Wòda

Wòda (tlenk wòdoru) – nieòrganiczny chemiczny związk z karna tlenków ò wzorze H₂O. W standardowëch warënkach (temperatura 20 °C, cësnienié 1013,25 hPa) je to bezfarwnô, pòzbawionô smakù ë wòni, przezérnô ceczô^[1]. Wòda je nôbarżi rozkòscérzonym ë nôwôżniészim chemicznym związkã na Zemie, co pòkriwô kòl 71% ji nadwiérzchni ë ùsôdzô hidrosferã. Wëstãpùje we wszëtczich trzech stanach skùpieniégò: stałim (lód), cekłim (cekłô wòda) ë gazowim (ropa)^[2].

Bùdowa cząsteczczi ë fizykòchemiczné włôscëwòscë

Cząsteczka wòdë je zbùdowónô z jednégò atomù krzisenia a dwùch atomów wòdoru sparłãczonëch spòlarizowónyma kòwalencyjnyma wiązaniama. Wòlim bëtnoscë dwùch wòlnëch elektronowëch parów na atomie tlenu, cząsteczka mô asymetriczną bùdowã (nórt midzë wiązaniama H-O-H wënôszô kòl 104,45°)^[3]. Ta asymetriô sprôwiô, że cząsteczka wòdë je mòcnym elektricznym dipòlã. Pòlarnosc wòdë czëni jã bëlnym rozpùszczalnikã dlô wielnëch jonowëch substancjów (np. solów) ë pòlarnëch (np. cëkrów).

Dzãka pòlarnoscë cząsteczczi wòdë przëcygają sã wzôjno ë ùsôdzają séc wòdorowëch wiązaniów. Determinëją òne ùnikalné, jaż anomalné na tle jinëch substancjów, fizyczné włôscëwòscë wòdë:

Wësokô temperatura topnieniégò ë wrzeniégò: Wòda stãgnie w temperaturze 0 °C (273,15 K), a wrze w 100 °C (373,15 K) pòd normalnym cësnienim. Jak na cząsteczkã ò tak môłi mòlowi masë (kòl 18 g/mol), te wôrtoscë są baro wësoczé.
Anomaliô gãstoscë (cepłowi rozszérzwialnoscë): W procëmnoscë do wikszoscë substancjów, gãstosc wòdë rosce òb czas topnieniégò ë dochôdô do swòjégò maksimum w temperaturze 3,98 °C (wënôszô tej 0,99997 g/cm³)^[4]. Pòniżi ti temperaturë wòda sã rozszerzô (ji gãstosc maleje), przez co lód je letszi òd wòdë w cekłim stanie ë płiwô na ji wiérzchni.
Wësoczé włôscëwé cepło ë cepło parowaniégò: Zmiana temperaturë wòdë wëmôgô wiôldżi wielënë energie (włôscëwé cepło wënôszô kòl 4184 J/(kg·K)). Dzãka temù wiôldżé wòdné zbiérniczi stabilizëją klimat na Zemie ë łagòdzą dobòwé a sezonowé wichlania temperaturów.

Wëstãpòwanié w nôtërze

Całownô òbjãtosc wòdë na Zemie je taksowónô na kòl 1,386 miliarda km³. Wikszosc zémsczich zôsobów to słoné wòdë, chtërne nie nadôwają sã do prostégò spòżëcégò przez człowieka ani do ùżiwkù w gbùrzëznie^[5].

Wòdné zasobë Zemie dzelą sã tak:

96,5% – wszechòcean (mòrza ë òceanë, słonô wòda)
1,7% – lodowô pòkrëwa (lądolodë, òsoblëwie Antarktidë ë Grenlandie) a gòrsczé lodówce.
1,7% – pòdzemné wòdë (w tim zachtny dzél to słoné ë głãbinowé wòdë).
< 0,1% – słodczé wiérzchniowé wòdë (jezora, rzéczi, błotka ë sapë) a wòda w atmòsferze ë biosferze^[2].

Wòda w nôtërze pòdlégô dërchnémù òbiegòwi, zwónémù hidrologicznym cyklã, jaczi je napãdzóny słoneczną energią. Pòlégô òn na stałim paròwanim z pòwiérzchnie òceanów ë lądów, kòndensacje w atmòsferze a òpôdanim w pòstacje deszczu, sniegù a gradu.

Biologiczné znaczenié ë zwënégòwanié

Wòda je warënkã jistnieniô żëcégò na Zemie. Stanowi głowné òkrãżé przebiegù biochemicznëch procesów ë wchôdô w skłôd wszëtczich żëwëch òrganizmów. Cało dorosłégò człowieka skłôdô sã w kòl 60–70% z wòdë, czej ù niechtërnëch mòrsczich bezkrzélówców (np. zôwlôgów) ta wôrtnosc mòże bëc wikszô jak 95%^[6]. Wòda mô w òrganizmach sztrukturalné, transpòrtowé (składnik krëwie ë limfë) a termòregulacyjné (pòcenié sã) fùnkcje, a téż je substratã abò produktã w metabolicznëch reakcjach (np. w fòtosynteze ë tlenowim òddichanim).

Lëdzkô gòspòdarka je czësto zanôleżnô òd przëstãpnoscë słodczi wòdë. Wëzwëskiwô sã jã przede wszëtczim w:

Gbùrzëznie (nawòdniwanié ùprawów – òdpòwiôdô za kòl 70% globalnégò zùżëcô słodczi wòdë).
Industrie (jakno chłodzëwò, rozpùszczalnik, métel do mëcô ë chemicznô sërowina).
Kòmunalny gòspòdarce (pitnô wòda, sanitarné ë higieniczné céle).

Przëpisë

↑ Bielański, A., Podstawy chemii nieorganicznej, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2010, s. 543–548.
1 2 Gleick, P. H. (red.), Water in Crisis: A Guide to the World's Fresh Water Resources, Oxford University Press, 1993, s. 13–15.
↑ Lide, D. R. (red.), CRC Handbook of Chemistry and Physics, !!! 90, CRC Press, Boca Raton 2009, s. 6-53.
↑ Chaplin, M., Water Structure and Science, London South Bank University, 2014, dokùment online.
↑ Shiklomanov, I. A., World fresh water resources, [w:] Water in Crisis, red. P. H. Gleick, Oxford 1993.
↑ Traczyk, W. Z., Trzebski, A., Fizjologia człowieka z elementami fizjologii stosowanej i klinicznej, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2015, s. 420.

Bùtnowé pòwrózczi

Zbiérk òdjimków na Wikimedia Commons

[1] Bielański, A., Podstawy chemii nieorganicznej, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2010, s. 543–548.

[:1-2] 1 2 Gleick, P. H. (red.), Water in Crisis: A Guide to the World's Fresh Water Resources, Oxford University Press, 1993, s. 13–15.

[3] Lide, D. R. (red.), CRC Handbook of Chemistry and Physics, !!! 90, CRC Press, Boca Raton 2009, s. 6-53.

[4] Chaplin, M., Water Structure and Science, London South Bank University, 2014, dokùment online.

[5] Shiklomanov, I. A., World fresh water resources, [w:] Water in Crisis, red. P. H. Gleick, Oxford 1993.

[6] Traczyk, W. Z., Trzebski, A., Fizjologia człowieka z elementami fizjologii stosowanej i klinicznej, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2015, s. 420.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]