Night Must Fall (drama)

Night Must Fall

Clawr argraffiad cyntaf y ddrama (1935)
Enghraifft o:	gwaith llenyddol
Awdur	Emlyn Williams
Lleoliad y perff. 1af	Duchess Theatre
Dyddiad y perff. 1af	31 Mawrth 1935
Dynodwyr
Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia

Drama lwyfan seicolegol a llawn cyffro gan y Cymro Emlyn Williams ydi Night Must Fall a berfformiwyd gyntaf ym 1935. Cafodd y ddrama ei llwyfannu ddegau o weithiau yn yr 20fed ganrif. Mae'r ddrama'n archwilio themâu amrywiol megis llofruddiaeth, triniaeth seicolegol, amheuaeth a'r gallu i guddio drygioni y tu ôl i ymddangosiad swynol. Cafwyd sawl addasiad i ffilm gan gynnwys Night Must Fall (1937), Night Must Fall (1964) ac addasiad arall ym 1954.

Cymeriadau

• Yr Arglwydd Brif Ustus
• Mrs. Bramson - dynes oedrannus
• Olivia Grayne - nith Mrs Bramson
• Hubert Laurie
• Nyrs Libby
• Mrs Terence - y cogydd
• Dora Parkoe - morwyn Mrs Bramson
• Arolygydd Belsize
• Dan - tad plentyn Dora

Cynnwys

Mae Mrs Bramson, dynes oedrannus chwerw, yn byw mewn rhan anghysbell o Essex, gyda'i nith ddeallus ond darostyngedig, Olivia. Mae Bramson yn treulio ei holl amser yn cwyno wrth eistedd mewn cadair olwyn (er y datgelir yn ystod y ddrama nad oes ganddi unrhyw anabledd o gwbl, mewn gwirionedd). Mae'r staff sy'n gweithio iddi, Dora, morwyn ifanc, sensitif a Mrs Terrence, y cogydd yn ei chasau hi. Mae hi'n cael ei chasau gan Olivia hefyd gan fod Mrs Bramson yn ei thrin hi fel morwyn.

Yn ystod y ddrama, mae Dora'n datgelu ei bod yn feichiog, ac ystyria Mrs Bramson ei diswyddo. Ond mae hi'n bodloni ar berswadio tad y plentyn i briodi Dora, ac daw hi'n amlwg bod y tad yn ddyn ifanc hynaws a golygus o'r enw Dan. Llwydda Dan hefyd i swyno Mrs Bramson, gan beri iddi anghofio popeth am feichiogrwydd Dora a chyflogi Dan fel ei chynorthwyydd preifat.

Amheuaeth

Nid yw Olivia'n hapus, nac yn cael ei swyno gan Dan, gan deimlo bod ei hynawsedd yn ffasâd celwyddog sy'n cuddio rhywbeth sinistr, ac mae ei hamheuon yn chwyddo pan adroddir, ychydig ddyddiau'n ddiweddarach, fod merch brydferth leol wedi mynd ar goll. Gan gredu bod gan Dan ran yn niflaniad y ferch, mae Olivia a'r staff, a’i hedmygydd rhwysgfawr, Hubert, yn mynd trwy bethau Dan pan nad yw o gwmpas. Wrth iddynt chwilio ei eiddo, maent yn dod o hyd i lun o Dan â’r ddynes goll wedi’i chuddio ymhlith ei eiddo. Mae'r darganfyddiad ysgytwol hwn yn cryfhau amheuon a phenderfyniad Olivia i brofi mae un ffug yw cymeriad ymddangosol Dan.

Ychydig yn ddiweddarach, mae llaw ddynol yn cael ei chanfod yn y sbwriel y tu allan i'r tŷ, a darganfyddir corff yn y coed — corff y fenyw sydd ar goll, ond heb ei phen. Erbyn hyn mae Olivia yn ofni bod Dan yn llofrudd. Mae hi hefyd yn credu ei fod yn cadw'r pen mewn blwch het a ddaeth i'r tŷ gydag ef. Ynghanol yr anhrefn i gyd, mae Hubert yn ceisio argyhoeddi Olivia i ddianc gydag ef, a dod yn wraig iddo, ond mae hi'n gwrthod.

Coffr ac arian

Mae Mrs Bramson yn datgelu i Olivia bod ganddi gannoedd o bunnoedd dan glo mewn coffr [safe] yng nghanol yr ystafell fyw. Mae Olivia yn ei rhybuddio nad yw'n ddoeth gadael coffr yn y golwg, ond mae Bramson yn gwrthod gwrando. Yn ddiweddarach yr un noson, mae Olivia yn ceisio cwestiynnu Dan am ei orffennol, gan egluro wrtho pam ei bod hi'n goddef ei modryb gâs, gan awgrymu ei dymuniad i'w lladd. Eglura Dan nad ganddi'r gallu i wneud hynny, mewn eiliad fer o ddealltwriaeth.

Ymwela Belsize, heddwas o Scotland Yard, sydd wedi dod i holi Olivia a Dan mewn cysylltiad â'r llofruddiaeth. Wrth gyfweld Dan, mae Belsize yn darganfod y blwch het sydd wedi'i gloi. Mae'n gofyn i Dan am yr allwedd, ond dywed Dan nad ei eiddo ef mohono. Wrth i Belsize dyfu’n fwy amheus, mae Olivia yn achub ei gam, drwy honni bod y blwch yn perthyn iddi hi, ac yn ei gadw yn ei llofft.

Yn ddiweddarach, wrth i'r staff baratoi i ymadael, dywed Olivia ei bod hi am adael hefyd er mwyn aros gyda ffrindiau yn Llundain. Mae hi'n dweud wrth Mrs Bramson ei bod yn rhy ofnus i aros yn y tŷ ac yn ei rhybuddio i ymadael hefyd. Unwaith eto, mae Bramson yn gwrthod gwrando ar ei nith, gan ddweud ei bod wedi gor-gynhyrfu. Wrth i Dora a Mrs Terrence baratoi i adael, mae Dan yn penderfynu mynd gyda nhw, a gadewir Mrs Bramson ar ei phen ei hun ac, am y tro cyntaf, mae'r gynulleidfa'n gweld ei bod hithau hefyd wedi dychryn. Mae Dan yn dychwelyd yn gynnar, ac yn cynorthwyo Mrs Bramson ar gyfer ei gwely.

Llofruddiaeth

Wedi i Mrs Bramson gysgu, mae Dan yn ei mygu i farwolaeth gyda chlustog, er nad yw hyn yn cael ei gyfleu'n benodol. Agora Dan y coffr, a dwyn yr arian. Dychwela Olivia gan ddarganfod corff ei modryb, ac yn gweld Dan yn paratoi i losgi'r tŷ'n ulw. Mae hi'n dweud wrth Dan ei bod hi'n gwybod popeth, ac mae yntau'n cyfaddef pob dim, cyn i'r ddau weld goleuadau'r heddlu yn nesau. Cyhoedda Olivia na ddylai'r heddlu cael mynediad, gan awgrymu ei bod wedi syrthio mewn cariad â Dan, ac am ei amddiffyn.

Mae Belsize a'i swyddogion yn arestio Dan, ym mhresenoldeb Dora a Mrs Terrence, wrth i Olivia geisio awgrymu ei bod hithau hefyd yn rhan o'r drosedd. Ond nid yw Dan yn fodlon ei bod am rannu'r bai, gan ddatgan mai ei waith ef yn unig, oedd y cyfan. Cyn iddo gael ei lusgo i ffwrdd, mae'n edrych yn y drych ac yn siarad ag ef ei hun, gan brofi ei fod mewn gwirionedd yn wallgof. Yna mae'n cydio yn Olivia ac yn ei chusanu'n angerddol.

Cynyrchiadau nodedig

Cyfarwyddodd Miles Malleson y cynhyrchiad gwreiddiol o Night Must Fall ar 31 Mai 1935, yn Theatr y Dduges, Llundain. Aeth ar daith ragarweiniol i Gaeredin, Newcastle upon Tyne a Glasgow, cyn dychwelyd i'r West End, am 436 o berfformiadau.

Cymeriad	Cynyrchiad 1935 Llundain	Cynyrchiad 1936 Broadway	Cynhyrchiad 1996 Haymarket	Theatr Clwyd 2005
Yr Arglwydd Brif Ustus	Eric Stanley	Ben Webster	-	-
Mrs. Bramson	May Whitty		Rosemary Leach	Dilys Laye
Olivia Grayne	Angela Baddeley		Charlotte Fryer	Jenny Livsey
Hubert Laurie	Basil Radford	Michael Shepley		Charles Millham
Nyrs Libby	Dorothy Langley	Shirley Gale		Dora Jones
Mrs. Terence	Kathleen Harrison	Doris Hare		Lynn Hunter
Dora Parkoe	Betty Jardine (wedyn Patricia Hayes)			Michelle Luther
Arolygydd Belsize	Matthew Boulton			John Cordin
Dan	Emlyn Williams		Jason Donovan	Lee Haven-Jones

Agorodd cynhyrchiad Efrog Newydd ar Broadway ar y 28 Medi 1936 yn Theatr Ethel Barrymore. Wedi'i chynhyrchu gan Sam H. Harris a'i chyfarwyddo gan Emlyn Williams ei hun, oedd hefyd yn portreadu 'Dan' yn y ddrama. Cafwyd 64 o berfformiadau.

Bu i Emlyn Williams bortreadu 'Dan' mewn cynhyrchiad yn Theatr y Royal Court, Lerpwl ym 1943 hefyd.

Cafwyd cynhyrchiad yn Theatr y Grand, Abertawe ym 1961.

Cyfnod diweddar

Llwyfannwyd y ddrama yn Theatr Frenhinol yr Haymarket ar 14 Hydref 1996, gyda Jason Donovan fel Dan, Rosemary Leach fel Mrs Bramson a Charlotte Fryer fel Olivia Grayne. Yn dilyn adolygiadau ofnadwy, yn bennaf oherwydd ymgais anffodus Donovan i geisio siarad ag acen Gymraeg, daeth y cynhyrchiad i ben wedi 3 wythnos gyda cholledion “well into six figures.”

Cafwyd cynhyrchiad arall ar Broadway gyd Matthew Broderick ym 1999, gyda'r cast yn cynnwys Judy Parfitt fel Mrs Bramson a J. Smith-Cameron fel Olivia Grayne.

Llwyfannwyd y ddrama gan Theatr Clwyd yn 2005 o dan gyfarwyddyd Terry Hands.

Addasiadau

Rosalind Russell a Robert Montgomery yn Night Must Fall (1937)

Ffilm

Cynhyrchwyd addasiad ffilm ym 1937 gan ddefnyddio'r un teitl â'r ddrama wreiddiol wedi ei haddasu gan John Van Druten, gyda Robert Montgomery, Rosalind Russell, a'r Fonesig May Whitty, wedi ei chyfarwyddo gan Richard Thorpe.

Cafwyd addasiad ar gyfer y teledu ym 1954 fel rhan o'r gyfres Ponds Theatre gyda Terry Kilburn, Una O'Connor, ac Evelyn Varden.

Cynhyrchwud ffilm arall ym 1964 gan Karel Reisz o addasiad Clive Exton, gydag Albert Finney, Susan Hampshire a Sheila Hancock, ond nid oedd mor llwyddiannus â'r ffilm wreiddiol.

Radio

Ymysg nifer o addasiadau ar gyfer y Radio, bu'r Fonesig Sybil Thorndike yn portreadu 'Mrs Bramson' mewn cynhyrchiad ym 1969 ar gyfer BBC Radio 4, wedi'i gyfarwyddo gan Betty Davies ac yn cynnwys yr awdur radio toreithiog o Gymru, William Ingram fel Danny. Ym 1985 darlledodd BBC Radio 4 gynhyrchiad arall o'r ddrama, gyda Hywel Bennett yn y brif ran.