Viaghju in Ascu

U Viaghju in Ascu (u sottutitulu n'hè "A cuccagna di Bazzicone") hè statu scrittu da Antone Leonardu Massiani (1816-1888) di Nuvella, di u quale hè stata l'opara principale. Hè una puesia comica, cumposta da 114 terzine. U Viaghju in Ascu hè piÚ cunnisciutu per via di u so sottutitulu: A Cuccagna di Bazzicone. U Viaghju in Ascu hè statu publicatu per a prima volta in "Il Pescator di Chiaravalle", un ghjurnale bastiacciu, in circa 1886. Hè statu stampatu dopu in a rivista "U Fucone", in u 1926. Infine, u Viaghju in Ascu fÚ publicatu in a rivista A Muvra, in u 1936.[1] U pueta di Nuvella ci conta in u Viaghju in Ascu u so viaghju in u paese d'Ascu, accumpagnatu di u so sumere Bazzicone. L'usi di l'abitanti d'Ascu di l'epica sò discritti di manera ridicula, ma senza gattivezza. U puema hà avutu moltu successu in Niolu, in Balagna è in u Ghjunsani.
Eccu cum'ellu u discrive e "Terzine di u duttore Anton Leonardu Massiani di Nuvella", l'Almanaccu di A Muvra, in a so edizione di 1936:
|  Autore di ste belle terzine, capu d'opara di u nostru dialettu, fÚ un medicu di grande fama in tuttu u Canale ed in Balagna, pruvidenza di i povari è puntellu di u so riccu casale di Nuvella.
Morse in stu paese cinquanta cinqu'anni fà , dopu avè publicata varie lodi religiose chÏ si cantanu anc'avale in chjesa, essendu state appruvate da l'autorità ecclesiastica. Ma u so nome rimbumbarà in Corsica è altrò per un longu avenire grazie à u so immurtale Bazzicone, duv' elli sò ben' descritti l'usi aschesi di cucinà , di dorme è di marità si. L'almanaccu U Pescatore di Chiaravalle hà publicatu, mezu seculu fà , ste terzine, ma belli pochi devenu esse, in e suffite pulvarose, l'esemplari di sti preziosi libriccioli, postu chÏ n'emu vistu una rivista corsa, L'Altagna, stampà un testu di Bazzicone tanta scrucifissu chÏ facia pietà . Speremu dunque sta nova edizione ben accolta da i numerosi Corsi, amici di a so parlata, sparsi in u mondu intieru.  |
U Viaghju in Ascu (A cuccagna di Bazzicone)
[mudificĂ | editĂ a fonte](dialettu Nuvellese ed Aschese)
- Caru amicacciu, vogliu racuntĂ ti,
- Per cacciĂ ti a picondria, un tal successu
- Châaverei da le rise Ă smansillĂ ti.
- Anchâeiu, quandâe ci pensu da me stessu,
- Mi ne techju di risa, è credi puri
- ChĂŹ 'ssa cosa mâaccade bellâĂ spessu.
- S'è tĂš fussi un tupichjulu indâun muru,
- Quandu da le granâ rise mi cummaccu,
- Rideristi ancu tÚ, ne sò sicuru.
- Avà , fà ch'è tÚ dica: "Per Diu Baccu !
- Ride mi voli fĂ prima di lâora.
- Rideraghju, ma parla, apri 'ssu saccu.â
- Ed infatti, è cusÏ, vegu chÏ à st'ora
- Sempre in cianfornie mi ne sò passatu,
- Ma avĂ cumenciu senza fĂ dimora.
- Stâetima passata, sò cullatu
- Per andĂ in Ascu, quella "conca dâoru",
- (ChÏ la chjamò cusÏ, lu sia allupatu !)
- Mâera mutatu cumâun granâ signoru
- ChĂŹ avia da ghjunghje in casa principale
- Ă vulia andĂ ci cĂš qualchĂŹ decoru.
- Quandâe cullava pe lu fiuminale,
- Cumenciu Ă sente quellu stizzu aschese
- Tuttu passante chĂŹ lâingulliu male.
- Infine è in somma ghjungu à lu paese,
- Ă quĂŹ nâavemu la prima stazione :
- Mi pianta lu sumere ad arechje tese,
- Un sumere chjamatu Bazzicone
- ChĂŹ ci vulianu i cani Ă fĂ lu move;
- Eccu lu Ă capu rittu in attenzione.
- Pricurgu: Ze ! Nunda. Cumencia à piove.
- à piove à veru ! Ze ! Ma Bazzicone
- Face fossi cÚ i pedi è Ún si move.
- Stava pe scavalcĂ , ma un zitellone
- Tâaffacca Ă lâispensata, è lu sumere
- Volta pitendu; eiu cascu da lâarcione.
- Sentu di: "Hi ! Hè cascatu lu frustere !
- Hà spavitu a sgiò fera Osciu Ghjuvanni !
- Hè bonu anchâellu Ă spavichĂ le fere!â
- Cinque o sei vechje di piĂš dâottantâanni
- Ghjunghjenu in fretta per prestĂ mi aiutu,
- Dicendu: "Lu scarica Osciu Ghjuvanni !"
- Ti possu dĂŹ chĂŹ falavanu Ă nutu
- Perchè lâacqua curria Ă fossu pienu,
- Sicchè dâalzĂ mi era ghjĂ risolutu.
- Mi rizzu crosciu è carcu di chjacchenu,
- ChĂŹ perfinu nâavia piene e borse;
- Poi chjappu Ă Bazzicone pe lu frenu.
- Ă quelle vechje châeranu cuncorse
- Dumandu di la casa dâOrsatellu.
- Ma ci ne hè dui ed elle stanu in forse.
- â Qualessu dite? Lu vechju o lu zitellu
- â Di vechju, li risposi, Ăšn ne cunnoscu.
- â Tandu pichjate chĂŹ u so usciu hè quellu.
- Mâincammingu, ma azezu cumâun toscu.
- Nè dissi "gramarzè" à quelle vichjacce:
- Feci da scrianzatu, a ricunnoscu.
- Facciu si dâarruchjĂ quelle chjassacce
- Ă mâintufongu in casa di lâamicu
- Scuzzulendu mi pedi, vita è bracce.
- Trovu un bancale scuparchjatu, anticu,
- Pienâ di cusciali vechji è calzittoni,
- Ă curpittacci chĂŹ Ăšn valianu un ficu,
- Muzzinacce Ún sò quante è piÚ calzoni,
- à calzittacce rosse è scarpittacci,
- Bunillacce, ambustacce è scambaroni.
- Mi lasciu in "statu quo" tutti 'ssi stracci,
- Collu una scala Ă trenta cavichjoli,
- Trovu una vechja è dui zitellacci.
- "Dite mi, o mammazÏ, què sò figlioli
- Ă voi mamma dâOrsatellu, hè vera ?
- âGnorscĂŹ, o caru, è in casa simu soli.
- Sò à le bestie Orsciatellu è la mugliera,
- Ma Ăšn cungiurate, o caru, chĂŹ averemu
- Per allughjà ne à voi è a voscia fera.
- U piĂš châe piengu hè chĂŹ lettu Ăšn ne avemu,
- Ma vâammullizzaremu Ă lu zigliare.
- Or fate, o caru, chi vâaccunciaremu.
- Passa prestu una notte. Ma mi pare
- Vò sgiate bellu crosciu è inchjacchenatu
- Apprunpinquate vi Ă lu fuculare. "
- Mi vultuleghju è scaldu dâogni latu.
- Ă intantu mammazia mâarrega un zanu
- Pienâ di panâ di seale sbrisgiulatu;
- Un cuchjare è un tinellu mi dà in manu,
- Sicchè credu manghjà latte è brucciatu
- Ă fĂ cena da gran capitanu.
- Eppo mi dice sta vechja garbata:
- âTazzate a voscia suppa ed eiu fideghju
- A noscia carne sâellâeste allinata."
- Caru amicu, si vĂ di male in peghju:
- Mette a manu a vechja ândâu paghjolu
- Ă chjappa per un cornu un capu dâeghju,
- Li sciacca un morsu è stinza : "Què, figliolu,
- âOgna châellu merezi ad esse cottu. â
- Poi torna Ă mette Ă bolle u capriolu.
- U cuchjare, u tinellu è lu biscottu
- Ritirgu, eppo li dicu : âO mammazĂŹ,
- Ă di lâuscime ne sò pocu ghjottu.
- S'è vo vulete faremu cusÏ:
- Date châe mâarrustisca un coppiu dâove,
- S'è vo nâavete. â Lâavemu, âgnorscĂŹ. â
- Videndu châellâatrachja è sempre piove,
- Falgu è facciu entre in casa à Bazzicone
- Intantu chĂŹ mammazia riguari lâove.
- Tornu, ed ella hè calata à lu fucone
- CĂš un granâ toccu di deda in manu accesu
- Ă frighje lâove drentu un pignulone.
- "Ă vi frighju cĂš u buttiru chĂŹ aghju intesu
- ChĂŹ tutta a signuria ne face usu.
- â Per quessa, dissi, o zĂŹ, Ăšn mâavete offesu. "
- Ciò chÏ mi face fà gattivu musu
- Salisce lâove cĂš la salimoghja
- Ă per vultĂ le si serve dâun fusu.
- Poi stĂ di capu sopra la frissoghja,
- Ă, da lu fume, affacca una burrasca
- Di lacrime è di mocci, è Ún si stoghja.
- â "Essochè lâove Ăšn valenu una tasca
- SâĂšn sò vultate, o caru, Ăšn hè cusĂŹ ne ?
- â Eiu dissu : "Umbèh ! Secondu indâella casca."
- Fin quĂŹ stĂ ad ochji aperti, ma, Ă la fine,
- I strigne pè lu fume è tre candelle
- Vanu Ă frighje cĂš lâove, e puverine.
- GhjĂ scumbugliĂ mi sentu le budelle
- Ă li dicu: "Ăn ne magnu di vultate.
- Pigliate mi ne un coppiu fresche è belle.
- Parte è lâarreca in quattru spalate.
- Ă pongu ad arrusti, ma Ă dĂŹ la schietta
- Falonu Ă lâotre appena allumacate.
- Mi stoghju è chergu à beie à zia Marietta.
- Mi porghje una cochjaccia mullizzosa
- Châera appena squasciata cĂš lâaccetta.
- â "Ăn vulete furzĂ qualchĂŹ altra cosa ?
- Un coppiu dove, o caru, hè troppu pocu."
- Ma ringraziu la vechja generosa.
- â "Date capu Ă i zitelli; Ă tempu è Ă locu
- Daremu Ă 'ssu sumere qualcusella."
- Allora zia pone a carne Ă u focu.
- Parte è piena mi porta una tinella
- Di lezine è di buchje di castagna:
- â "Date la Ă a voscia fera, a tintarella."
- A falgu Ă Bazzicone ma Ăšn ne magna.
- Allor' li dissu : â Caru Bazzicone,
- Scurdaremu ci piÚ di sta cuccagna ?
- Pudia dÏ chÏ la bestia è lu padrone
- Lâavaria allughjati mammazia,
- Ă sâella a disse, infatti avia ragione
- Stalla, taula, lettu è pulizia,
- Ă passatempi di tutte le sorti.
- ChÏ serve à dÏ ? ChÏ ci pò stà ., ci stia
- Bazzicone mi guarda ad ochji torti;
- Pare âlu vogua di: "Ch'è tĂš sia cecu !
- Sò què le case duve tÚ mi porti ?
- â Ăn guardĂ , li dichâeiu, cĂš lâochju biecu,
- Scumporta pè sta volta, è ti promettu,
- Châacceghi purâ, sâin Ascu piĂš tâarrecu !
- Ne sapia piÚ ch'è mè, tÚ, puverettu
- Stasera, quand'è tĂš mâhai strambagatu,
- FĂš per lizzione, micca per dispettu.
- Bon prò mi faccia ! Ăn aghju prufittatu
- Di i cunsigli di chi hè statu in Ascu,
- Ă un sumeracciu rnâhĂ capacitatu.
- Châe resti seccu quandu piĂš ci cascu !
- O asgiu di me casa, quantu vale !
- Aghju ragiò, per Diu ! Sâèâmi nâinfrascu !"
- Eccu chi mammazia fala pè e scale
- Dicendu: "Essochè! AvĂ vâammullizzaraghju !"
- Poi si carca di stracci Ă lu bancale.
- Mi ne collu di sopra Ă capistreghju,
- Pensendu à la mio cena è à la nuttata,
- CĂš lâumidu Ă le carne, châhè lu peghju.
- Eccu Ă zia; colla di cenci insumata,
- I lampa in terra è lâacconcia talmente
- ChâĂšn hè piĂš acconcia mancâunâinsalata.
- â "O rnammazĂŹ, or finalmente,
- Pigliate vi un mumentu di riposu;
- Vâaghju messu in brattesca roba è ghjente !
- Avà , cusÏ, ci dormu cum'è un sposu !
- (Ăn dorme peghju mancâun cundannatu !)
- Ăn dubiate châĂšn sò tantu vizzosu ! â
- â "GiacchĂŹ lu sposu mâavete amintatu,
- Dumane, disse zia, ci este un gran vede
- ChĂŹ sâhĂ da fĂ unâingran parentatu.
- Sò ghjente asgiate è Ún si pò mai crede
- Lâingran roba châellâhanu imbullicatu,
- ChĂŹ unâĂ lâaltru Ăšn la vole cede.
- Duie volte lu fornu hanu imprudatu,
- Senza le noce châellâhanu Ă mizini,
- Ă fichi è amandule châellâhanu cumpratu,
- Hanu invitatu luntani è vicini,
- Ma li frusteri sò li priferiti,
- Ă i fichi bianchi è Ă lâamanduli fini.
- Essochè ! Avete lâochji ingrufuliti;
- Megliu è à cruccà si chÏ si zitellacci
- Senza me stanu sempre impeuriti !"
- Si ne parte ; ed eiu puntu quelli stracci
- Ă li facciu pigliĂ lu traucchettu
- Per serve Ă Bazzicone di piumacci.
- Mâarrembu pedâĂ focu, cun truppettu
- Sottu lu capu, è, cum'è Diu vole,
- Ciprianu mâachjappa è tene strettu...
- Mi discetu châhè ghjornu è vegu u sole
- Per quellu purtellacciu zuffillatu,
- ChĂŹ spimpilleghja per quelle pughjole.
- Mâaffaccu fora è vegu da ogni latu
- Ghjente in sullaccaria pè lu festinu,
- à omi è donne, ognunu incurdazzatu.
- Ă chĂŹ vĂ Ă riguarĂ lu carabinu,
- ChĂŹ razzeca la scaglia Ă la pistola,
- ChÏ sbusinca le borse è chÏ u taschinu,
- ChĂŹ scuzzuleghja la caramagnola,
- ChĂŹ nâappiccia lu fiucchettu Ă la barretta,
- ChĂŹ strigne u stumacale Ă la figliola.
- Intantu cumparisce zia Marietta
- à mi dumanda: "Essochè ! Ete durmitu ?
- â Dâincantu, li rispondu ; Ăšn lâavia detta ?
- "Ma le mutende, mezu insunnulitu,
- Vulia allatà è di sottu sò cascate,
- Sicchè aghju fattu cumâun ribambitu."
- â Essochè ! Ăn preme; Ăšn vâaguainate !
- Nâhanu vistu campagne è pè scia scala,
- Ben molte volte ci sò trapughjate."
- Dichâeiu: "Ăn femu cum'è la cigala
- ChĂŹ canta sempre senza fĂ faccende
- Ma dopu guarda chÏ colla è chÏ fala.
- "Ind'è noi, si magna casgiu à le merende,
- E bestie Ún ne miremu, sicchè allora
- ChÏ ne vole magna ci vole à spende !
- "Mâavia dettu Orsatellu chĂŹ Ă tuttâora,
- Avessi da cumpra brocciu è furmagliu,
- CullĂ si in Ascu senza fĂ dimora.
- "Sò dunque apposta quĂŹ è, sâĂšn mi sbagliu,
- Per fĂ la mio pruvista ci averete
- Ma Ăšn bramu esse servitu da canagliu.
- "Di casgiu dunque mi ne metterete
- Quaranta picce primaticciu è bellu,
- à trè picce di brocciu sceglirete.
- "Dentru e mio narpie ci sarĂ un spurtellu
- Per mette u brocciu: alò ! Femu 'ssa somma
- Châe vada anchâeiu Ă vede fĂ 'ssâanellu."
- Si fece è si pesò ogni cosa, è in somma
- Fuiu sbrigatu, ma, per dĂŹ lu veru,
- Ci volse quasi quant'è piantà Roma.
- DâandĂ mi ne Ă la casa avia penseru,
- Sicchè punia lâumbastu Ă Bazzicone
- Ă Ă u parentatu Ăšn ci pensava un zeru.
- Ma sentu in piazza stu grau bucettone:
- "à noi parenti !" Allora eiu escu prestu
- Per vede lâusu aschese di a funzione.
- U primu chĂŹ mi vede: â Eccâun furestu !
- Dice Ă lâaltri parenti è, mantinente,
- Fuiu chjappatu in folla lestu, lestu.
- Andaiu anchâeiu cĂš tutta quella ghjente
- Ă pigliĂ la spusata chĂŹ aspittava
- Nantu a so porta Ă bracciu Ă unu so parente.
- Avia una scufia chĂŹ appena li stava
- In punta di lu capu, è una fascetta
- Di stofa rossa è trecce imbuglinava.
- Di scarlatta a piĂš fine una ghjacchetta
- CĂš le maniche verdi, è, Ă lâariciali,
- âGnicosa prufilatu di trinetta.
- Tutti sfarenti avia sette scurzali
- Una runchina di pannu turchinu,
- Ă calze rosse Ă modu di stifali.
- Unu di li parenti stĂ vicinu
- CĂš una curbella piena di canistrelli
- Fatti di mele aschese biancu è finu.
- Ăn li spendenu micca Ă li zitelli,
- Lâinfilanu Ă le bracce di la sposa
- Ă li ne danu Ă u collu dui pendelli.
- Allora parte tutta maestosa,
- In mezu Ă li parenti. Ma arrivati
- Indâun chjassu nâaspetta è si riposa.
- Un suppulu dopu, d'eccu ci affaccati
- I parenti di u sposu Ă lâaltru chjassu,
- Ă tutti Ă tempu gridanu infucati:
- â Ben truvati parenti !" Ă cun fracassu
- â Ben vinuti parenti !" Rispundimu.
- â Vulete guerra o mette lâarme Ă bassu ?"
- Dice lu sposu : Essochè Ún venimu
- A guerreghjĂ , ma a pigliĂ la spusgiata,
- Ă Ă li parenti in pace la cherimu."
- â Tandu, in pace la sposa scia dunata !
- Ognunu grida à tempu : "Evviva i sposi !"
- Ă i fucileri, facenu sbarrata.
- Lenta e bracce la sposa è li melosi
- Sperpuglia in quellu chjassu; è li zitelli
- I sâarrunfianu tutti fangagliosi.
- Fattu avarianu ride li spurtelli
- Tampilendu si quelli muscuviti,
- Cum'è dentru a vinaccià li purcelli.
- Intantu, li parenti tutti uniti,
- Si vĂ Ă la chjesa cĂš i sposi Ă la testa.
- Fattu lâanellu, poi simu surtiti.
- In piazza o in chjesa nimu piĂš si resta;
- Ă la casa si vĂ di lu spusatu
- Duvâera priparata la gran festa.
- Affaccavanu allora da ogni latu
- Quelle donne cĂš dui piatti ognuna,
- Carchi di granu è risu imbulighjatu.
- Basgiavanu la sposa ad una ad una;
- Spachjendu un piattu in grembiu è lâaltru Ă dossu
- Dicianu: "O cara, Diu vi dia furtuna !"
- Era di li derdani è di Ún possu
- Si li sette ârembiali funu pieni,
- Ma possu dĂŹ chĂŹ fĂš un affare in grossu.
- Sâesce Ă la fine di quelli chjaccheni
- Ă in casa di lu sposu sâentre tutti
- Ad incurdĂ tanti curghjoli leni.
- Hè vera, sÏ, chÏ ci era pochi frutti,
- Ă filone per beie, ma châimporta
- ChĂŹ nisunu ci escia Ă denti asciutti:
- Di casgiate, cuciole, brocciu è torta
- Nâera piena una madia è carcu un lettu.
- Eppo piena altressi piÚ ch'è una sporta.
- Per tene à mente ciò ch'è fattu è dettu
- FĂš in quella calcapiccia dâaffamati
- U capu ci vurria di Macumettu.
- Eiu chi stava cum'è lâimpiccati
- Mi licenziu da tutti in generale
- LascĂŞndu li mi mezi abbagliacati.
- Incuntraiu falendu pè le scale
- Vinti è piÚ donne cÚ e so sechje spachje,
- Ă mi scappò: "ânde ! Soga hè carnavale !"
- â Essochè !! Voi nâavete patarachje !
- Rispose una di quelle. Voi, o amicu,
- Site statu Ă la scola di e curnachje.
- "Ancu avete sciupatu piÚ ch'è Ún ficu,
- Era cosa vo Ăšn fussite si ingratu;
- Ma site scrianzatu, è tantu un dicu !
- "In Ascu, quandu câeste un parintatu,
- Accumpagnanu a sposa Ă la funtana
- Tutte le donne di lu vicinatu.
- "à voi vi hè parsciuta cosa sciana.
- Ma noi vulemu tene li nosci usi
- FinchÏ u sole Ún affacca à tramuntana !
- Stancu di stĂ in Ascu Ă appinzĂ fusi,
- Pigliu u sumere è partu risolutu
- DâĂšn turnĂ ci mai piĂš. Or tu mi scusi,
- Caru amicacciu, è intantu ti salutu.
Note
[mudificĂ | editĂ a fonte]- â P. 117-121.
Referenze
[mudificĂ | editĂ a fonte]- L'Almanaccu di A Muvra, 1936