Bi espiritu

Bi espiritu (ingelesez: Two-spirit) aterki terminoa da, Kanada eta Estatu Batuetako herri indigenetako gizabanakoak izendatzeko erabiltzen dena, euren komunitateetan hirugarren generoko (edo beste Genero-aniztasun mota batzuetako) rola betetzen zutenak. Bi generoen (maskulinoa eta femeninoa) jokabide-ereduak zituzten. Pertsona horiek naturari desafio egiteko gai bezala ikusten ziren eta beraz, bereziak. Komunitate guztietan aurkitzen ziren portaera hori zuten pertsonak, baina izen desberdinak zituzten: bi espiritutako emakumea edo bi espiritutako gizona.

«Bi espiritu» terminoak berekin ekarri ohi du espiritu maskulino bat eta espiritu femenino bat gorputz berean bizitzea. Duela gutxi, LGBT estatubatuar indigena garaikideek hartu zuten beren burua deskribatzeko. Berba indigena ugari daude jatorrizko hizkuntzetan pertsona horiei buruz hitz egiteko; izan ere, «ikerlariek eskuarki "homosexualitate amerindiarra" deitzen diotena etengabeko jokabidea izan zen herri askotan».^[1]

1991ra arte, gizonezko eta emakumezko gorputz «bi espiritu» dokumentatu dira «130 herri amerindiar baino gehiagotan, kontinenteko eskualde bakoitzean, bertako kultura-mota bakoitzean».^[2]

Terminologia

Berdache, terminorik zaharrena, antropologoek erabiltzen zuten termino generikoa zen. Hori bere etimologian gutxiespen-hitza izan daiteke baina "bi espiritu" terminoaz ordezkatu zen. Izan ere, frantsesezko bardachearen mailegu bat da, espainierazko bardaxa edo bardaje/bardaja, italierazko bardasso edo berdasia, arabierazko bardaja, zeinak "mantendutako mutila; prostitutua" esan nahi baitu. Horri esker ikus daiteke zer pentsaera desberdinekin egiten zioten aurre bai kolonaurreko kulturek bai kultura europarrak transexualitatearen fenomenoari, gizarteratze normalizatutik hasi eta patologizazio eta ostrazismoraino.^[3]^[4]^[5]

«Bi espiritu» terminoaren erabilera Winnipeg-en (Kanada) indartu zen 1990ean, indigenen eta jatorrizko nazioen urteko hirugarren LGBT konferentzian. Ojibwa hizkuntzako niizh manidoowag ('bi espiritu') esaldiaren kalkoa da. Herri indigenak eta jatorrizko nazioak bertakoak ez direnetatik urruntzeko aukeratu zuten adiera hori, baita «berdache» eta «gay» hitzetatik urruntzeko ere.^[6]

Definizioa eta eginkizun sozial historikoa

Gizabanako horiek, sarritan, gorputz bat hartzen zuten bi espiritu bezala ikusten ziren. Bere soinekoa tradizioz maskulinoak eta tradizionalki femeninoak izan ziren artikuluen nahasketa zen. Rol sozial eta genero desberdinak zituzten beren komunitateetan.

Bi espirituek beren komunitateetan egiten zituzten gizarte-funtzio espezifikoak. Batzuetan, gizonezkoen gorputzak zituzten bi espirituek zeregin aktiboak izan zituzten, hala nola:

petrikiloak, sorginkeria, xamanismoa
hileta-erritualak, hildakoak maneiatzea eta ehorztea
dolu-errituak zuzentzea
sexu-erritualak zuzentzea
ahozko istorioen eta kantu tradizionalen narratzaileak
gerra-espedizioetako erizainak
igarle
haur eta helduei izen zorionekoak ematea
ehuleak, buztingileak, artisauak
ezkontzagin
dantzetarako lumazko ikurrak egitea
ausazko jokoetarako trebetasun bereziak
funtzio bereziak eguzki-dantzari dagokionez

Komunitate batzuetan, emakume-gorputzak zituzten bi espirituek honelako paperak hartu ohi zituzten:

buruzagiak, kontseilariak
merkatariak
ehiztariak, tranpa jartzaileak, arrantzaleak
gerlaria, inbaditzailea
gidariak
bake-misioak
profetisa
petrikiloak, xamanak

Historian bi espiritu izan diren pertsonen adibide batzuk Espainiar konkistatzaileen narrazioetan agertzen ziren; izan ere, Erdialdeko Amerikan ezagutu zuten ia herrixka bakoitzean bi espiritu pertsonak ikusi zituztela jaso baitzuten.

Erreferentziak

↑ Gilley, Brian Joseph. (2006). Becoming Two-Spirit: Gay Identity and Social Acceptance in Indian Country. University of Nebraska Press Lincoln and London ISBN 0-8032-7126-3..
↑ Roscoe, Will. (1991). The Zuni man-woman. University of New Mexico press ISBN 978-0-8263-1253-2. (kontsulta data: 2026-02-06).
↑ Whitam, Frederick L.. (2001-06). «BOOK REVIEW: Two-Spirit People: Native American Gender Identity, Sexuality, and Spirituality. By Sue-Ellen Jacobs, Wesley Thomas, and Sabine Lang. University of Illinois Press, Urbana, Illinois, 1997, 331 pp., $44.95 (cloth), $19.95 (paper)» Archives of Sexual Behavior 30 (3): 323–326. doi:10.1023/a:1002756315434. ISSN 0004-0002. (kontsulta data: 2026-02-06).
↑ Jacobson, Helga. (2021-07-22). «Walter L. WILLIAMS, The Spirit and the Flesh. Sexual Diversity in American Indian Culture, Boston: Beacon Press, 1986. 344 pages, U.S. $14.50 (paper)» Culture 9 (2): 101–102. doi:10.7202/1079372ar. ISSN 2563-710X. (kontsulta data: 2026-02-06).
↑ «vulnerable, adj.» Oxford English Dictionary (Oxford University Press) 2023-03-02 (kontsulta data: 2026-02-06).
↑ Kehoe, Alice B.. (2004ko azaroaren 5a). ««Appropriate Terms». SAA Bulletin 16(2). UC-Santa Barbara: Society for American Archaeology.» www.saa.org (kontsulta data: 2026-02-06).

Kanpo estekak

Datuak: Q301702

[1] Gilley, Brian Joseph. (2006). Becoming Two-Spirit: Gay Identity and Social Acceptance in Indian Country. University of Nebraska Press Lincoln and London ISBN 0-8032-7126-3..

[2] Roscoe, Will. (1991). The Zuni man-woman. University of New Mexico press ISBN 978-0-8263-1253-2. (kontsulta data: 2026-02-06).

[3] Whitam, Frederick L.. (2001-06). «BOOK REVIEW: Two-Spirit People: Native American Gender Identity, Sexuality, and Spirituality. By Sue-Ellen Jacobs, Wesley Thomas, and Sabine Lang. University of Illinois Press, Urbana, Illinois, 1997, 331 pp., $44.95 (cloth), $19.95 (paper)» Archives of Sexual Behavior 30 (3): 323–326. doi:10.1023/a:1002756315434. ISSN 0004-0002. (kontsulta data: 2026-02-06).

[4] Jacobson, Helga. (2021-07-22). «Walter L. WILLIAMS, The Spirit and the Flesh. Sexual Diversity in American Indian Culture, Boston: Beacon Press, 1986. 344 pages, U.S. $14.50 (paper)» Culture 9 (2): 101–102. doi:10.7202/1079372ar. ISSN 2563-710X. (kontsulta data: 2026-02-06).

[5] «vulnerable, adj.» Oxford English Dictionary (Oxford University Press) 2023-03-02 (kontsulta data: 2026-02-06).

[6] Kehoe, Alice B.. (2004ko azaroaren 5a). ««Appropriate Terms». SAA Bulletin 16(2). UC-Santa Barbara: Society for American Archaeology.» www.saa.org (kontsulta data: 2026-02-06).

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]