 2026-10-23).
- ↑ (Ingelesez) Fukuyama, Francis. (2012). The origins of political order: from prehuman times to the French Revolution. Farrar, Straus and Giroux, 53 or. ISBN 978-0-374-53322-9..
- ↑ (Ingelesez) Krahé, Barbara. (2012). «Social Role Theory of Sex Differences and Similarities: A Current Appraisal» The Developmental Social Psychology of Gender: 137–188. doi:. ISBN 978-1-4106-0524-5..
- ↑ (Ingelesez) Nadal, Kevin L.. (2017). The SAGE Encyclopedia of Psychology and Gender. SAGE Publications, 401 or. ISBN 978-1-4833-8427-6..
- ↑ (Ingelesez) Herdt, Gilbert. (2020). Third Sex, Third Gender: Beyond Sexual Dimorphism in Culture and History. Princeton University Press, 21–83 or. ISBN 978-1-942130-52-9..
- ↑ (Ingelesez) Graham, Sharyn. (2001). «Sulawesi's fifth gender» Inside Indonesia (kontsulta data: 2026-10-23).
- ↑ (Ingelesez) Richards, Christina; Bouman, Walter Pierre; Seal, Leighton; Barker, Meg John; Nieder, Timo O.; T'Sjoen, Guy. (2016). «Non-binary or genderqueer genders» International Review of Psychiatry 28 (1): 95–102. doi:. PMID 26753630..
- ↑ (Ingelesez) Ananthaswamy, Anil; Douglas, Kate. «The origins of sexism: How men came to rule 12,000 years ago» New Scientist (kontsulta data: 2026-10-23).
- ↑ (Ingelesez) What do we mean by "sex" and "gender"?. Osasunaren Mundu Erakundea (kontsulta data: 2026-10-23).
- ↑ (Ingelesez) Fortin, Nicole. (2005). «Gender Role Attitudes and the Labour Market Outcomes of Women Across OECD Countries» Oxford Review of Economic Policy 21 (3): 416–438. doi:..
- ↑ (Ingelesez) Dobres, Marcia-Anne. (2020). «Gender in the Earliest Human Societies» A Companion to Global Gender History: 183–204. doi:. ISBN 978-1-119-53580-5..
- ↑ (Ingelesez) «The Nature of Kinship: Overview» www2.palomar.edu (kontsulta data: 2026-10-23).
- ↑ (Ingelesez) Itao, Kenji; Kaneko, Kunihiko. (2020-02). «Evolution of kinship structures driven by marriage tie and competition» Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America 117 (5): 2378–2384. doi:. PMID 31964846..
- ↑ (Ingelesez) Schacht, Ryan; Kramer, Karen L.. (2019-07-17). «Are We Monogamous? A Review of the Evolution of Pair-Bonding in Humans and Its Contemporary Variation Cross-Culturally» Frontiers in Ecology and Evolution 7: 230. doi:..
- ↑ (Ingelesez) Dupanloup, Isabelle; Pereira, Luísa; Bertorelle, Giorgio; Calafell, Francesc; Prata, Maria João; Amorim, Antonio; Barbujani, Guido. (2003). «A Recent Shift from Polygyny to Monogamy in Humans is Suggested by the Analysis of Worldwide Y-Chromosome Diversity» Journal of Molecular Evolution 57 (1): 85–97. doi:. PMID 12962309..
- ↑ (Ingelesez) Nelson, Emma; Rolian, Campbell; Cashmore, Lisa; Shultz, Susanne. (2010-11-03). «Digit ratios predict polygyny in early apes, Ardipithecus, Neanderthals and early modern humans but not in Australopithecus» Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences 278 (1711): 1556–1563. doi:. PMID 21047863..
- ↑ (Ingelesez) Chandra, Kanchan. (2012). Constructivist theories of ethnic politics. Oxford University Press, 69–70 or. ISBN 978-0-19-989315-7..
- ↑ (Ingelesez) Blakemore, Erin. (2019-02-22). «Race and ethnicity: How are they different?» National Geographic (kontsulta data: 2026-10-23).
- ↑ (Ingelesez) Chandra, Kanchan. (2006). «What is Ethnic Identity and Does It Matter?» Annual Review of Political Science 9 (1): 397–424. doi:..
- ↑ (Ingelesez) Smith, Anthony D.. (1999). Myths and Memories of the Nation. Oxford University Press, 4–7 or..
- ↑ (Ingelesez) Christian, David. (2004). Maps of Time. University of California Press ISBN 978-0-520-24476-4..
- ↑ (Ingelesez) Cronk, Lee; Leech, Beth L.. (2017-09-20). «How Did Humans Get So Good at Politics?» SAPIENS (kontsulta data: 2026-10-23).
- ↑ (Ingelesez) Zmigrod, Leor; Rentfrow, Peter J.; Robbins, Trevor W.. (2018-05). «Cognitive underpinnings of nationalistic ideology in the context of Brexit» Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America 115 (19): E4532–E4540. doi:. PMID 29674447..
- ↑ (Ingelesez) Melina, Remy. (2011-02-14). «What Are the Different Types of Governments?» livescience.com (kontsulta data: 2026-10-23).
- ↑ (Ingelesez) «Democracy Index 2021: less than half the world lives in a democracy» The Economist Democracy Index (Economist Intelligence Unit) 2022-02-10 (kontsulta data: 2026-10-23).
- ↑ (Ingelesez) Evers, Jeannie. (2012-12-23). «International organization» National Geographic Society (kontsulta data: 2026-10-23).
- ↑ (Ingelesez) Horan, Richard D.; Bulte, Erwin; Shogren, Jason F.. (2005-09-01). «How trade saved humanity from biological exclusion: an economic theory of Neanderthal extinction» Journal of Economic Behavior & Organization 58 (1): 1–29. doi:..
- ↑ (Ingelesez) Gibbons, John. (2015-08-11). «Why did Neanderthals go extinct?» Smithsonian Insider (kontsulta data: 2026-10-23).
- ↑ (Ingelesez) Polianskaya, Alina. (2018-03-15). «Humans may have been trading with each for as long as 300,000 years» inews.co.uk (kontsulta data: 2026-10-23).
- ↑ (Ingelesez) Henriques, Martha. «How spices changed the ancient world» BBC (kontsulta data: 2026-10-23).
- ↑ (Ingelesez) Strauss, Ilana E.. (2016-02-26). «The Myth of the Barter Economy» The Atlantic (kontsulta data: 2026-10-23).
- 1 2 (Ingelesez) «The History of Money» www.pbs.org 1996-10-26 (kontsulta data: 2026-10-23).
- ↑ (Ingelesez) «Why do we need economists and the study of economics?» Federal Reserve Bank of San Francisco 2000-07 (kontsulta data: 2026-10-23).
- ↑ (Ingelesez) Sheskin, Mark. «The inequality delusion: Why we've got the wealth gap all wrong» New Scientist (kontsulta data: 2026-10-23).
- ↑ (Ingelesez) Yong, Ed. (2016-09-28). «Humans: Unusually Murderous Mammals, Typically Murderous Primates» The Atlantic (kontsulta data: 2026-10-23).
- ↑ (Ingelesez) Gómez, José María; Verdú, Miguel; González-Megías, Adela; Méndez, Marcos. (2016-10). «The phylogenetic roots of human lethal violence» Nature 538 (7624): 233–237. doi:. PMID 27680701..
- ↑ (Ingelesez) Pagel, Mark. (2016-10). «Animal behaviour: Lethal violence deep in the human lineage» Nature 538 (7624): 180–181. doi:. PMID 27680700..
- ↑ (Ingelesez) Duntley, Joshua, ed. (2008). Evolutionary forensic psychology: Darwinian foundations of crime and law. Oxford University Press, 42 or. doi:. ISBN 978-0-19-989380-5..
- 1 2 (Ingelesez) Walker, Phillip L.. (2001). «A Bioarchaeological Perspective on the History of Violence» Annual Review of Anthropology 30 (1): 573–596. doi:..
- ↑ (Ingelesez) Ferguson, R. Brian. (2018-09-01). «War Is Not Part of Human Nature» Scientific American (kontsulta data: 2026-10-23).
- ↑ (Ingelesez) Ferguson, Niall. (2006-09). «The Next War of the World» Foreign Affairs (kontsulta data: 2026-10-23).
- ↑ (Ingelesez) Beauchamp, Zack. (2015-06-23). «600 years of war and peace, in one amazing chart» Vox (kontsulta data: 2026-10-23).
Ikus, gainera
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Kanpo estekak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- Aitor Ortiz de Pinedo (2025). "Ohiko galderak gizakiaren adinaren gainean". Zenodo.
Datuak: Q5
Multimedia: People / Q5
Espezieak: Homo sapiens
